"من پات هنوز هستم"، خوانشی هستی‌شناسانه از «سگ ولگرد» صادق هدایت

"من پات هنوز هستم"

خوانشی هستی‌شناسانه از «سگ ولگرد» صادق هدایت

• سگ ولگرد، داستانی است که با هر بار خواندنش، از دیروز دورتر می‌شوی و به فردا نزدیک‌تر. 

• سگ ولگرد، فریاد کودکی است لابه‌لای صفحاتِ داستانِ «پادشاه لباس ندارد». 

• سگ ولگرد، داستانِ یک فکرِ کارتن‌خواب است که در سطلِ متعفنِ تاریخ، به‌جای زندگی کردن، به دنبال ندانستن‌هایش می‌گردد. 

• سگ ولگرد، داستانی است که ابتدایش انتهایش است و انتهایش ابتدایش؛ درست مانند ریتمِ اتمیِ یک پدیده در خلوتِ بیکنارِ ثانیه‌ها.

پیش از ورود به داستان، بهتر است یادآور شوم که هدفِ این نوشتار، بیش از آنکه نقدِ متعارفِ اثر باشد، بردنِ خود به دالانِ تو در توی فکرهایم است و دیدن چیزهایی که انگار سال‌ها در گوشه‌ای از اتاقِ وجودم از دیده پنهان مانده‌اند و امروز پاتِ عزیز خطابم می‌کند: «هی! چیزی که فکرش را هم نمی‌کردی اینجا باشد، اینجاست. شاید همانی باشد که دنبالش بودی.»

امروز، نقدِ یک اثر ادبی، صرفاً همراه شدنِ مخاطب با نویسنده نیست؛ همراه شدنِ اثر با تجربه‌های زیستیِ مخاطب است، تا هر دوشان، بی‌صدا، ماجراهای داستان را به تماشا بنشینند. از این منظر، «سگ ولگرد» برای من فقط روایتِ رنجِ یک سگ نیست، بلکه روایتی است از موجودی که در جهانِ پیرامونش به بن‌بست رسیده و دیگر نمی‌تواند میان بودن و نماندن، نسبتی روشن برقرار کند.

برای من، شروعِ واگوییِ این فکرها از همان عنوانِ داستان است: «سگ ولگرد». و من هر بار که به سگی برمی‌خورم، توقف می‌کنم، به او نگاه می‌کنم، او هم به من نگاه می‌کند، و این یعنی درکی دوطرفه؛ درکی که فراتر از یک ارتباطِ صرفاً مادی است. شاید اسمش را بشود رفاقت، تفاهم، علاقه یا هر چیز دیگری گذاشت. به هر حال، انتخابِ واژهٔ «سگ» در عنوان، از نظر من، بی‌دلیل نیست. این واژه پیش از هر چیز ما را به موجودی می‌رساند که هنوز امکانِ نوعی ارتباط، وفاداری و فهمِ بی‌واسطه در او زنده است.

و اما «ولگرد». این واژه از همان ابتدا مرا به انسانی رهاشده در جهان می‌رساند؛ موجودی که در شناختِ دنیای پیرامون و در نسبت برقرار کردن با آن، به بن‌بست خورده است. او اگرچه همه‌چیز را نمی‌داند، اما آن‌قدر زیسته و رنج کشیده که بتواند خیر و شرِ پیشِ رویش را حس کند، و با این‌همه، در انتخابِ مسیرِ نجات، ناتوان بماند. از همین‌جا، عنوانِ داستان پیشاپیش شخصیتِ اصلیِ خوانشِ ما را می‌سازد: موجودی آشنا با جهان، اما رانده‌شده از آن.

به گمانِ من، «سگ ولگرد» ما را خیلی زود به مرزِ نوعی بحرانِ وجودی می‌برد. از همین رو، خوانشِ این داستان بیش از آنکه برای من صرفاً روان‌شناختی باشد، هستی‌شناسانه است. پات فقط زخمی و گرسنه و بی‌پناه نیست؛ او موجودی است که پیوندش با جهانِ سابقش از هم گسسته، اما هنوز نتوانسته به وضعِ تازه‌ای از بودن تن بدهد. او نه به گذشته بازمی‌گردد و نه در اکنون آرام می‌گیرد. همین تعلیق است که رنجِ او را عمیق‌تر می‌کند.

در این نقطه، نگاهِ نیهیلیستیِ هدایت برای من پررنگ می‌شود. نیهیلیسم را معمولاً به پوچ‌گرایی ترجمه می‌کنند، اما برای من، در این داستان، ماجرا فقط پوچی نیست؛ ماجرا رسیدن به نقطه‌ای است که معناهای پیشین دیگر کار نمی‌کنند و موجودِ گرفتار، هنوز معنای تازه‌ای هم نیافته است. پات در چنین مرزی ایستاده است. او نه کاملاً تسلیم می‌شود، نه راهِ نجاتی واقعی پیشِ چشم دارد. به همین دلیل، تمامِ حرکت‌هایش در داستان، به‌جای آنکه فقط غریزی باشند، رنگی از سرگردانیِ وجودی هم می‌گیرند.

پات تا پایانِ داستان، تا وقتی رمقی به جان دارد و سویی به چشم، در پیِ یافتنِ چیزی می‌دود که انگار دیگر در این جهان برای او باقی نمانده است. او نمی‌خواهد بمیرد، و همین نخواستن، یکی از تلخ‌ترین وجوهِ داستان است. زیرا جهانِ پیرامون، نه جایی برای بازگشت به او می‌دهد، نه چشم‌اندازی برای ادامه. از همین‌روست که حضورِ کلاغ‌ها در پایان، فقط تصویری طبیعی و بیرونی نیست؛ گویی تاریخ، جامعه، و تاریکیِ جهان، همگی بالای سرِ موجودی گرد آمده‌اند و به فریاد به او می‌گویند: «برو! دیگر برو! برای چه هنوز اصرار به ماندن داری؟ برو!... »  و پات همه‌ی این صداها را می‌شنود ولی با این همه هنوز دلش می‌خواهد بماند و باشد. باشد تا ببیند ته زندگی چیست و به کجا می‌رسد.

یکی از وجوهِ مهمِ داستان برای من، نسبتِ پات با گذشته است. بوی شیر، خاطرهٔ نوازش، و تصویری کمرنگ از مهربانیِ روزهای پیشین، در ذهنِ او هنوز خاموش نشده‌اند. اما همین خاطره‌ها به‌جای آنکه پناهش شوند، بیشتر بر بی‌پناهیِ اکنونش نور می‌اندازند. پات از جهانی رانده شده که روزی، هرچند اندک، در آن سهمی داشته است. او اکنون میانِ دیروزِ ازدست‌رفته و امروزِ بی‌رحم معلق مانده، و همین تعلیق، جانِ هستی‌شناسانهٔ داستان را می‌سازد.

در طولِ داستان، ضرب‌آهنگی وجود دارد که من آن را بی‌ربط با ساعتِ شنیِ عمرِ پات نمی‌بینم. اگرچه روایت در ظاهر با آرامش آغاز می‌شود، در درونِ شخصیت غوغایی از پیش برپاست. هرچه داستان جلوتر می‌رود، توانِ پات کمتر و فشارِ جهان بیشتر می‌شود. این نمودارِ معکوس، برای من نشانهٔ دور شدنِ او از امکانِ بازگشت و نزدیک شدنش به مرزی است که دیگر در آن، بودن و نماندن از هم قابل تفکیک نیستند.

در پایان، برای من «سگ ولگرد» فقط داستانِ یک شخصیتِ آواره نیست. این داستان، روایتی است از موجودی که دیگر نمی‌تواند در جهانِ پیرامونش خانه‌ای برای بودن پیدا کند. و شاید به همین دلیل است که هر بار آن را می‌خوانم، بیشتر و بیشتر خوشحال می‌شوم از اینکه «من» هنوز هستم؛ هستم تا خودم را یک بار دیگر در سطرهای نوشته‌ای از صادق هدایت جست‌وجو کنم، و ببینم چگونه رنجِ یک سگِ تنها، می‌تواند آینه‌ای برای فهمِ تنهاییِ انسان باشد. و آخر اینکه من فکر می‌کنم «همه» سگ ولگرد باشند ولی «سگ ولگرد» شاید همه نباشد.

از مجموعهٔ «نقد بیداد» 

سیاوش پیروزکیا (رامش) 

مردادماه ۱۴۰۴

#سگ_ولگرد

#صادق_هدایت

#نقد_ادبی

#ادبیات_فارسی

#هستی‌شناسی

#نیهیلیسم