این نوشته مربوط به سال 2023 است، زمانی که پس از اتفاقات ۱۴۰۱ جشنواره های بزرگ سینمایی، سیاست هایی را در راستای تحریم آنچه که عموماً " سینمای دولتی ایران" نامیده می شود، وضع کردند. این در حالی بود که با آغاز جنگ اوکراین، تحریم های مشابهی در مورد سینمای روسیه نیز اعمال شد.
جشنواره‌ی برلین، چندی پیش اعلام کرده بود که دیگر فیلمی از سازمان‌های دولتی ایران نمی‌پذیرد؛ گزارش Variety حاکی از آن است که فیلم های تولید شده توسط ارگان های دولتی ایران و روسیه در جشنواره هایی چون برلین، ونیز و کن مورد پذیرش قرار نمی گیرند و افراد مرتبط با این ارگان ها نیز از حضور در جشنواره منع می‌شوند.
با همه‌ی انتقاداتی که به سیاست های محدود کننده ی سازمان‌های دولتی وارد است، اما همین سازمان‌ها با شیوه‌ی تولید غیر مبتنی بر سودشان، نقش مهم و غیر قابل انکاری در رشد انیمیشن هنری و تجربی ایران داشته‌اند. اغلب انیمیشن‌های مستقل ایران که بیانگر سبک، شیوه و نگرش شخصی آفرینندگانشان هستند، محصول حمایت همین ارگان‌های دولتی بوده‌اند؛ حمایتی که اگرچه عمدتاً وابسته به بودجه های کوچک عمومی است، اما به تپیدن نبض سینمای تجربی یاری رسانده است. این در حالی است که در سالهای اخیر، شبهات بسیاری پیرامون محل تأمین سرمایه های خصوصی برخی از فیلم ها (که در جشنواره های بزرگ نیز حضور داشته اند) به وجود آمده است که برخی رسانه ها به آن پرداخته اند. در واقع این نوع از سرمایه، به مراتب بیش از بودجه های حمایتی و خرد دولتی، وابسته به ساز و کار قدرت است.
حمایت تبعیض آمیز جشنواره ها از نمایش فیلم هایی که با سرمایه های خصوصی( از جمله سرمایه های بانکی و... ) ساخته شده اند، به معنای تقویت سینمای مستقل نیست. برعکس، این نوع از سرمایه در عمل تیشه به ریشه ی سینمای مستقل زده و حتی مفهوم آن را از بنیان تحریف کرده است.
خود من چند فیلم اخیرم را با بودجه‌ی شخصی و بدون هیچ نوع حمایت دولتی و یا خصوصی ساخته‌ام، اما با هرگونه رویکرد تحریمی علیه سازمان‌های دولتی ایران و تضعیف زیرساخت‌های تولید در آنها مخالفم؛ چراکه چنین تحریم‌هایی بیش از همه به زیان فیلمسازان مستقل و جوانی است که در این شرایط دشوار اقتصادی، امکان ساخت فیلم با بودجه‌ی شخصی را ندارند و با سوق دادن اجباری آنها به سمت سرمایه های خصوصی و تولید مبتنی بر سودآوری، گرایش‌های تجاری و سرمایه سالارانه را تقویت خواهد کرد و به پیکر نحیف سینمای تجربی ایران ضربه ای مضاعف خواهد زد ؛ به خصوص که سازمان‌های دولتی نیز در سالهای اخیر به سمت تجاری سازی و سینمای گیشه تغییر جهت داده‌اند و بودجه هایی که به آثار کوتاهِ هنری اختصاص می دهند، هر سال در قیاس با نرخ تورم، کوچک و کوچک تر می شود.
در چنین شرایطی، سینمای هنری ایران در بخش دولتی، از یک سو زیر چرخ دنده ی تورم و بودجه ی اندک، تضعیف می‌شود و از سوی دیگر، زیر فشار تحریم جشنواره های خارجی به حاشیه رانده می شود ؛ فشار دو سویه ای که می تواند فیلمسازان را به پنهان کردن منابع مالی، حذف آرم دولتی و عدم صداقت و شفافیت در عرصه های بین المللی ترغیب کند.
از زاویه ای دیگر، تحریم عملاً به معنای تقدم نگاه سیاسی بر معیارهای هنری و تخصصی در مرحله‌ی انتخاب و بازبینی فیلم هاست.فاصله گرفتن از نگاه حرفه‌ای تا بدان‌جا پیش رفته که به عنوان مثال جشنواره‌ی لوکارنو صراحتاً پذیرش فیلمی از روسیه را به "مواضع سیاسی مشخص" کارگردان مشروط می کند:
«این فیلم از ساخته‌های آلکساندر سوخوروف است که موضع روشنی در برابر سیاست‌های کشورش دارد...نکته ی مهم تر اینکه این فیلم، مستقل است و کاملاً با بودجه خصوصی ساخته شده و هیچ پول دولت روسیه در ساخت آن دخیل نبوده است؛ در غیر این صورت امکان نداشت آن را نمایش دهیم.»*
این پدیده، مصداق بارز نوعی «گزینشگری و تبعیض سیاسی» است؛ گویی هنرمند باید تفکر سیاسی خاصی داشته باشد تا در جشنواره پذیرفته شود!
این طبیعی است که فیلم سازان نسبت به مسائل جهان یا کشور خود یکسان نیندیشند و مهمتر از آن، منافع ملی کشور خودشان را بر سیاست های نواستعماری دولت هایی که سالهاست نسبت به تمام کشورهای غیر همسو رویکردی متخاصم در پیش گرفته اند، ترجیح دهند. فیلمسازان ایرانی نیز حق دارند از همه‌ی پتانسیل‌های تولیدی و امکانات عمومی کشورشان برای ساخت فیلم استفاده کنند.
ایجاد محدودیت برای خبرنگاران و منع حضور آنها در کاخ جشنواره نیز، مصداقی دیگر از استاندارهای دوگانه و غلبه ی رویکرد سیاسی و حتی نظامی است؛ به‌ویژه در شرایطی که چهره‌هایی چون زلنسکی مورد تجلیل قرار می‌گیرند.
دامن زدن برخی رسانه‌های فارسی زبان به این‌گونه تحریم ها نیز بیش از آنکه کمکی به سینمای مستقل باشد، تولید هنری در بستر امکانات ملی و عمومی را هدف قرار می‌دهد. چنین رسانه های سویه دار و وابسته ای، هرگز نمی توانند نماینده ی سینمای مستقل ایران باشند.
امید من این است که چراغ تولید فیلم و انیمیشن تجربی، چه به شکل مستقل و چه با بهره‌گیری از امکانات سازمان‌های دولتی، پر فروغ تر از پیش گردد تا شاهد رشد و بالندگی هرچه بیشتر سینمای هنری ایران باشیم.
*Bluewin.ch, August 2022
نویسنده: شیوا صادق اسدی، فوریه 2023
این نوشته نخستین بار در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.
