هر"انیمیشنِ جهانی" نیز همچون انیمیشن بومی و ایرانی یکی از آن مفاهیمی است که به درستی درک نشده است و دیدگاه هایی بسیار ابتدایی درباره ی آن وجود دارد. "انیمیشن جهانی" انیمیشنی نیست که مقلد و یا شبهِ اروپایی باشد، بلکه انیمیشنی است که صرف نظر از نوع ساختارش، آنقدر از لحاظ مفهومی بسط پیدا کرده و به عمق رفته است که می تواند بیانگر یک موقعیت همگانی انسانی، ورای مرزهای یک سرزمین باشد.چنین فیلمی از هر جای تاریخ هنر که لازم باشد بهره می برد و در عین حال سعی در کشف و ابداع یک زبان تازه دارد.
همچنان که وجود عناصر بومی، یک فیلم را ایرانی نمی کند، وجود عناصر اروپایی نیز یک فیلم را جهانی نمی کند. به عنوان مثال بازتولید فضاهای گوتیک و شهرهای شبه اروپایی که به ویژه در طیفی از فیلم های استاپ موشن و 3D ایرانی رواج یافته است، بیشتر از آنکه از جنبه ی هویت بومی قابل نقد باشد، از جنبه ی سبک فردی قابل نقد است. این نوع تأثیرپذیری، نشانه ای از غرقگی در جهان تیم برتونی و از دست دادن نگاه شخصی است.

از طرف دیگر، فیلمی که سرشار از عناصر بومی است ، به اندازه ی فیلمی که سعی دربازسازی فضاهای خارجی دارد، می تواند کاملاً بی بهره از هویت ایرانی باشد. برج میلاد، درخت نخل، معماری سنتی، پوشش بومی و...لزوماً به یک فیلم هویت نمی بخشند. همچنانکه چراغ های اروپایی، خیابان های سنگفرش، بارهای اسرار آمیز و گورستان هایی با صلیب های چوبی، زبان یک فیلم را جهانی نمی کنند.
عنصری که آن را به فضای فیلممان راه داده ایم، اعم از اینکه بومی باشد یا نباشد، می بایست یک پروسه ی درونی شدن را طی کرده باشد.حتی یک عنصر گوتیک، اگر به هر دلیلی جایی در وجود فیلمساز غنوده باشد، می تواند به موقع به خودآگاه بیاید و وارد دنیای فیلم شود و کاملاً هم شخصی شده باشد. آن عنصر گوتیک می بایست مال فیلمساز شده باشد و فیلمساز پیشتر آن را از آن خودش کرده باشد تا در جهان او جا بیفتد. این در مورد عناصری که عموماً بومی قلمداد می شوند هم صدق می کند. در واقع مسئله بود و نبود چنین عناصری نیست. ریشه ی ایرانی یا غیر ایرانی عناصر، به خودی خود اهمیتی ندارد اگر همچنان جهان فیلمساز را در فیلم ببینیم.جهانی بودن منوط به شناخت سیر تحول هنرهای تجسمی در تاریخ و استفاده ی به جا از دستاوردهای هنری انسان در مفهوم کلی آن است.
جهانی بودن به ژرفنای دیدگاه فیلمساز و توانایی اش در گسترش دادن جهان شخصی اش بستگی دارد. آنجا که فیلمساز آنقدر توانمند هست که بتواند به فردی ترین تجربه ها و عواطفش ابعاد مشترک انسانی و همه مکانی و همه زمانی ببخشد. در این حالت فیلمساز به این درک رسیده که هیچ موضوعی به سرزمین او محدود نمی شود و همه چیز ریشه در حافظه ی جمعی نوع انسان دارد.این نه یک دانایی که یک ادراک است. یک فیلم می تواند به جغرافیا و یا مقطع تاریخی خاصی اشاره کند،ساختار و عناصر بومی داشته باشد، اما تا زمانی که نتواند ورای جغرافیا و یا زمانه ای به خصوص، تلنگری به وجوه مشترک همه ی انسانها بزند، تاریخ انقضاء خواهد داشت.
در دوردست های ذهن همه ی ما، ترس های بشر اولیه به ترس های امروزمان گره خورده است.حتی حسی از پرواز پرندگان یا ترس از شکار شدن و خورده شدن را در ذهن خود داریم. جنگ ها همواره رخ داده اند، عشق، تنفر، حسادت و تبعیض همواره وجود داشته است. همه ی جوامع تابوهای خاص خود را داشته اند. همه ی جوامع سیر تکاملی خاصی تا رسیدن به دنیای معاصر داشته اند. ما هنوز دوران غارنشینی را به اندازه ی زندگی امروزمان در وجود خود داریم. باورهای بسیار کهن، اسطوره ها، پری ها و جادوگرها، توتم ها، ترس ها و خرافه ها هنوز در کنه تاریک وجود ما باقی هستند. ورای تفاوت های کوچک فرهنگیمان، انسان و در نتیجه بی مرزیم. جهانی بودن، حضور نامرئی این انسان بی مکان و بی زمان در هنگام خلق کردن است.
انیمیشن، در ذات خود یک بیان جهانی است، چرا که بر خلاف فیلم زنده دوربین ما محدود به جغرافیا و رو در روی مکان خاصی نیست، بلکه در مقابل یک دنیای سفید و بی مکان و بی زمان است که به هر شکلی می توان آن را ساخت. دوربین ما در مقابل یک جهان ذهنیِ بی انتهاست. فقط کار کردن می تواند فیلمساز را به آن مرحله از تحقق فردیت و تبلور زبان شخصی اش برساند که جهان کوچکش جهانی شود. اما به همان اندازه که تلاش آگاهانه برای ساخت یک فیلم ایرانی بی معنا است، تلاش برای ساخت یک فیلم جهانی هم معنایی ندارد این ویژگی ها با تصمیم گیری شکل نمی گیرند و اساساً آنقدرها هم که به ما القاء شده است، با هم در تضاد نیستند. هر ویژگی ای تنها زمانی به درستی شکل می گیرد که به طور طبیعی و در روند کار زاده شود.
فیلمسازی که بخواهد زبان شخصی خودش را بنا کند، به جای بازنمایی پوسته ی بیرونی فرهنگ ها، به جغرافیای درونی خودش رجوع می کند. آنجاست که در فردی ترین تجربه هایش، با همه ی انسان های دیگر مرزهای مشترک پیدا می کند. آنجاست که عناصر درونی شده اش را اعم از اینکه بومی باشند یا نه، کشف می کند، مثل یک کمد قدیمی که اشیاء درونش فقط یک وجه اشتراک دارند: همه ی آنها زیسته شده و ملموس اند؛ عاریتی نیستند. فیلمساز آنها را به جهان فیلم هایش می آورد، نه چون می خواهد فیلمش ایرانیزه شود یا اروپایی به نظر برسد، بلکه چون با آنها زندگی کرده است. چون آن عناصر بخش هایی از دنیای او بوده اند و حالا مواد خامی هستند که او می تواند با آنها زبان شخصی اش را بسازد. این زبان شخصی، هر چه قدر بیشتر به ژرفنا رود، به سرچشمه ی تجربه های مشترک انسانی نزدیک تر می شود و سرانجام ابعاد جهانی پیدا می کند، بی آنکه آگاهانه سودای جهانی شدن داشته باشد.


نویسنده: شیوا صادق اسدی
این نوشته ترکیبی از دو نوشته ی متفاوت است که به ترتیب در فوریه و آوریل 2024 در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بودند.