فیلم "یونیفرم ما"ساخته ی یگانه مقدم را می توان از دو جنبه تحلیل کرد. یکی از جنبه ی برون متنی و در بستر وقایع سال ۱۴۰۱ و یکی هم از جنبه ی درون متنی و با تحلیل ساختار و فرم خود فیلم.
فیلم اشاره ی مستقیمی به جنبش «زن، زندگی، آزادی» ندارد، اما با پیش کشیدن موضوع حجاب اجباری در مدارس ایران، آن هم همزمان با رویدادهای سال گذشته، خود به خود ارتباطی تنگاتنگ با این جنبش پیدا می کند.جنبشی که صرف نظر از نوع موضع گیری ما نسبت به آن، به یکی از رویدادهای اجتماعی مهم ایران در سالهای اخیر تبدیل شده و بازتاب آن را این بار حتی در انیمیشن ایران نیز می بینیم که غالباً در پرداختن به مضامین انتقادی ،محافظه کارتر از سینمای زنده عمل کرده است.
فیلم از لحاظ مضمون و ایده پردازی های طنزآمیزش، یادآور انیمیشن پرسپولیس ساخته ی مرجان ساتراپی است و اگر چه در قیاس با پرسپولیس بینش تک بعدی تری را ارائه می دهد، اما از لحاظ جذابیت بصری به مراتب از آن فراتر می رود که این بیشتر به دلیل برخورداری از لایه های تجربی در اجرا و تکنیک است.
فیلم روایتِ اتوبیوگرافیک خود را از خلال درز شلوارها، جیب روپوش ها،دگمه ها و چروک لباس ها تعریف می کند.این ویژگی، یعنی ارتباط میان متریال و محتوا،به قوی ترین ویژگی فیلم تبدیل شده است.
ویژگی جذاب دیگر، بازی با عناصر بصری موجود در قاب ها، زاویه دیدها و استفاده از تضاد وسعت و بازی با بزرگی و کوچکی عناصر در یک سطح دو بعدی است که منجر به خلق ترکیب بندی های گیرا شده است.
مثال بارزش آن صحنه ایست که پیکر دانش آموز را بزرگ و ناظم مدرسه را به صورت فیگوری کوچک اندازه، ایستاده بر روی یک متر می بینیم در حالی که تلاش طنز آمیز او برای پوشاندن گیسوان بافته ی دانش آموز، به جایی نمی رسد؛ در این پلان، تنها صدای پاهای ناظم و همهمه ی دانش آموزان از دور به گوش می رسد، صدا ارجاع به خاطره می دهد و سکوت بر تأثیر تصویر می افزاید.
فیلم با استفاده از تکنیک آبجکت انیمیشن و انیمیت اشیاء ،تجربه های کودکی کارگردان را بازسازی می کند.اشیاء واقعی به گونه ای نمادین بیانگر واقعیت های موجود هستند در حالی که تصویرسازی های کمیک روی آنها خاطرات را بیان می کنند.درز شلوارها، نوارها و سرآستین ها گویی بیانگر راه ها هستند،دگمه ها را می توان نمادی از موانع قلمداد کرد، در حالی که جیب ها و زیپ ها محدودیت ها را بیان می کنند.متر هم به طور واضحی به مفاهیمی چون تعریف معیار اشاره دارد؛ اندازه می گیرد و محدود می کند.

در این فیلم گویی هسته ی درونی افراد حذف شده است و آنها به پوشش هایشان تقلیل یافته اند.از لحاظ تکنیکی نیز آدم ها با پارچه هایی تعریف می شوند که جنس و رنگ متفاوتی دارند.
از زاویه ای دیگر، فیلم نوعی دوگانگی میان فضای عمومی و خصوصی و داخل و خارج از ایران را به تصویر می کشد و بر دیدگاه های رایج در مورد آزادی صحّه می گذارد.یکی از این دیدگاه ها، همان دیدگاهی است که آزادی را مساوی با آزادی پوشش می داند و آن را خارج از مرزهای ایران دستیافتنی می یابد: "وقتی که از کشور خارج میشیم هر لباسی که دلمون بخواد می تونیم بپوشیم...آزاد و رها".همان دیدگاهی که خودش را به دلیل بزرگ شدن در ایران، تقلیل یافته به جنسیت می بیند: "شاید اگر جای دیگری بزرگ شده بودم، تبدیل به چیز دیگری می شدم، یک فوتبالیست،یا یک خواننده،یک راننده ی کامیون یا یک عاشق.اما من در این شهر تبدیل شدم به یک زن، نه چیزی بیشتر و نه کمتر"
دیگاهی که البته این پرسش را پیش می کشد که آیا زن ایرانی حقیقتاً با چیزی به جز جنسیتش تعریف نمی شود و آیا متولد شدن در این جغرافیا مانعی برای تعریف هویت خودمان ورای جنسیتمان است؟ آیا زن ایرانی عاشق نمی شود؟ آیا خود کارگردان در همین کشور ماهیت خودش را به عنوان یک فیلمساز تعریف نکرده است و آیا آنگونه که از زبان راوی فیلمش بیان می کند، تنها تبدیل به یک زن شده است نه چیزی بیشتر نه کمتر؟
دیالوگ هایی از این قبیل، برآمده از ذهنیت طبیعی یک دختربچه و یا حتی یک زن نیستند و به گفتمان های رسانه ای نزدیک می شوند. این دیالوگ ها بازتولید قالب هایی هستند که حتی موجودیت فیلم آنها را نقض می کند، به طوری که خود فیلم در نهایت تابع همان الگوسازی یونیفرمیکی می شود که تصویری یکسان سازی شده از دختران ایرانی را بازتولید می کند. فیلم می خواهد سخت گیری های مرتبط با حجاب و تأثیر آن بر دانش آموزان دختر در مدارس را نقد کند، اما در چارچوب از پیش تعریف شده ای گرفتار می شود که آن هم به شکلی دیگر، یک یونیفرم است.
برابر-نهادی که کارگردان در نقد دیدگاه های جنسیت زده ی موجود در مدارس ارائه می دهد نیز، از همان منطق یونیفرمیک پیروی می کند: منتهای آرزوی راوی،"عشق و حال" در فضای خصوصی و یا خارج از ایران است و این بیانگر ذهنیت آن بخش از جامعه است که با نوعی دو قطبی سازی، از خارج برای خودش مهد آزادی ساخته است.
چنین برداشتی به ویژه در صحنه ای تقویت می شود که کارگردان تصویر آزادی را به عناصری همچون هواپیما، پرواز در آسمان و خروج از کشور گره می زند ؛ تصویری که اگرچه طنزآلود است، اما سیر روایی فیلم، بر آن صحه می گذارد.
«یونیفرم»، به عنوان یک پدیده ی جهانی، بیش از آنکه همشکل سازی پوشش باشد، یکدست سازی اندیشه است.انواع متفاوتی از یکدست سازی بر همه ی جهان سایه ی انداخته است. در این معنا، «فشار» بُعد روانشناختی و ابعاد جهانی پیدا می کند، چیزی که حتی در مدارس ایران هم در لایه ای عمیق تر از پوشش یکسان و یا حجاب اجباری نهفته است.
البته یک فیلمساز حق دارد در چارچوب نقد شرایط جامعه ی خودش باقی بماند، اما فراتر رفتن از محدودیت های یک جامعه ی خاص و رسیدن به آن تجربه ی مشترک انسانی و جهانی، منجر به نگاهی ژرف بینتر می شود که می تواند با ارائه ی مثال ها و مصداق های عمیق تر، ساختارهای معیوب جوامع را کالبد شکافی کند و از توصیف یک اجبار ناخوشایند، به «بیان روان» برسد؛ حتی اگر نقطه ی آغازین آن، یک مقنعه باشد.
نویسنده : شیوا صادق اسدی
انتشار اولیه ی این مطلب، در ژانویه ی 2024 و در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" بوده است، که بعدتر تکمیل و ویرایش شده است.