ویرگول
ورودثبت نام
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدیمتولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
خواندن ۱۲ دقیقه·۳ ماه پیش

نگاهی دوباره به فیلم مادام توتلی پوتلی، کارگردانان: کریس لاویس، ماچیک زربووسکی

تهیه شده در مؤسسه ی ملی فیلم کانادا، ۲۰۰۷                                                                    

Madam Tutli Putli

Directors: Chris Lavis & Maciek Szczerbowski

به" مادام توتلی پوتلی" فکر می کنم. انیمیشنی که انگار همواره مخاطب را به شکافتن جهان پیچیده اش دعوت می کند و با هر بار دیدن می توان چیزهای تازه ای در آن کشف کرد. این فیلم جزو معدود انیمیشن هایی است که درباره ی آن بسیار نوشته اند؛ برخی از تعبیر و تفسیرهایی که پیشتر از این فیلم شده است، بر اساس تئوری های روانشناختی( به عنوان مثال بر اساس نظریات کارل گوستاو یونگ) بوده است. اما در اینجا سعی من بر این است که یک بار دیگر با مادام توتلی پوتلی هم سفر شوم و با اتکا به آنچه که در درون خود فیلم هست، یک بار دیگر دنیای آن را بکاوم و ببینم خودش چه می گوید؟

چیزی که با یک بار دیدن هم می توان از این فیلم دریافت کرد، این است که مادام توتلی پوتلی، فیلمی درباره ی حرکت از نقطه ای به نقطه ی دیگر و تغییر کردن در طی این سفر است.
بعد از چندین بار دیدن فیلم، به نظرم رسید که پیوند عمیقی میان تکنیک و محتوای فیلم وجود دارد و انگار تکنیک فیلم و مفهوم آن، از هم تفکیک ناپذیر اند. فیلم با تکنیک استاپ موشن و با استفاده از عروسک های مفصلی ساخته شده است. کل فیلم را نیز می توان به صورت مجموعه ای از مفصل ها دید، مفصل هایی که محل تلاقی مسیرها و راه های زندگی مادام توتلی پوتلی هستند؛ مفصل هایی که ایستگاه های زندگی او هستند و اسکلت بندی فیلم را شکل داده اند. از سوی دیگر، او خود یک عروسک مفصلی است. اندام های او از طریق همین مفصل ها به یکدیگر متصل شده اند و از طریق همین مفصل هاست که حرکت می کنند. این شباهت بین ساختار بدن مادام توتلی و دنیای پیرامون وی، مرا به این نتیجه رساند که انگار محیطی که ما در پیرامون او می بینیم، چیزی جز دنیای مفصل بندی شده ی یک عروسک نیست. به عبارت دیگر او در جغرافیای درونی خود سفر می کند و سفرش یک سفر درونی است. تنها یکی از اعضای بدن اوست که سنخیتی با هستی عروسک وارش ندارد: چشم هایش. چشم هایی که بر خلاف بدن او واقعی هستند!
فیلم با حرکت پن دوربین بر روی اسباب و وسایل کهنه و قدیمی مادام توتلی پوتلی آغاز می شود. این حرکت طولانی و افقی دوربین، فاصله ی میان دو نقطه از زندگی او است و گذشته را به حال متصل می کند. او به این گذشته ی غبار گرفته چسبیده است و حاضر به رها کردن آن نیست، به طوری که زیر بار آن خم شده است. او می خواهد به نقطه ی دیگری سفر کند و دریک ایستگاه، منتظر قطاری ایستاده است که سرانجام از راه می رسد؛ قطاری که بازهم یک عنصر افقی است و شباهتی بصری به حرکت افقی دوربین (در ابتدای فیلم) دارد و نقش مشابهی را هم ایفا می کند: جابه جایی از نقطه ای به نقطه ی دیگر. با این تفاوت که این بار جهت حرکت رو به آینده است. اما قطار جدای از اینکه یک وسیله برای اتصال دو نقطه است، برای مادام توتلی مثل یک پیله عمل می کند. پیله ای که وی در آن یک استحاله را تجربه خواهد کرد.


مادام توتلی با همه ی گذشته ی غبار گرفته ی خود و شاید خسته از بدن عروسکی اش، به درون پیله ای می رود که نمی داند او را به کجا خواهد برد. فیلم نیز با ورود مادام توتلی به قطار ، هر لحظه پیچیده و پیچیده تر می شود و این پیچیدگی که مثل یک پیله به دور مخاطب می پیچد، می تواند تا حد زیادی حاصل به هم خوردن انتظارات مخاطب (همچون به هم خوردن انتظارات خود مادام توتلی) باشد. مرحله ای که برای استحاله ی او ضروری به نظر می رسد، استحاله ای که مخاطب را نیز با خودش همراه می کند.
قطار در ابتدا بر روی یک خط مستقیم مسیر خود را می پیماید. اما با اولین ترمز قطار، این قاعده به هم می ریزد.
پس از ترمز قطار، مادام توتلی پوتلی متوجه حضور مردهایی می شود که پیش از این آنها را نمی دید. از جمله دو مرد که با بدن هایی به غایت فرسوده از داخل چمدان های قدیمی بیرون آمده اند و در حال بازی شطرنج هستند. تحت تاثیر ترمز قطار، مهره های صفحه ی شطرنج به یک باره رو به بالا پرتاب می شوند، قواعد بازی به هم می ریزد و نتیجه ی بازی به دست احتمالات سپرده می شود.اشاره ای طنز آمیز به اینکه داخل این قطار، قواعد پیشین دیگر کار نمی کنند و نیروهایی غیر مترقبه کنترل امور را به دست دارند. از سوی دیگر، انگار ارتباطی میان مردان درون قطار و نیروهای بازدارنده ای که حرکت قطار را کند یا متوقف می کنند وجود دارد.
این مردان از سه نسل مختلف هستند و مادام توتلی قادر به برقراری ارتباط با هیچ کدامشان نیست. پیرمردی که می تواند تداعی کننده ی پدر او باشد، در خواب فرو رفته است. پسربچه ای که می تواند فرزند او باشد وی را دشمن می پندارد و به تکان دوستانه ی دست او پاسخی نمی دهد. درست روبه روی او، مرد دیگری نشسته است که با نگاه جنسی خود و اشاره ی معنادار انگشتان دستش، باعث ترس و پریشانی مادام توتلی می شود.اشاره ای که جدای از معنای جنسی اش، از لحاظ بصری شبیه ورود یک قطار به یک دالان یا تونل هم هست. همین طور شبیه به راکت تنیسی که اطلاعاتی درباره ی گذشته و ماهیت این مرد به دست می دهد.
شاید این مردان بخش هایی از گذشته ی مادام توتلی باشند که او خودش هم نمی دانسته که قاطی تمامی اسباب و اثاثیه ی قدیمی اش، آنها را نیز با خود به داخل قطار برده است ؛یا اشاره به تجربه هایی داشته باشند که مادام توتلی نتوانسته با گذشت زمان آنها را هضم کند وبنابراین در مسیر رشد وی ایجاد سکته یا ترمز می کنند.
انگار هر کدام از این مردان سرنخی برای درک دنیای مادام توتلی ، آسیب ها و ترس هایش به دست می دهند وحالت عصبی و تدافعی وی را تشدید می کنند.

پس از این پلان ها، ما شاهد غروب خورشید هستیم، خورشیدی که همچون چشمان مادام توتلی واقعی است و ساخته شده نیست. انگار یادآور بینش، نور یا نیروی هستی بخش و خلاقه ای است که به علت پاره ای آسیب ها رو به تاریکی و افول رفته است و مادام توتلی را افسرده و بی انرژی بر روی صندلی قطار به حال خود رها کرده است.
چشمهای واقعی مادام توتلی، تأکیدی بر نگاه و هویت انسانی اوست. انگار او در جایی از زندگی به یک عروسک تبدیل شده و شیءوارگی به او تحمیل شده است. گویی پیکر عروسکی او، نه خود او، بلکه یکی از اشیائی است که او با خود به داخل قطار برده است. شاید او در جست و جوی هویت انسانی اش سفر خود را آغاز کرده است؛ هویتی که تجربه های ناخوشایند گذشته اش بر آن سنگینی می کنند و او در درون قطار با آنها مواجهه می شود؛ گذشته ای که همیشه به صورت شبح، ضربه یا نوری تهدید کننده پدیدار می شود و لرزشی ناگهانی و دلهره ای فزاینده را در وی ایجاد می کند...
پس از غروب خورشید، قطار وارد یک جنگل می شود و ما آن را از بالا می بینیم که همچون راهی طولانی یا استخوانی خاکستری رنگ و طویل مابین دو مفصل اکنون و آینده قرار گرفته است! حال آنکه جنگلی وحشی، تاریک و بی نظم پیرامون آن را فرا گرفته است. جنگلی که غالباً آن را نمادی از قلمرو تیره ی ناخودآگاه می دانند و سه فیگور سیاهرنگ بر روی سیم های برقی که از درون آن عبور می کنند، خشک شده اند. سیم هایی که همچون یک سیستم عصبی، درون پیکر مادام توتلی هم وجود دارند و آن را مفصل بندی کرده اند. این سیم ها، شاید مسیر عبور انرژی های خلاق و بارور باشند و فیگورهایی که بر آن خشک شده اند، گواه از خشکیدن چیزی در درون مادام توتلی پوتلی می دهند.
شب که فرا می رسد، مادام توتلی شروع به نوشتن می کند. نوشتن نشان دهنده نیروی خلاق و هویت انسانی اوست. انگار مرتبط با بینش او و چشمهای انسانی اش نیز هست.

اولین بار که او دست به قلم می برد، شب پره ای را در نور چراغ می بیند. شب پره ای که نشان از ممکن بودن دگرگونی و رهایی از پیله دارد. ولی ترس هایش بازهم او را از نوشتن باز می دارند. انگار خلاقیت هنری مادام توتلی در اثر ترس و پیام های منفی ای که در درون او وجود دارند خشک و مسدود شده است.
یکی از این پیام های منفی، بر روی تابلویی زرد رنگ نوشته شده است که نسبت به وجود یک "خطر " هشدار می دهد. بر روی تابلوی اعلان خطر، دستی سیاه رنگ کشیده شده که گویی چمدان ها را می دزدد. اما آیا این همان چیزی نیست که مادام توتلی برای تغییر به آن نیاز دارد؟ این که چمدان های قدیمی اش را بدزدند؟ انگار او هنرمندی است که هویت انسانی و هنرمندانه اش در اثر پاره ای از تجربه های گذشته، خشک شده و برای تغییر کردن نیاز به پذیرش خطر، رها شدن از بار گذشته و تسلیم شدن در برابر تغییر دارد ولی او با چتری که یکی از وسایل گذشته ی اوست، می خواهد در برابر تغییر و در برابر نیروهای ناشناخته ی آینده از خودش محافظت کند. انگار نه! او هنوز برای تغییر کردن آماده نیست!
در این لحظه، اشباحی که گویی پیشتر بر روی سیم های برق خشک شده بودند، زنده شده و با پاهایی گل آلود ، وارد قطار می شوند. اما این اشباح که چهره ای ترسناک و اسکلت وار دارند، مرگ تجربه های گذشته را به دنبال می آورند. آنها به سراغ پیکر مردی می روند که در ابتدای فیلم باعث آزار مادام توتلی شده بود و با دعوت مادام توتلی به سکوت، غده ای را از بدن آن مرد بیرون می آورند که انگار گره اصلی ترس های مادام توتلی بود. آنها انگار چیزی را در وجود مادام توتلی ترمیم می کنند. در ساختار درونی قطار هم دست می برند و با تعمیر آن، بر سرعت حرکتش می افزایند. قطار با همراهی انرژی آتش به مثابه ی نیرویی خلاق، بسیار پر سرعت روبه جلو حرکت می کند و با یک گوزن برخورد می کند. گوزنی که با شاخ های بلندش، شاید نشانه ای از رشد و بازسازی باشد.
با این ضربه، مادام توتلی ناگهان به خودش می آید و انگار از یک خواب می پرد. گیج و سردرگم متوجه می شود که گذشته اش ناپدید شده است. چمدان هایش نیستند و دیگر هیچ یک از وسایل قدیمی او در قطار وجود ندارند.او نمی داند چه اتفاقی افتاده است، اما انگار به خاطر می آورد که یک جراحی درونی را از سر گذرانده است.
حال، مادام توتلی خودش را در قطار تنها می یابد و انگار تمام دنیایی که به وجود آن عادت داشت و آن را همه جا با خودش حمل می کرد، ناپدید شده و او با یک فضای خالی و یک خلأ روبه رو می شود. خلأیی که او را می ترساند.
قطار، بدون بار گذشته، حال تبدیل به یک پوسته شده و مادام توتلی باید همچون شفیره ای که پیله اش را سوراخ می کند، راهی به بیرون بیابد. در این مرحله او وحشت زده به دنبال راهی برای فرار از قطار می گردد. از دری به در دیگر و از نقطه ای به نقطه ی دیگر می رود. گاه پاهایش میان لولاها یا گل و لایی که اشباح جنگل با خود به داخل قطار آورده اند، گیر می کند، این پلان ها، اوج سرگردانی مادام توتلی را در دنیایی پر از واگن و لولا و مفصل نشان می دهند. دنیایی که در قالب یک قطار به تصویر کشیده شده است؛ قطاری که شبیه به یک کرم ابریشم هم هست و واگن هایش به نوعی تداعی کننده ی بندهای بدن کرم ابریشم هستند. گویی همین بندها و مفصل ها از یک سو و ریل ها و راه ها و سیم ها از سوی دیگر، عناصر اصلی فیلم هستند. فیلمی که بند به بند و واگن به واگن ، ما را به سوی هسته وجوهر اصلی خود ، یعنی تغییر هدایت می کند.
مادام توتلی زمین می خورد و آخرین شیئی که از گذشته با خودش حمل می کند، یعنی کلاهش از سرش می افتد. در اینجا انگار او به طور کامل از پوشش گذشته، از ذهنیتی که در سر داشت خلاص می شود و با تعقیب همان شب پره ای که انگار واقعی بود و از جنس چشمان او بود، استحاله اش به پایان می رسد. او سرانجام در هیبت یک پروانه پیله اش را می شکافد و از دل یک سوراخ دایره ای شکل از قطار بیرون می آید. همچون مخاطب که از فیلم.
اما خوب که فکر می کنم، می بینم که اگر چه مادام توتلی از پیله ی قطار مانندش بیرون آمد، اما انگار مخاطب هرگز از این فیلم بیرون نمی آید!
«مادام توتلی پوتلی» فیلمی است که همواره مخاطب را به پیدا کردن عناصر مشابه دعوت می کند. اینکه چه چیزی شبیه چه چیز دیگر است یا چه چیزی تداعی چه چیز دیگری را می کند؟

شاید خیلی بی ربط باشد،اما شکل مسیری که او در سفر خود طی کرد، برای من یاد آور تصویری بود که در ابتدا به خاطر نمی آوردم آن را کجا دیده بودم. اما انگار تصویر یک کتاب علمی در ارتباط با سیستم عصبی انسان بود. کم کم به یاد آوردم که تصویری از ساختار نورون های دستگاه عصبی انسان را در کتاب زیست شناسی دوره ی دبیرستان دیده بودم که شبیه قطار، باریک و بند بند بود و در انتها به شاخه هایی وصل می شد که شبیه جنگل بودند! به نظرم رسید که شاید ما تمام مدت در حال سفر در دستگاه عصبی مادام توتلی پوتلی بودیم! شباهتی که اگر آن را بپذیریم، می تواند سر آغاز خوانشی زیست شناسانه از این فیلم راز آلود باشد!

تصویری از نورون- منبع عکس: ویکی پدیا/Wikipedia -Neuron figure, Author:Nicolas Rougier
تصویری از نورون- منبع عکس: ویکی پدیا/Wikipedia -Neuron figure, Author:Nicolas Rougier

نویسنده: شیوا صادق اسدی، دسامبر 2018

این نوشته نخستین بار در در دسامبر 2018 در کانال تلگرامی من با عنوان« خوانش انیمیشن» انتشار یافته بود.

https://www.youtube.com/watch?v=KcdzdHoDvkg

انیمیشن بزرگسالاننقد فیلماستاپ موشن
۶
۱
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
متولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید