Lipsett Diaries
Directed by Theodor Ushev
"در آغاز سفیدی بود. شاید برف، شاید هم نور بود"
فیلم "خاطرات لیپست"، ساخته ی تئودور آشف یک انیمیشن مستند اپیزودیک است که بر اساس زندگی "آرتور لیپست" فیلمساز آوانگارد کانادایی ساخته شده است. فیلمسازی که در سال ۱۹۸۶ دست به خودکشی زد.
اولین پلان از فیلم، لنز یک دوربین فیلمبرداری را نشان می دهد که از درون آن، نور سفیدی به بیرون تابیده می شود. از درون این سفیدی، روزنه ای به درون زندگی لیپست باز می شود. زمانی که هنوز خردسال و در حال بازی و سورتمه سوراری بر روی زمین سفید پوشیده از برف است. نماهای بعدی، فضاهایی از داخل خانه ی دوران کودکی او را نشان می دهند. پاندول ساعت دیواری به آرامی تکان می خورد ، آینه ای بیضوی شکل از دیوار آویزان است که تصویر میز گرد اتاق پذیرایی و همین طور تصویر مادر لیپست در آن منعکس است. لیپست هنوز یک کودک است که یک روز، زمانی که از مدرسه به خانه برمی گردد، متوجه می شود که مادرش دست به خودکشی زده و دیگر "هرگز به خانه باز نمی گردد". حادثه ای که البته فیلم به سرعت از آن عبور می کند اما تاثیر خود را به گونه ای پنهان تر در ساختار و ریتم پر تلاطم و پر شتاب فیلم به جا می گذارد و حس و حال آن دیگر تا پایان فیلم بیننده را رها نمی کند. ضربه ای که این حادثه به روان لیپست می زند، در روایت و به صورت ادبی و کلامی باز گفته نمی شود، اما در تصویر و در ریتم خودش را نشان می دهد. انگار ضربه ای به خود فیلم وارد می شود. فیلمی که انگار خودش زندگی و دنیای لیپست است و همه چیز آن با این حادثه به هم می ریزد. لیپست بازهم به آینه ی بیضوی نگاه می کند اما دیگر تصویر مادر را در آن باز نمی یابد، او این بار خود را در این آینه تنها می یابد.
در اپیزود دوم فیلم، وی در جست و جوی معنای تازه ای برای زندگی است. معنایی که آن را این بار در لنز دایره ای شکل دوربین فیلمبرداری و در عالم سینما جست و جو می کند.
دایره عنصری است که در این فیلم حضوری مستمر دارد. گاه به گاه تکرار می شود و نقش تعیین کنند ای در ریتم فیلم بازی می کند.گاه در شکل قاب آینه، گاه در شکل لنز دوربین و یا حتی محدوده ای روشن از نور در دل تاریکی. این عنصر، ریتم تند فیلم را می شکند، آن را آرام می کند و به طور موقت به آشفتگی ها پایان می دهد.
اپیزود سوم فیلم، با عنوان "سقوط آزاد" فصلی است که در آن لیپست با زندگی شوخی می کند. انگار زندگی را همچون سیرکی می بیند که همه بی هدف و بی معنا در صحنه ی آن بند بازی می کنند و دایره وار می چرخند تا سرانجام با یک سقوط آزاد، همه چیز خاتمه یابد. لیپست در این جا به این نمایش می خندد!
در انتهای فیلم، به سرعت و بسیار گذرا تمامی زندگی لیپست را در حرکتی معکوس از انتها به ابتدا بر روی پرده ی سینما می بینیم؛ گویی فیلم با یک چرخش دایره وار و این بار خلاف جهت عقربه های ساعت، به نقطه ی آغازین خود و به دوران کودکی لیپست باز می گردد. با تاریک شدن پرده ی سینما، فیلم به پایان می رسد. در تیتراژ پایانی فیلم، نوشته شده که دفترچه خاطرات لیپست هرگز پیدا نشده است.

اما آشف در فاصله ی میان روشن شدن دوربین فیلمبرداری و تاریک شدن پرده ی سینما- یعنی فاصله ی میان تولد و مرگ یک فیلمساز- چیزهایی فراتر از یک زندگی نامه را بیان می کند. فیلم به همان نسبت که ریشه در واقعیت دارد، ساخته و پرداخته ی ذهن آشف هم هست، چون سعی در بازسازی دفترچه خاطراتی دارد که هرگز به دست نیامده و پیدا نشده است. فیلم تلاشی است برای بازیابی و کنار هم قرار دادن صفحاتی که گم شده اند و آشف برای بازسازی آن خاطره ها و پیدا کردن آنچه گمگشته و پنهان است، به چیزی رجوع می کند که در واقعیت از لیپست به جا مانده است: فیلم های او در آرشیو موسسه ی ملی فیلم کانادا.
می توان گفت که فیلم «خاطرات لیپست»، در ذات خودش فیلمی دو لایه است. در یک لایه، واقعیت را در خود دارد و به فیلم های خود لیپست به عنوان یک منبع استناد می کند ( و این استناد حتی در تکنیک فیلم هم اتفاق می افتد) و لایه ی دیگر، آنچیزی است که آشف با بهره گیری از تصور خود به واقعیت اضافه می کند تا دفترچه ی خاطرات گم شده ی لیپست را در قالب یک فیلم از نو خلق کند.
دکوپاژ فیلم، با کات های سریع و حرکات سردرگم و جست و جوگر دوربین، بیانگر التهاب درونی فیلمسازی است که در جست و جوی گم شده ای دست نیافتنی است.
تکنیکی که آشف برای ساخت این فیلم از آن بهره می گیرد، نقاشی روی کاغذهایی است که بر روی آنها فریم های فیلم های لیپست پرینت گرفته شده اند. این تکنیک، در هماهنگی کامل با مضمون و هدف فیلم، یک جهان دو لایه را به وجود آورده است.
در زیر نقاشی های کشیده شده با اکریلیک، دنیای فیلم های لیپست و جود دارد که این بار چون صفحات کنده شده ی یک دفترچه ی خاطرات، فریم فریم ، پاره پاره و از هم جدا شده اند تا دوباره در قالب واقعیتی نو در کنار هم قرار بگیرند. این تصاویر واقعی هستند، فریم های فیلم زنده هستند و در سرتاسر فیلم به آنها به عنوان سرچشمه ی واقعیت استناد می شود.
نقاشی های آشف، لایه ی دومی هستند که روی این عکس ها سوار شده اند تا جوهر درونی زندگی لیپست را به بیان بصری در آوردند.
آشف، با ضرب قلم های جسورانه، بی پروا ، خشن و مضطربانه اش، نا آرامی های درونی لیپست را از دل فریم های فیلم های خود او بیرون می کشد. نقاشی هایی که گاه با پرداخت رئالیستی به فریم های فیلم وفادار می مانند و گاه تا مرز انتزاع پیش می روند. «خاطرات لیپست» فیلمی است که میان واقعیت و انتزاع در نوسان دائمی است. رنگ های قهوه ای و زرد اکر که در این فیلم رنگ های مسلط هستند، یادآور کاغذهای زردشده و کهنه و قدیمی هستند.
کاغذهایی که آشف بر روی آنها نقاشی کرده است، سرانجام در کنارهم چیده می شوند تا دفترچه ی خاطرات وجود نداشته یا گمشده ی لیپست را در قالب یک انیمیشن به روی پرده ی سینما بیاورند.
شیوا صادق اسدی، فوریه 2018
این مطلب نخستین بار فوریه 2018 در کانال تلگرامی من با عنوان " خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.