مولانا را بزرگ می دارند در قونیه – همچنان که در ایران و در بسیاری جاهای دیگر – به مناسبت هشتمین سده از درخشش او.
" یَرفَعَ الاَمَلَ بَعدَ اِنخِفاضِه
و یَبسُطُ الرّجاءَ َبعدَ اِنقِباضِه
کَشَمس ٍ اَشرَقَت مِن بَین ِ غِمام ٍ تَفَرَّقت ...."
( مقدمه ی مثنوی مولوی ، جلد سوم )
از قبض و بسط بسیار نوشته اند ، اما تا دچارش نشوی نمی فهمی اش. آن دم که گشاده جانی و پا در گریزِ کوچه هایی از برای نمی دانم چه، و آن دم که بیخودی و سری آسیمه داری و ملتهبی از برای نمی دانم که، و دست هایت می پَرَد برای کاری و پاهایت زُق زُق می کند که بدود به سویی که نمی دانم کجاست ، و رنگ ها رنگ دیگری و بوها بوی دیگرگونه ای دارند و انگار طبیعت ، زنده تر از پیش می تپد و ته رنگی از باران در نسیم نشسته و سواری می کند و گاهی بوی نارنج را در خود حل کرده و پاهایت به سمت ِ سماع می دود و تو آن انسان دیروزی و انسان هیچ روز دیگری نیستی و بسیار تازه تر از همیشه ای و کلافه ای و سمت و سویی و طرفی و طَرَفی می خواهی ... آری آن وقت حس می کنی که " بسط " پیدا کرده ای و از هر سو وسعت می گیری و سَبُکی و سبکباری :
" جان ِ پاکان طُلب طُلب و جَوق جَوق
آیدت از هر نواحی مست ِ شوق"
( مولانا 924/4 )
گاهی هم ابعاد ِ دور و برت کوچک می شود . آنوقت کز می کنی گوشه ای و آجرهای دیوار را می شماری. یا ناخنت را می گیری . سر می خارانی. از اینطرف به آنطرف نگاه می کنی. نظر اندازت کوچک می شود. خودت کوچک می شوی. پاهایت در قیر می ماسد. راهی نمی روی. پویه ای و بویه ای به بازی ات نمی گیرد. گرفتار تکرار می شوی. منگی، گُنگی، گیجی ، بسته ای. به " قبض " افتاده ای . تکانه ای نمی تکانَدَت. وسواسی سراغت را نمی گیرد. دست هایت فقط تا عرض شانه هایت باز می شود. نَمی به چشمانت نمی آید. وقت، شَتَک نمی زند :
" گام در صحرای دل باید نهاد
زان که در صحرای گِل نبوَد گشاد"
( مولانا 514/3)
هان، های ... آهای ...! این ها همه هست. مستی و ملنگی هست، سردرد خمار نیز هم. صوفی ابن الوقت باشد. قدر گشادگی بدان تا نبسته ای. وقت را بپای :
" چون در ِ معنی زنی بازت کنند
پرّ ِ فکرت زن که شهبازت کنند
پرّ ِ فکرت شد گل آلود و گران
زان که گِل خواری، تو را گِل شد چو نان"
( مولانا 4و2883/1)