نقدی بر سیاست های جنسیتی جشنواره های فیلم (با تمرکز بر جشنواره های انیمیشن)

«در حالی که جشنواره های رده الف اروپایی، خودشان و فیلم هایی که به آنها جایزه می دهند را متعهد به ادغام اجتماعی "دیگری"( اعم از دگرباشان و زنان و افراد مورد تبعیض نژادی) معرفی می کنند، در لایه ی زیرین این ادعاها به طور ضمنی نوعی صحنه سازی و لذت از "دیگری بودن" این فیگورها وجود دارد. نوعی از جدا سازی "آن دیگری" که در حقیقت ادغام اجتماعی آنها را غیر ممکن می سازد. جدا سازی این "دیگری اجتماعی"، یکی از قوانین نانوشته ای را می سازد که "ناخودآگاه سازمانی" جشنواره های رده الف اروپا را شکل می دهد.»
راشل ژاکلین جانسون، ایدئولوژی جشنواره های فیلم،دانشگاه لیدز، ۲۰۱۹
The Ideology of Film Festivals: A Psychoanalysis of European A Festivals’ Representation of Italian Cinema, Rachel Jacqueline Johnson

وقتی که از اعمال سیاست در جشنواره های فیلم صحبت می کنیم، در حقیقت از چارچوب های ایدئولوژیک معینی حرف می زنیم که خارج از معیارهای تخصصی،مبنایی برای سنجش و داوری آثار سینمایی می گردند.کنار هم قرار گرفتن فیلم هایی معین در بستری چون یک جشنواره ی سینمایی، تصویر بزرگ تری را شکل می دهد که از سیاست های کلی یک جشنواره پرده بر می دارد. این سیاست ها در زمینه های مختلفی اعمال می شوند که یکی از آنها حیطه ی جنسیت است.
هنگامی که موضوع جنسیت تبدیل به سیاست می شود و جشنواره ها برای برخی از مضامین جنسیتی رانتی را در نظر می گیرند، طبیعی است که فیلمسازان بیشتر و بیشتری متمایل به بهره مند شدن از این رانت گردند تا بتوانند موفقیت فیلمشان را تضمین و جایگاه خود در صنعت سینما را تثبیت کنند.در نتیجه ی این اتفاق، فیلم هایی تولید می شوند که جنبه ی دیکته شده و یا سفارشی دارند.این سیاست ها بیشتر کار کارگردانان زن و یا سایر جنسیت های تحت تبعیض را به انقیاد می کشانند، چرا که بخش قابل توجهی از این سیاست ها، به موضوعات زنان و دگرباشان جنسیتی مرتبط هستند.سیاست ها به زنان دیکته می کنند که باید چگونه خودشان را ببینند، چه برداشتی از هویت و یا جنسیت خود داشته باشند و به ویژه بر روایتی که زن خاورمیانه ای از خودش ارائه می دهد، تأثیر می گذارند. او حالا باید تصویر ویژه ای از خودش ترسیم کند تا در قالب هایی بگنجد که صنعت سینما می پسندد.فیلمساز زن خاور میانه ای، تحت سیطره ی چنین سیاست هایی بیش از هرچیزی می خواهد بگوید که به دلیل خاورمیانه ای بودن بدبخت و محدود است و این همان چیزی است که از طریق آن می تواند جلب ترحم کند، امتیاز بگیرد و در حرفه اش رشد کند؛ از او انتظار می رود که از ظلمی که بر او می رود شکوه کند و بدین طریق خودش را از زن غربی متمایز کند. حالا زن غربی و زن خاورمیانه ای، هر دو برای هم «دیگری» هستند چرا که در طی این روند، بر روی تمایزها و تفاوت هایشان تأکید می شود و زمینه های مشترکی که در حافظه ی جمعی همه ی زنان وجود دارد، به فراموشی سپرده می شوند. فیلمساز زن در این حالت  صرف نظر از اینکه در چه جغرافیایی رشد کرده باشد، در ارائه ی تصویر واقعی از خودش عقیم می ماند و نه فقط قادر به تشخیص علت و ریشه ی مشکلاتش نیست بلکه حتی نمی تواند  درون و روان خودش را آن طور که باید بکاود. دنیای درون که اتفاقاً سرشار از جنبه های جهانی و آسیب های مشترک است، در چارچوب این سیاست ها  به حاشیه رانده می شود. بدین ترتیب دو نوع تصویر به ظاهر متضاد از زن در کنار هم گذاشته می شود: یکی زن خاورمیانه ای که دغدغه هایی چون حجاب اجباری، حق کنترل بر بدن، آزادی سقط جنین و ...دارد، و یکی هم زن غربی که می بایست از آزادی های به نسبت بیشتری که در این زمینه ها دارد، مغرور و خشنود باشد و نسبت به زن خاورمیانه ای حس ترحم داشته باشد.
اما همین زن غربی نیز همیشه وضعیت چندان بهتری بر پرده ی سینما ندارد. او  خیلی وقت ها، یک توده ی  منعطف و شکل پذیراست که تنها حق دارد از بدن خودش لذت جویی کند، جنسیت خودش را ستایش کند و از زن بودن خودش خشنود باشد.این آن آزادی است که او می تواند به تصویر بکشد و نمایش بدهد. تفاوت اینجاست که بر خلاف زن خاورمیانه ای، او از چنین لذتی احساس گناه کمتری دارد و می تواند آن را ابراز کند. این نوع از فیلم ها به ویژه در جشنواره های انیمیشن زیاد دیده می شوند، چرا که انیمیشن به دلیل برخورداری از امکاناتی چون دفرماسیون و متامورف  قابلیت بیشتری  برای انواع و اقسام بازی های فرمی با پیکر زنانه دارد و از این خصیصه برای بیان مضامین اروتیک سود می جوید. اما این نوع فیلم ها، با وجود جنبه های زیبایی شناسانه ی قوی و کیفیت فرمالیستیشان، زمینه های اجتماعی، اقتصادی و روانکاوانه ای که می تواند علل حقیقی ناخشنودی از جنسیت باشد را به کل حذف می کنند.آنها نسبت به پیکر زن و جنسیتش، برخوردی تماماً آبسترکت دارند. او را از زمینه های اجتماعی اش منتزع می کنند تا او بتواند در خلاء، از پیکر زیبا و جنسیت خودش لذت ببرد.
در این میان، فیلم هایی چون "کلیتوریس" به کارگردانی لوری ماله پارت تراورسی قدری جسورانه تر هستند چرا که این فیلم اندکی به ریشه های تاریخی نادیده گرفته شدن حق لذت جویی زنانه فرو می رود و حتی فرویدیسم را به دلیل مردسالارانه بودن و توجه بیش از حد به عنصر فالیک نقد می کند.
البته ناگفته نماند که گرافیک و سبک بصری بسیاری از این فیلم ها (کلیتوریس، پوسی و ...)  که در معتبرترین جشنواره های انیمیشن نیز نمایش داده شده اند، نه فقط تلویزیونی که بسیار شبیه به یکدیگر اند و عجیب است که کارگردان های متفاوتی دارند! حتی مضامین آنها نیز بعدتر در فیلم های دیگری دوباره و دوباره تکرار شدند و به همان جشنواره ها راه یافتند.
این نشان می دهد که اعمال سیاست به هر شکلی که باشد نافی نگاه شخصی است و منجر به تولید فیلم هایی شبیه به هم با مضامین یکسان و گرافیک های شبیه می شود که به دشواری بتوان آنها را هنر قلمداد کرد. این فیلم ها به بیانیه و یا فیلم های آموزشی بیشتر نزدیک اند. درست همانند بسیاری از فیلم هایی که درباره ی دگرباشان جنسیتی ساخته می شوند و همه ی حرفشان این است که این پدیده می بایست به رسمیت شناخته شود. یکی از مثال هایی که می توان در همین زمینه ذکر کرد، فیلم "کاری ماهی" به کارگردانی آبیشک ورما است. فیلمساز هندی این فیلم، داستان پسری را روایت می کند که می خواهد به پدرش بگوید که عاشق شده است، ولی برایش بسیار دشوار است که بگوید کسی که عاشقش شده، دختر نیست، بلکه یک پسر است.

« کاری ماهی» به دلیل پرداختن به مضمون همجنس گرایی و پذیرفته نبودن آن در جامعه ی هندوستان، به جشنواره های مهمی چون انسی، لایپزیگ و ... راه یافت و تبدیل به یکی از فیلم های موفق سال ۲۰۱۷ شد. اما چنین فیلم هایی به ندرت وارد جنبه های روانکاوانه ی این پدیده می شوند؛  اینکه "رفتار هم جنس گرایانه" لزوماً  نشانه ی هم جنس گرایی به مثابه ی یک هویت نیست و می تواند معلول عوامل دیگری از جمله شرایط محیطی و آسیب های کودکی  باشد، نادیده گرفته می‌شود؛ چرا که ترجیح جشنواره ها این است که گرایش به هم جنس همواره به مثابه ی فرآیند کشف خویشتن و امری طبیعی در نظر گرفته  شود. همچون فیلم هایی نظیر "ونوس" به کارگردانی ساویو لیتی و "من دختران را دوست دارم" به کارگردانی دیان اوبومساوین که هر دو در انسی به نمایش درآمدند.
فیلم "مانیوالد" به کارگردانی چینتیس لوندگرن، در این میان قدری عمیق تر است چرا که نسبت به همجنس گرایی، رویکردی روانکاوانه دارد. روباه هم جنس گرای این فیلم به شدت وابسته به مادری کنترل گر است و همانندسازی با او (در غیاب وجود پدر) بسترساز گرایش جنسی او  به مردان معرفی می شود. شاید داستان فیلم بیش از حد فرویدی به نظر برسد، ولی حتی اگر نظریات فروید در زمینه ی ریشه های همجنس‌گرایی را منسوخ شده بدانیم، باز هم می توان گفت مانیوالد، صرفاً ناقل پیام یا نمایشگر ساده ی رفتارهای جنسی نیست، بلکه  آنچه ارائه می دهد،  تصویری از یک موقعیت روانی است.
مانیوالد در نهایت راه خلاصی اش را در مهارت هنری و کارش می یابد و از این طریق، هم از وابستگی به مادر و هم از عشق به گرگ نری که اتفاقاً متأهل هم هست خلاصی می یابد و به استقلال می رسد.

با تمام اینها، این بیش تاکیدی بر روی جنسیت که سالن های جشنواره ها را لبریز کرده، روی دیگر نفی و پس زدن  آن است. در واقع  به هیچ نقطه ی تازه ای نرسیده ایم. بیش تأکیدی و سرکوب آنقدرها هم با هم در تضاد نیستند و در حقیقت هر یک زاده ی آن دیگری است. سیاست های جشنواره ها بر مبنای این تقابلِ ساختگی شکل گرفته اند. فیلم ها به درون افراد نمی روند، بر زمینه های مشترک انسانی تأکید نمی کنند، نسبت به جنبه های اقتصادی معضلات جنسیتی بی تفاوت اند و در نهایت این فیلمسازان هستند که باید بار دیگر واین بار به طریقی دیگر، در صدد تطبیق خود با سیاست ها بر آیند.
تا زمانی که فیلمساز زن خاورمیانه ای بخواهد بگوید که به دلیل حجاب و یا پوششش با زنان سایر جاهای دنیا تفاوت دارد و لذا نیازمند ترحم است و فیلمساز غربی هم بخواهد بگوید که در نمایش پیکر عریان و یا ابراز گرایش جنسی اش آزاد است، از چنین دایره ی بسته ای بیرون نمی آییم.
شاید گفته شود که این فیلم ها، گام های نخست شکستن تابوها هستند و جشنواره ها باید این فیلم ها را نمایش دهند چون این آثار در یک فضای بسته ی فرهنگی، اصلاً مجال نمایش نمی یابند.‌ این حرف می تواند درست باشد اما وقتی مضامین جنسیتی خاصی تبدیل به سیاست جشنواره ها شدند،‌‌ جشنواره موظف می شود که در هر دوره اش  حدأقل یک یا دو فیلم  مثلاً با مضمون هم جنس گرایی در برنامه اش بگنجاند. در نتیجه، فیلم های ضعیف تری که در چارچوب سیاست های جشنواره ها هستند، به نسبت فیلم های قوی تری که از آن سیاست ها فاصله دارند، شانس بیشتری برای انتخاب و نمایش پیدا می کنند و این خود نوعی تبعیض با ریشه ی جنسیتی است. جشنواره ها می بایست به جای اعمال سیاست های جنسیتی، به کار فیلمساز و جنبه های کیفی فیلم ها توجه کنند.
من نمی گویم که چنین فیلم هایی نمی بایست ساخته شوند، اما تحت سیطره ی برجسته کردن چنین مضامینی، مطالبات زنان به چارچوب پیکرشان فرو کاسته شده  و سایر جنبه های مرتبط با حقوق زنان در حال فراموش شدن است. بیایید یک لحظه به این فکر کنیم که جنگ ها، کودتاها، مداخلات خارجی، استثمار و برقراری مناسبات استعماری تا چه میزان بیش از نوع پوشش به زنان خاورمیانه ای فشار وارد کرده است و به خشن ترین شکل ممکن حرکت رو به رشد جوامع را نیز مسدود کرده است. تأثیر این قبیل بحران ها بر زیست زنان، اگرچه در جهان واقعی پررنگ است، اما در جشنواره ها کمرنگ و یا توأم با پنهان سازی نقش قدرت های استعماری است.
اگر آن طور که سیمون دوبوار در کتاب «جنس دوم» می گوید رهایی حقیقی زن در گرو مشارکت او در تولید و حرکت به سمت توانمند شدن از لحاظ اقتصادی و تحقق خویش به عنوان یک انسان فرارونده و مستقل است، چنین مشارکت و استقلالی، مضمون رایجی در جشنواره ها نیست. حتی ابعاد روانکاوانه ی وجود و هستی زن نیز در جشنواره ها همیشه پر رنگ نیست. همین باعث می شود که تصویری که از زن و به ویژه زن خاورمیانه ای ارائه می شود، تصویری یکسان‌سازی شده و تیپیکال باشد؛ زنی که انگار پیچیدگی های روانی و عمق درونی ندارد و محصول ساده شده ی محدودیت های جامعه‌اش است.
قالب بندی ها، از اساس برای انتقال پیام و پیشبرد سیاست ها به ساده ترین و رو ترین شکل ممکن ایجاد می شوند و اجازه ی تفکر و تعمق نمی دهند. بدون شک زنان حق ابراز آزادانه ی خودشان در فیلم هایشان را دارند، حق بیان درونیات و یا ابراز تمناهای  تنانی خود را نیز دارند، اما  اعمال سیاست های از پیش تعریف شده نه فقط به این ابراز آزادانه صدمه می زند که باعث تولید تعداد زیادی فیلم شبیه به هم می شود و این بار با قالب بندی های ظریف تری، بیان آزادانه ی مطالبات زنان را کنترل و محدود می کند. این نوعی بهره کشی از هنر فیلمسازان و به ویژه زنان در جهت اجرای سیاست های فرهنگیِ صنعت جهانی شده ی سینما است.


لیست فیلم های اشاره شده در متن :

I like girls
Diane obomsawin


Le Curry de poisson
Abhishek verma


Manivald
Chintis Lundgren

Pussy
Renata Gasiorowska

The clitoris
Lori malepart traversy


Venus
Savio leite

نویسنده: شیوا صادق اسدی ، فوریه 2024

این نوشته نخستین بار در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.