یادم است بچه که بودم کتابی داشتم که عنوان آن را فراموش کرده ام. داستان آن درباره ی یک کره اسب و یک سنجاب بود که بر سر عبور از رودخانه با یکدیگر نزاع می کردند. کره اسب معتقد بود که رودخانه گود نیست و می توان از آن عبور کرد. سنجاب اما بر این عقیده بود که رودخانه گود است و اگر کسی بخواهد از آن عبور کند، غرق می شود. ماجرا این بود که رودخانه برای جثه ی کره اسب کم عمق و برای جثه ی سنجاب عمیق بود و این دو به خاطر تفاوت هایی که با هم داشتند، ادراک متفاوتی از عمق رودخانه داشتند. بحث هایی که گاه گاهی درباره ی ایرانی بودن یا ایرانی نبودن فیلم های انیمیشن در می گیرد، مرا به یاد این قصه می اندازد. در حالی که برای برخی از فیلمسازان انیمیشن مسئله ی هویت به شکلی طبیعی حل شده و آنها به قدری با خودشان، فرهنگ و هویتشان راحت اند که نیازی به بیش-تأکیدی بر روی آن نمی بینند، برای بخشی دیگر از جامعه ی انیمیشن هنوز موضوعی حل ناشده باقی مانده است.
یادم است وقتی گزارش های جلسات نقد و بررسی فیلم ها را در بولتن جشنواره ی پویانمایی تهران می خواندم، به نظرم رسید حکم هایی چون" ایرانی هست، ایرانی نیست" بر سایر مباحث (از جمله تحلیل فرم و ساختار) پیشی گرفته اند. اما آیا "ایرانی بودن" یک فیلم انیمیشن می تواند مبنایی برای سنجش کیفیت و نقد یک فیلم باشد؟
واقعیت این است که همانند قصه ی کره اسب و سنجاب، درک و دریافت ما از سبک زندگی و زیست امروزمان با هم متفاوت است. هنرمندی را می شناختم که میز ناهارخوری را غیر ایرانی و غربی می دانست و فکر می کرد در یک انیمیشن ایرانی، آدم ها روی زمین غذا می خورند و پشت میز نمی نشینند. احتمالاً درک و دریافت او از ایرانی بودن به سبک و شیوه ی زیست خود او و شرایط فرهنگی اش مرتبط می شد. درک کردن آنچه که او می گفت، برای منی که از کودکی میز برایم شیئی آشنا بود که نه تنها به رویش غذا خورده بودم بلکه لابه لای پایه هایش بازی کرده و به زیرش پنهان شده بودم، بسیار دشوار بود. او نیز متقابلاً با فضایی که در آن میز ناهارخوری وجود داشت، احساس بیگانگی می کرد و آن را از فرهنگ خودش دور می دید.
اغلب توجه کرده ام که فیلمسازانی با زمینه ی فرهنگی و خانوادگی سنتی تر، طرز تلقی متفاوتی از هویت ایرانی دارند. شاید چون در موقعیت های مختلف زندگی، بیشتر با سنن و آداب و رسوم درگیر بوده اند. فضای زندگی آنها، فرهنگ و عناصر و اشیائی که از کودکی با آن سر و کار داشته اند با آن بخش از جامعه که شاید بتوان گفت تا اندازه ای زندگی امروزی تری دارند متفاوت بوده است. این تفاوت ها البته به هیچ یک از دو سر طیف ارزش بیشتری نمی بخشد، بلکه صرفاً تفاوتی است که در آثار فیلمسازان برخاسته از زمینه های فرهنگی مختلف بروز پیدا می کند و گاه باعث کج فهمی می شود. چون این دو طیف به واسطه ی تجربه ی متفاوت زیستشان، تلقی و دریافت متفاوتی از ایرانی بودن دارند.
این مسئله خاص ایران هم نیست. بلکه از همه ی کشورهای دنیا گاه فیلم هایی را می بینیم که به طرز بارزی واجد عناصر بومی آن اقلیم هستند و گاه نیز با فیلم هایی مواجه می شویم که فاقد این عناصر اند و به گونه ای ساخته شده اند که به همه جای دنیا شبیه باشند و به نوعی جهانی و بی جغرافیا باشند. گو اینکه سبک زندگی مردم دنیا نیز بیش از قرون گذشته به هم شبیه گشته است و این پدیده را چه مثبت تلقی کنیم چه منفی، فضایی است که در آن نفس کشیده ایم و با آن عجینیم.
از سوی دیگر، تبادلات فرهنگی میان ملل امروزه به قدری زیاد شده است که هیچ فرهنگی در خودش بسته نمانده است. کما اینکه در گذشته نیز ون گوگ از باسمه های ژاپنی تأثیر پذیرفته بود، پیکاسو ملهم از ماسک های آفریقایی و ماتیس شیفته ی اسلیمی های ایرانی بود. در هنر معاصر ایران نیز، تداوم اکسپرسیونیسم شعیم سوتین را در نقاشی های حسینعلی ذابحی می بینیم؛ برخی از بهترین نوازندگان سونات های بتهوون چینی هستند و نمایش نامه های شکسپیر در همه جای دنیا اجرا می شوند. گویی دیگر نمی توانیم در برابر آبشخور بی انتها و غنی فرهنگ ملل مختلف، تنها و تنها از فرهنگ خودمان تأثیر بپذیریم.



فرهنگ ملل دیگر به هر حال وارد زندگی ما شده است و با تار و پود ما در آمیخته. از کودکی با چایکوفسکی و بتهوون و ویوالدی قد کشیده ایم. الیور توییست، جین ایر، ژان والژان و بازرس ژاور آشنایان قدیمی ما هستند و وارد بازی ها و خیال پردازی های کودکی مان شده اند. اما من فکر می کنم در این مواجهه و تبادل فرهنگی، رعایت چندین چیز ضروری است:
اول اینکه در کارمان به اندازه ی زندگی مان ایرانی باشیم. کلاژ عناصر بومی زیست نشده یا هر نوع کوشش عامدانه ای برای ایرانی کردن فضای یک فیلم، ناپخته به نظر می رسد و جا نمی افتد.
دوم اینکه هماهنگی مضمون و سبک بصری را نادیده نگیریم. به عنوان مثال سبک بصری انیمه ها و یا دیسنی و پیکسار نه تنها با کلیله دمنه،شاهنامه و سایر متون ادبی ایران سازگار نیست، بلکه با در نظر گرفتن تاریخ و فرهنگ بصری غنی خودمان (از جمله تصویرگری های شاهنامه ی بایسنقری)، انتخابی نامناسب و نشانی از فقر سواد بصری است. استادی داشتم که می گفت اگر هم می خواهید تأثیر بپذیرید دست کم از چیزهای خوب تأثیر بگیرید! نه از چیزهای بد!

سوم اینکه وقتی ارجاع به یک دوره ی تاریخی خاص و یا گذشته ی ایران می دهیم، ویژگی های فرهنگی آن دوران را به درستی بشناسیم. معماری گوتیک و گنبدهای رنگین کرملین، با برج هایی که شوالیه های قرون وسطی روی آن ایستاده اند و پادشاهی که جامه ای پر از بته جقه بر تن دارد، هیچ دورانی از تاریخ ایران و یا جهان را نمایندگی نمی کند! این نوع التقاط های بصری، گاه در تولیدات تجاری و بومی سازی های فرمایشی به چشم می خورد.
چهارم اینکه ما فیلم ایرانی و غیر ایرانی نداریم، بلکه فیلم خوب و فیلم بد داریم! هویتمندی، یک فیلم بد را تبدیل به یک فیلم خوب نمی کند و برای هیچ فیلم ضعیفی اعتبار نمی خرد. گو اینکه در مواردی چنین کارکردی یافته است.
هویتمندی به مفهوم واقعی و عمیق کلمه، در ساختار و معانی نهفته ی یک فیلم بروز پیدا می کند. هر عنصری می بایست در بستر داستان و فضای خاص یک فیلم، معنا پیدا کرده باشد. بدترین کار، ساخت فیلم با ساختار غربی و تزیینات شرقی است. این یک جور ریاکاری است!
نویسنده: شیوا صادق اسدی، فوریه 2023
منبع اولیه ی انتشار این متن، کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" بوده است.