«وقتی چوبک»
پلانی با نمای بسته؛ وقتی لنزِ دوربینِ چوبک در «قفس» جا میماند
نگاهی ناتورالیستی به داستان کوتاه صادق چوبک
«سیاوش پیروزکیا»
درآمد
وقتی چوبک میخوانم، یاد خوابهایم میافتم و یادِ وقتهایی که از خواب بیدار میشوم و نمیدانم کجای چشمهایم ایستادهام. صبر میکنم کمی بگذرد. دور و برم را نگاه میکنم و بعد خوشحال میشوم که اکنون در دنیایِ بیداری هستم.
اگر حرفهای چوبک و قلمش را کنار هم بگذاریم، به نظر قلمش پرحرفتر میآید تا حرفهایش. اینطور مینماید که چوبک برای بیانِ دنیای پیرامون، دوربینِ نگاه خود را روی سهپایهی «سبکِ ادبی» سوار کرده و برای تشریحِ جزئیاتِ پیشِ رو، زومِ لنز دوربینِ نگاهِ خود را تا آخرین حد ممکن در وضعیت close-up قرار داده است تا اینکه با فاصلهی کمی بیشتر آن را در وضعیت Long shot تنظیم کند و نشان دهد که «جزء» وقتی دیدنیتر است که در قابِ «کل» به آن پرداخته شود تا بدین وسیله مخاطب نیز سیرِ آشکارگرایانهی روایتِ او را آسانتر دنبال کند.
بالزاک و فلوبر که آمدند، دنیای پیرامون شنیدنی شد و کمی بعدتر وقتی امیل زولا از راه رسید، صدای این دنیا از قبل هم شنیدنیتر. وقتی با مادام بواری و بابا گوریو حرف میزنم، یادِ حرفهای مادرم میافتم. یادِ پدربزرگ و مادربزرگم و کمی آنطرفتر یادِ سکینهخانم و شوهرش، سیدمهدی.
یک خاطره؛ فهمی از جهانِ روایتِ ناتورالیستی
تابستان بود و پدربزرگم گرمِ بنای باغِ بزرگش «چوگا». او به این فکر میکرد کاش زنش که پا به ماهِ سومین فرزندشان بود، بیشتر طاقت بیاورد تا خاکبرداری باغ به جایی برسد، شاید هم میشد دیوارکشیِ دور باغ را هم تمام کنند. آن روزها مادربزرگم به سنگهای بزرگی که برای ساختن دیوارِ باغ جابهجا میکرد فکر نمیکرد، به این فکر میکرد که کاش زودتر کارِ ساخت و پرداختِ باغ تمام شود و شوهرش با چادرشبی که داشتند، سایهبانی بزند و او فرصت پیدا کند ساعتی دور از آفتابِ بیرحمِ نیمروز، سر روی زمین بگذارد و برای لحظاتی هم که شده، به خودش و کودکِ در راهش استراحتی بدهد. تا یادم نرفته از سیدمهدی هم برایتان بگویم، تا خودتان ببنیند چقدر پدربزرگم باانصاف و آدمحسابی بوده است!
سیدمهدی روستاوندِ زحمتکش و بیآزاری بود. او با پدربزرگم خیلی دوست بود. یک روز که در خانه نشسته بودیم و پدربزرگم منتظر بود تا نانواییِ مادربزرگم تمام شود و به اتفاقِ اعضای خانواده برای برداشتِ سیبزمینی به مزرعه برویم، ناگهان صدای داد و فریاد از خانهی همسایه بلند شد. پدربزرگ سراسیمه به کوچه دوید، من هم به دنبالش. باورم نمیشد وسطِ کوچه، آنطرفتر، سیدمهدی در حالی که داد میکشید و ناسزا میگفت، روی زنش افتاده باشد و دستهبیلی را روی گلوی سکینهخانم گذاشته باشد و آنقدر محکم فشار دهد که اگر پدربزرگم بهموقع آنجا نبود، چشمانِ سکینهخانم از صورتش بیرون پریده بود.
من ترسیده بودم، نمیدانستم چه کار کنم. وقتی پدربزرگم با تلاش زیاد بالاخره سیدمهدی را از سکینهخانم جدا کرد، گفت: «آقاسید، تو کوتاه بیا! داشتی این بیزبونو میکشتی.» سیدمهدی بیل را پرت کرد گوشهای و با عصبانیت گفت: «بش میگم هزارتا کار داریم... بیپدر خودشو به ناخوشی میزنه... فکر میکنه خَرَم» و بعد بد و بیراهگویان بیلش را برداشت و رفت.
و من خودم دیدم که سکینهخانم صورتش کبود شده بود و لبهایش سیاهتر. نیمخیز و دست به زمین، کمر به دیوار تکیه داد و در حالی که به خِسخِس افتاده بود، چشمهایش که حالا کمی هم خیس شده بودند را از پدربزرگم قایم میکرد. پدربزرگ برای اینکه سکینهخانم را دلداری داده باشد، گفت: «به زینب میگم سریت بزنه. ولی سکینه، تو م سیدو دستتهنا نذار!...»
سکینهخانم حرف نمیزد، انگار واقعاً زبان نداشت. ولی من خودم دیروز غروب وقتی از صحرا برمیگشت با او و گوسفندهایش حرف زدم. سکینهخانم زن مهربانی بود. و من آن روز دلم خیلی برایش سوخت و دعا کردم سیدمهدی بمیرد، ولی یکی دو ماه بعد به جای او سکینهخانم مرد.
از رمانتیسم تا ناتورالیسم
دستهبندیها و سبکهای ادبی اگرچه با ذاتِ هنریِ اثر ارتباطِ مستقیمی ندارند، میتوانند بستری باشند برای سنجشِ نگاهِ نویسنده به دنیای پیرامون. وقتی هنوز فضای قصهها روی پاشنهی رمانتیسم میچرخید، هَم و غَمِ نویسنده بیشتر دنیایی ماورایی بود تا واقعی. در داستان به رنگِ رمانتیسم، تمرکز بر احساساتِ قوی، تخیلِ فردی، طبیعت و تکیه بر عناصر فراطبیعی یا جادویی بود که دنیای داستان را پیش میبُرد.
در داستان به رنگِ رئالیسم، اما این بازنماییِ صادقانهی واقعیت، بدون دخل و تصرف و آرمانگرایی یا اغراق است که به داستان جان میدهد. در داستانِ رئال، زبان بیشتر محاورهای است و شخصیتها آنقدر باورپذیرند و نزدیک که مخاطب به خود اجازه میدهد به امور آنها ورود کرده و به شیوهی یکی به نعل، یکی به میخ، از باید و نبایدهایشان دوستانه با آنها حرف بزند.
حالا اگر نویسنده در واشکافیِ آن دنیای واقعی، جسارت بیشتر به خرج دهد و از لایههای درونیِ حوادث بیشتر پرده بردارد، در واقع اسباب و عللِ امور طبیعی را مورد عنایتِ چپ و راستِ سؤالهای خود قرار داده و در صحت و سقمِ باورهای پیشین شک و شبهه ایجاد کرده است. آنموقع است که میگوییم نویسنده پا از خطِ چشمپوشیها کمی آنسوتر گذاشته است؛ همان که به عنوانِ «ناتورالیسم» (naturalism) از آن یاد میشود.
به رنگِ ناتورالیسم
در داستان به رنگِ ناتورالیسم، دنیای روایت به گونهای است که مخاطب در امتدادِ مشاهدهی واقعیتها، به بنبستِ مردابیِ چکنمها و نشدنها میرسد؛ همان که به عنوانِ جبرِ تاریخی-محیطی از آن یاد میشود. در چنین فضایی، دنیا دیگر اَمن نیست. آدمها بیش از آنکه قهرمان باشند، محصولِ شرایطی از پیش تعیینشدهاند.
اینجاست که قهرِ بیحسابِ طبیعت با انسان، او را به آشتی با ندانستنهایش سوق میدهد و باعث میشود تا دنیای درونِ او که خود دنیایی تقریباً موازی با دنیای بیرون است، فرمی پویا و منطقی به خود گیرد و در عین حال محتاط در دنیای پیرامون قدم بردارد.
در دنیای به رنگِ ناتورالیسم، نویسنده مخاطب را با طنابی نه چندان محکم، همراه با شمعی کوتوله با نوری نه چندان کافی، به درونِ چاهِ تاریکِ اگزیستانسیِ روایتِ خود میفرستد. وسعتِ انتشارِ روشنی در فضای بستهی دنیای داستان، همانقدر کم و کوتاه است که فرصتِ درکِ مخاطب از آن محیط. بنابراین مخاطب همراه با شخصیتهای داستان واردِ چالشِ بیپایانِ درکِ هستی میشود. او نه تنها محدودیتهای جبریِ محیط و طبیعتِ پیرامون را میپذیرد، بلکه قبول میکند آنچه ضامنِ بقای او در مسیرِ نه چندان طولانیِ زندگی میشود، نه درگیر شدن با علل و عواملِ ناپیدای بلاهای پیشِ رو است، بلکه کنار آمدن با دنیایی است که او خود از جنسِ آن و برآمده از آن دنیای بیفرداست.
«قفس»، روایتِ بیسرانجام
روایت یا داستان بخشی جدا شده یا کامل از دنیای پیرامون است در یک برههی خاص از زمان. یادمان باشد دنیای داستان دنیای شعر نیست که بذرِ واژهها از ذهنِ شاعر به زمینِ فکرِ خواننده پاشیده شود و بعد خواننده به حالِ خود رها شود تا آن حد که توانش است، خود محصولِ روایتِ شعر را برداشت کند.
صرف نظر از شرحِ طویلِ مفسران و تحلیلگرانِ آثار چوبک که در بیشتر موارد هم بجا و نکوست، در داستانِ «قفس»، چوبک مخاطب را با طنابِ نازکِ راوی به چاهی تاریکتر از شب سرازیر میکند. او حتی یادش میرود آن شمعِ کوتاهقد و بیرمقش را هم کنارِ مخاطب بگذارد.
به خاطر همین در مسیرِ روایتِ «قفس»، مخاطب آنچه میخواند را با صدایی آزاردهنده میشنود تا اینکه آن را ملایم و روشن در فضایی نهساختگی ببیند. او فقط پژواکِ گوشخراشِ درونِ قفس را میشنود و از صاحبِ آن دستهای بیرحم که گاه به گاه به یکی از شخصیتهای بینام و نشانِ داخلِ قفس حمله میکند و آنها را بیرحمانه به مسلخ میبرد، اطلاعی ندارد. او شخصیتهای داخلِ قفس را تنها و تنها از زبانِ راوی میشنود تا کمی هم از زبانِ شرایط و محیطِ اطراف. این دقیقاً مثل دادگاهی است که بدون تفهیمِ اتهام، برای محکومش رأی صادر میکند.
در روایت از نوعِ داستان، نویسنده اگرچه مکلف به تحویلِ بیچون و چرای محصولِ فکرِ خویش به خواننده نیست، متعهد است تا پایانگاهِ برداشتِ محصول، او را همراهی کند. حتی در سورئالترین داستانها هم رعایتِ این رگهی نوشتاری گریزناپذیر است.
جمعبندی
1. روایت اگرچه در مسیرِ رئال (واقعیت) سعی در رساندنِ خواننده به اصالتِ (طبیعتِ) دنیای پیرامون دارد، با این حال از آن اصالت عبور میکند و به مخاطب اجازه نمیدهد خود واقعهی منظور را آنطور که باید و شاید درک کند، حتی نصفنصف هم، نویسنده به خواننده حقِ برداشت نمیدهد و تنها آنچه را که در ذهنِ خودش هست به مخاطب القا میکند.
2. در داستانِ ناتورالیستی، سوق دادنِ نگاهِ مخاطب به سمتِ این معنا که: «طبیعت ساز و کارِ خودش را دارد و نه بیش از آن»، تنها یک تکنیکِ رواییِ محض نیست، بلکه هدف باز نمودنِ پنجرهای جدید به زندگی و فلسفهی آن است؛ طوری که با توجه به فهمِ خواننده و تجربهی زیستیِ او، این منظور خودبهخود در باکسِ برداشتِ منطقیِ او بنشیند. همان زندگی که بخشِ کوچکی از کلِ دنیای پیرامون است. و اینجاست که خواننده با شناختِ بیشترِ مجموعهی کل، با مجموعهی جزء که همان خودش هست بیشتر آشنا میشود و اگر داستان اینگونه پیش رود، به نظرِ نگارنده، قطارِ روایت بر ریلِ سالم و در جهتِ صحیح قرار دارد.
3. با توجه به دو موردِ فوق، نگارنده بر این باور است که داستانِ «قفس» میتواند بریدهای از یک داستان برای آموزشِ تکنیکِ ناتورالیستینوشتن باشد تا خودِ داستان از نوعِ ناتورالیستی. در این چکیدهروایت، چوبک با زوم کردن به جزئیاتِ یک حادثه در دلِ طبیعتِ پیرامون، به خوبی توانسته ذاتِ نامعلوم و ناپایدارِ دنیای پیرامون را به تصویر بکشد؛ البته بدون توجه به این حقیقت که مخاطبی هم روبهروی او، آن طرفِ میزِ داستان نشسته است که تجربهی زیستهی خود را دارد؛ مخاطبی که ممکن است دوست داشته باشد با کمی فاصلهی بیشتر، وقایعِ جاری در داستان را دنبال کند.
4. و آخر اینکه، شاید بهتر باشد چوبک و آثار او را در قابِ زمانهی خود مطالعه کنیم؛ به خاطر داشته باشیم چوبک دو یا سه نسل بعد از پیدایشِ اولیهی سبکِ ناتورالیسم پا به میدانِ این سبک از نوشتن گذاشته است، آن هم در سرزمینِ «دیگری». بنابراین تفاوتِ فاصلهی زمانی و مکانی، بهخوبی در قلمِ نویسنده مشهود است و همین امر باعث میشود تا نگارنده به این فرض برسد که چوبک میتواند پیش از آنکه به دغدغهی نگاهِ خود در روایتش رسیده باشد، پشتِ نگرانیِ عملکردِ قلمش، جایی در میدانِ سبکِ نوشتاریِ جدیدش جا مانده باشد. من فکر میکنم چوبک با جاگذاشتن لنزِ دوربینِ نگاه ِ خود در گوشهای از داستان، اگر چه میداند چه میخواهد بنویسد، کنارهمچینی اجزاءِ ایدهاش در فضای داستان را، اما به خوبی دنبال نکرده است.
«وقتی چوبک» از مجموعه «نقدِ بیداد»، نوشتهی «سیاوش پیروزکیا»
مشاور ادبی : خانم دکتر ریحانه اولیائی
سیاُم اردیبهشت 1405
#ادبیات
#ریحانه_اولیائی
#سیاوش_پیروزکیا
#صادق_چوبک
#قفس
#نقد
#داستان_کوتاه
#نویسندگی
#روایت
#نقد_بیداد