آنچه که تحت عنوان " هویت ایرانی" از آن یاد می شود، غالباً با مؤلفه هایی چون استفاده از منابع ادبی بومی، آداب و رسوم، جغرافیا، نوع پوشاک، زبان، لهجه، نوشتار و..سنجیده می شود. این در حالی است که در یک نگاه ساختاری و عمیق تر، عناصری از این دست اگرچه گاهی برای نمایشِ مکان یک داستان ضروری اند، به خودی خود نقش چندانی در هویت بخشی به یک فیلم ایفا نمی کنند؛ به ویژه در دنیای انیمیشن که جهانِ پیش روی دوربینِ شما، به طور ذاتی ارتباطی با مکان و یا جغرافیایی خاص ندارد.
با این وجود اگر همچنان دغدغه مند مسئله ی هویت در سینمای انیمیشن باشیم، باید از خودمان بپرسیم که با حذف تمام لایه های بیرونی یک فیلم، با چه نوع ساختاری از لحاظ بصری و سینمایی مواجه می شویم. زبان سینما در غرب شکل گرفته و تکامل یافته است و بسیاری از قواعد سینمایی از اساس ساخته ی جهان غرب هستند. با این حال، تلاش هایی برای کنار گذاشتن این قواعد به منظور دستیابی به یک سینمای "ایرانی" صورت گرفته است. به عنوان مثال می توان به فیلم های فرشید شفیعی اشاره کرد که آن طور که خودش بارها توضیح داده است، در فیلم هایش دکوپاژِ سینمایی را به منظورِ نزدیک شدن به ویژگی های "پرده خوانی" کنار گذاشته است. نمونه ی دیگر، فیلم" بابابزرگ عاشق پیشه بود" ساخته ی مریم مهاجر است که حتی اگر تمامی تزیینات شرق مآبانه ی آن را هم کنار بگذاریم، باز در ساختار بصری اش چیزی تماماً شرقی و ایرانی وجود دارد. همچنین برخی از فیلم های کارگردانان برجسته ی کانون پرورش فکری همچون نورالدین زرین کلک، فرشید مثقالی، علی اکبر صادقی و.. نمونه های موفق دست یابی به یک ساختار ایرانی در دنیای انیمیشن هستند. البته باید توجه داشته باشیم که این یک انتخاب و یک "ویژگی" است و نه یک اجبار یا امتیاز. نمی توان آنچه یک فیلمساز به آن دست یافته را به دیگران دیکته کرد. فیلمسازان حق دارند دنیای خود را آن جور که می خواهند بنا کنند؛ چه این دنیا ایرانی باشد، چه جهانی و ذهنی و بدون جغرافیا.


در حقیقت آنچه که در این میان قابل نقد است، تعریفِ هویت ایرانی با معیارهای غلط و تبدیل کردن آن به مبنایی برای ارزشگذاری و سنجش است. انتخاب متون ادبی ایران به عنوان منبع اقتباس و یا انتخاب اقلیم و منطقه ای خاص از ایران به خودی خود به یک فیلم هویتِ ایرانی نمی بخشد. به عنوان مثال اگر این انتخاب با تصاویری همراه شود که به لحاظ ساختاری یادآور نقاشی های "سالنی" قرن نوزدهم اروپا باشد، این هویت کاملا نقض می شود و حتی خلق یک فضای بصری متناسب با موضوع نیز ممکن نمی شود؛ به خصوص در دنیای انیمیشن که امکان انواع دخل و تصرّف در حیطه ی تصویر وجود دارد. به نظر می رسد که ساختار بصری بسیاری از انیمیشن های تجاری، از کارتون های دیسنی گرفته تا انیمه های ژاپنی به نقاشی های سالنی و یا به عبارتی "بازاری" سده های هجدهم و نوزدهم نزدیکی دارد که البته با هدفِ سهولت در متحرکسازی و تولیدِ انبوه صنعتی، ساده تر شده و بخش زیادی از قدرتِ پردازش و مهارت فنی نقاشان آن دوران نیز از دل آن حذف شده است. این قرابت ساختاری در زمینه هایی همچون نحوه ی ایجاد عمق، پرسپکتیو، ترکیب بندی و نوع چیدمان عناصر به چشم می خورد و فانتزی موجود در برخی از این کارتون ها تفاوت بنیادینی در ساختار بصری آنها به وجود نمی آورد. لازم به گفتن نیست که هیچ کدام از دستاوردهای نوجویانه ی نقاشان بزرگ سده ی نوزدهم و دوران های بعد نیز در سبک بصری این جنس از فیلم ها منعکس نیست.
میل دارم بار دیگر به صحبت های جین دتوکس ( که پیشتر منتشر کرده بودم) استناد کنم که در گفت و گویش با استفان آرتور می گوید: "براي من، يك فضاي تصويري راستين، دوبعدی و دارای ابهام است، نه اين كه سعی داشته باشد به طرزی ساختگی و مجازی به القای فضای سه بعدی بپردازد. از زمان سزان به بعد، كارهاي زيادي در نقاشی براي دستيابي به اين فضاي دوبعدی انجام شده است. فضايي كه در آن عمق، منحصرا روانشناختی، و شايد هم بتوان گفت كه روحانی است. اما عمقي كه من در آن فيلم ها ديدم، به طرز مضحكي از نوع واقعی و بي روح بود؛ يعني از آن نوعي كه تا مدت ها در قلمرو ديسنی و هنر تجاری ديده مي شد، و همچنين درتمام نقاشيهای "سالنی" قرن نوزدهم."

گاهی نیز شاهد آن هستیم که فیلم هایی که به لحاظ بصری، کپی های دست دوم از تولیدات دیسنی و پیکسار هستند، با تبلیغات بسیار تحت عنوان "بومی سازی" به خورد کودکان و نوجوانان داده می شوند، رویه ای که جز ترویج یک فرهنگ بصری تجاری سازی شده و نازل، دستاورد دیگری ندارد. آنچه که در این نوع فیلم ها قابل مشاهده است، تکرار همان جنس از طراحی است که در انیمه های ژاپن و کارتون های دیسنی رایج است، اگر هم تغییری ایجاد شده باشد، در سطح لباس کاراکترها و جغرافیا و یا ارجاع به اسطوره ها و منابع ادبی ایران است، مؤلفه هایی که صوری هستند، اما این نوع فیلم ها در ساختار و به ویژه سبک طراحی، همچنان استایل تولیدات تجاری رایج در دنیا را تکرار می کنند.
تلاش هایی که به منظور وارد کردن ویژگی های صوری مینیاتورهای ایرانی به انیمیشن انجام شده نیز در غالب موارد موفق نبوده است. در حقیقت هیچ نوع آفرینشی با تصمیماتِ از پیش گرفته شده ای از این قبیل به ثمر نمی رسد. به علاوه ی اینکه درک عمیق از مینیاتور به راحتی به دست نمی آید. حذفِ زاویه دید واحد، نشان دادن همزمان چندین مکان متفاوت در یک تصویر، حذف سایه روشن و منبع نور که همگی در خدمت بازسازی دنیایی ورای دنیای مادی پیرامون ماست، ویژگی های ساختاری و مضمونیِ مینیاتورِ ایرانی را تشکیل می دهند. کیفیاتی از این دست با کپی از روی مینیاتور به دست نمی آید. در حیطه ی هنرهای تجسمی، تلاش هایی در جهت معاصر کردن فضای مینیاتورهای ایرانی صورت گرفته است، بگذریم از اینکه ساختار بصری مینیاتورها به خودی خود نیز بسیار معاصر به نظر می رسد!

اما آنچه که به طور کلی آسیب زاست، غیر شخصی بودن فضای فیلم هاست. فیلمساز چه آن زمان که سعی در نزدیک شدن به فضای ایرانی داشته باشد و چه آن زمان که تحت تأثیرِ فیلمسازان خارجی، بخواهد فضا و جغرافیای غربی را بازسازی کند، از خودش دور می شود. در مقابل، آنچه که شاید بتواند کمک کننده باشد خلق کردن، بدون اعتنای آگاهانه به مسئله ی "هویت" است. منبعِِ ارجاع یک فیلمساز همواره می بایست زندگی و نیز درونیات خودش باشد. هر عنصر و ساختاری که از این منبع تغذیه کرده باشد، لاجرم انتخاب درستی است. مابقی، می توانند عناصر زیست نشده و به عاریت گرفته شده ای باشند که در مسیرِ تکاملِ یک فیلمساز به مرور زمان حذف می شوند. فکر می کنم در دنیای هنر "فردیت"، لاجرم "هویت " را نیز به دنبال خودش می آورد، اما ما می توانیم با نوعی از هویتمندی رو به رو باشیم که فاقد عناصر شخصی و حال و هوای فردی است. این یک ضعفِ جدی است که حاصل فشار آوردن به خود برای ساخت یک فیلم " ایرانی" است. در حالی که چنین فشاری نه ضرورت دارد و نه به نتیجه ای دلخواه و تأثیرگذار می رسد.
نویسنده: شیوا صادق اسدی، نوامبر 2022
این نوشته نخستین بار در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.