نقدی بر روایت های اروپا- محور در دنیای انیمیشن از خلال بررسی انیمیشن " من در ایرپین مردم"

نقدی بر انیمیشن « من در ایرپین مردم»
کارگردان: آناستازیا فالیلیوا
سال تولید: ۲۰۲۴
کشور تولید: جمهوری چک و اوکراین

I died in Irpin, Anastasiia Falileieva

بخش ۱: مقدمه ای بر جنگ اوکراین
این متن ترجمه است از «جان پیلجر درباره ی جنگ اوکراین»، نوشته کاری مک‌کرن*

در سال گذشته، یادبود گاردین از جان پیلجر به نظرات او درباره جنگ اوکراین اشاره‌ای نکرد. جان پیلجر، روزنامه‌نگار مشهور استرالیایی که در سال ۲۰۲۳ در سن ۸۴ سالگی درگذشت، منتقد سرسخت سیاست خارجی غرب و پروپاگاندای رسانه‌ای بود.
پیش از این در سال ۲۰۱۴، پیلجر با آینده‌نگری، درباره خطرات دخالت آمریکا و ناتو در اوکراین هشدار داده بود. در مقاله‌ای در گاردین در سال ۲۰۱۴ با عنوان «در اوکراین، آمریکا ما را به سوی جنگ با روسیه می‌کشاند»، پیلجر افشا کرد که چگونه نیروهای فاشیست که توسط آمریکا و اتحادیه ی اروپا در اوکراین رها شده اند، این کشور را به فروپاشی می کشانند.
او نوشت که «ما اکنون در غرب، از نئونازی‌های کشوری حمایت می‌کنیم که در طول جنگ جهانی دوم، نازی های آن از هیتلر پشتیبانی می‌کردند.» پیلجر توصیف کرد که چگونه آمریکا کودتای ۲۰۱۴ علیه دولت منتخب اوکراین را طراحی کرده بود و آنها در آن برهه، به روس‌تباران اوکراینی حمله کردند.او به‌طور پیشگویانه ای هشدار داد که «اگر پوتین تحریک شود تا به کمک روس تباران اوکراین بیاید، نقش از پیش تعیین شده ی او در قالب چهره ای «منفور»، توجیه گر جنگی چریکی به رهبری ناتو خواهد بود که دامنه ی آن احتمالاً به خود روسیه نیز کشیده خواهد شد.»
در آن مقاله، پیلجر وارونه‌ نمایی رسانه‌های غربی را افشا کرد که چگونه قربانیانِ روس‌زبانِ حملات نئونازی ها را «جدایی‌طلب» و عاملان نئونازی آن حملات را صرفاً «ملی‌گرا» معرفی می‌کردند.
او افشا کرد که چگونه اوکراین توسط سازمان سیا و اف‌بی‌آی که بر حملات وحشیانه علیه مخالفان کودتا نظارت داشتند، به «پارک تفریحی سیا» تبدیل شد. پیلجر در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۲ به هشدار سال ۲۰۱۴ خود درباره اوکراین بازگشت و خاطرنشان کرد که یک «کودتای خاموش» نظامی و افسارگسیخته، بر واشنگتن سایه انداخته است.
او تکرار کرد که چگونه نیروهای فاشیستی مانند گردان آزوف ـ آراسته به نشانه های نازی ـ با حمایت غرب در خط مقدم حمله ی اوکراین به دونباس بودند و در آنجا ۱۴۰۰۰ نفر را قتل عام کردند.
این فیلمساز مشهور همچنین سکوت و ارعاب روشنفکران لیبرال غربی درباره ی اوکراین را افشا کرد. او خاطرنشان ساخت که روزنامه‌نگارانی که حقیقت را درباره ی دونباس گزارش می‌دادند، «در کشور خودشان مجبور به سکوت می شدند و یا حتی تحت تعقیب قرار می‌گرفتند.»
پیلجر از به چالش کشیدن روایت «حمله ی بدون تحریک» هراسی نداشت و استدلال می‌کرد که گسترش ناتو به شرق تا مرز روسیه و تسلیح اوکراین، تحریکی شدید علیه مسکو محسوب می‌شود.درک این موضوع، به گفته ی او، «تابو» بود و منتقدانِ آن به عنوان «توجیه گران پوتین» بدنام می‌شدند.
در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۳، در یکی از آخرین نوشته‌هایش، پیلجر از «سکوتی که با اجماع پروپاگاندا پر شده بود» در حالی که آمریکا و چین به جنگ نزدیک می‌شدند، ابراز تأسف کرد.
او مخالفت «برق‌آسای» نویسندگان و روزنامه‌نگاران با جنگ در دهه ۱۹۳۰ را به یاد آورد و خواستار بازگشت به مخالفت و حقیقت‌گویی در برابر دروغ‌ها و سانسور شد.
پیلجر در سراسر حرفه ی خود، منتقد تزلزل‌ناپذیر جنگ باقی ماند. در سال‌های پایانی عمر او، ما شاهد مقابله ی شجاعانه‌ ی وی با «پروپاگاندای خام» پیرامون اوکراین بودیم، همانطور که پیشتر در مورد ویتنام، عراق و افغانستان انجام داده بود.
ما باید بیش از هر چیز شجاعت اخلاقی عمیق او را به رسمیت بشناسیم.در عصر پروپاگاندای اورولی، نظامی‌گری افسارگسیخته و اهریمن‌ نمایی مخالفان، پیلجر ستاره‌ای راهنما برای راستی و درستی روزنامه‌نگاری بود.او حقیقت را با قدرت می گفت، بدون اینکه به هزینه‌ ای که برای شهرت یا جایگاهش داشت توجه کند.
در حالی که مطبوعات جریان اصلی، دروغ‌های تأییدشده توسط دولت را بازتاب می‌دادند، پیلجر سرسختانه صدای بی‌قدرتان را تقویت می‌کرد.
پیلجر با آینده‌نگری قابل توجه، یک دهه پیش به ما هشدار داد که دخالت آمریکا در اوکراین جنگی فاجعه‌بار با روسیه را موجب خواهد شد. او جریان‌های نئونازی در اردوگاه غربگرای اوکراین ،که توسط رسانه‌ها سفیدشویی می‌شدند را افشا کرد. و هرگز از فراخوان برای دیپلماسی، کاهش تنش و تنش‌زدایی دست نکشید.
تاریخ، تحلیل جان پیلجر درباره اوکراین، روسیه و حماقت نظامی‌گری آمریکا را تأیید کرده است. مانند اورول، او می‌دانست که در زمان فریب جهانی، گفتن حقیقت یک عمل انقلابی است. پیلجر جسارت آن عمل انقلابی را داشت.
این واقعیت که پیلجر علیرغم کارنامه ی بی‌نقصش، به خاطر گزارش‌هایش درباره اوکراین تا بدین حد بی وقفه، اهریمن‌ نمایی و به حاشیه رانده شد، محکومیت سخت مطبوعات به ظاهر آزاد ماست.
اگر می‌خواهیم میراث پیلجر را گرامی بداریم، ما نیز باید شجاعت شکستن سکوت، جدا ایستادن از جمعیت و سخن گفتن در زمانه ای که دروغ‌ها، [واقعیت ] جنگ‌های فاجعه‌بار را تهدید می‌کنند، پیدا کنیم.
در فقدان جان پیلجر فقیرتر شده‌ایم، ما مبارزه ی او برای جهانی عادلانه‌تر، صلح‌آمیزتر و حقیقت‌ محورتر را گرامی می‌داریم.

نویسنده: کاری مک‌کرن ، سیدنی
*John Pilger on the war in Ukraine
Kari McKern, Pearls and Irritations

بخش ۲:
در بخش اول این نوشتار، من مطلبی را منتشر کردم که بیانگر دیدگاه های جان پیلجر، روزنامه نگار و مستندساز برجسته ی استرالیایی، درباره ی جنگ اوکراین بود. مقاله های مفصل جان پیلجر درباره ی جنگ اوکراین در وب سایت رسمی خود او در دسترس هستند و متن بالا به قلم کاری مک کرن، خلاصه ای فشرده از آنهاست. بسیاری از روزنامه نگاران، تحلیل گران و پژوهشگران مستقل این حیطه نیز ( صرف نظر از گرایش سیاسی شان) دیدگاه های مشابهی درباره ی واقعیت های جنگ اوکراین دارند و روایت های رسانه های رسمی غربی را به چالش می کشند. برای نمونه می توان به جان مرشایمر اشاره کرد که از زاویه ای متفاوت، متهم اصلی جنگ اوکراین را غرب و گسترش ناتو به شرق می داند.
اما آیا در فضای جشنواره های سینمایی ردی از این روایت ها می بینید؟ یا آنچه که دیده می شود تکرار همان پروپاگاندایی است که امثال پیلجر و مرشایمر، قاطعانه آن را نقد و افشا کرده اند؟
انیمیشن « من در ایرپین مردم»، که جوایز زیادی کسب کرده است، نمونه ای است که رویکرد جشنواره های غربی در این زمینه را شفاف می سازد.
من نسخه ی این فیلم با زیر نویس انگلیسی را پیدا نکردم، اما متن کامل زیرنویس های انگلیسی فیلم در لینک زیر قابل دسترسی است:
https://www.springfieldspringfield.co.uk/movie_script.php?movie=i-died-in-irpin
فیلم درباره ی دختری است که با آغاز جنگ اوکراین، به همراه دوست پسرش شهر خود را به سوی مقصدی امن تر ترک می کند و روایتی اتوبیوگرافیک از تجربه ی شخصی کارگردان ارائه می دهد.
فیلم از لحاظ بصری، تلفیقی از تصاویر طراحی شده و کلاژهایی از فیلم زنده و عکس است که تضاد جالبی را میان تجربه های عاطفی و واقعیت ایجاد می کند. یکی از اولین تصاویرِ لایواکشنی که در فیلم دیده می شود، تصویر «مجسمه ی مادر میهن» است که در سال ۲۰۲۳، نام آن به «مجسمه ی اوکراین» تغییر کرد، در همان سال نماد داس و چکش که از زمان شوروی بر روی آن باقی مانده بود، حذف شد و با سه شاخه ای که نماد اوکراین بود، جایگزین شد.(CNN) روسیه در واکنش به تغییر نام این مجسمه اعلام کرد: «مادر را نمی‌توان تغییر نام داد. او یکی است و تنها کاری که می‌توان با او کرد این است که دوستش داشت. و آنها (دولت اوکراین) این را نمی‌دانند.» (TAAS) این مجسمه، که به نماد یک مناقشه ی تاریخی میان روسیه و اوکراین تبدیل شده است، نقش پررنگی در این انیمیشن ایفا می کند و یکی از کاراکترهای آن است.

فیلم از لحاظ طراحی و ساختار بصری، شاید چندان ویژگی خاص و منحصر به فردی نداشته باشد و تکراری به نظر برسد، اما بافت دودآلود و لرزان تصاویر، بیانگر ناپایداری دنیای شخصیت ها و شهر و زندگی آنها است. انگار همه چیز متزلزل است، فرم ها در مرز میان وضوح و ابهام می لرزند.در چند فریم به صورت لکه در می آیند و دوباره مرزهای خود را پیدا می کنند. این ویژگی، البته دامنه ی محدودی دارد و آنقدر کنترل شده است که به یک اکسپرسیون قوی دست پیدا نمی کند. اما در مقابل، صداگذاری درخشان فیلم، که ترکیبی از صدای قطار و آمبیانسی سرد و پر تعلیق است، اضطراب آغاز یک جنگ و گنگی سرنوشت شخصیت ها را به نحو تأثیرگذاری به مخاطب منتقل می کند. بیننده رنج این آدم ها را از طریق صدا حس می کند و طبیعتا با مردمی که زیست آنها در معرض تهدید قرار گرفته، احساس همدلی می کند.
یکی از صحنه های مؤثر فیلم، آنجاست که پدربزرگ ضبط صوت ها و کاست های قدیمی خود را به زیرزمین می برد. این مثال جالب است چرا که چیزهای به ظاهر ساده، گاه برای آدم ها اهمیت عاطفی فوق العاده ای پیدا می کنند، به طوری که در شرایط جنگی قبل از هر چیز به نجات آنها فکر می کنند. نماد شطرنج هم در اینجا معنا دارد چون نشان می دهد که زندگی انسانها چگونه دستخوش تضاد منافع دو قطب ژئوپولتیکی شده است.

اما چه چیزی در این فیلم هست که آن را از یک روایت صادقانه ی شخصی جدا می کند؟ در واقع روایت های این چنینی که از زبان اول شخص بیان می شوند، کمتر تصور پروپاگاندا را به ذهن متبادر می کنند و به همین دلیل در جشنواره های اروپایی مورد استقبال قرار می گیرند، اما واقعیت این است که این روایت های به ظاهر فردی و بی طرف، در بسیاری از موارد، در خدمت روایت های کلان تر و پروژه های ژئوپلیتیک بزرگ تر قرار می گیرند.
به عنوان مثال این فیلم در مورد وقایع ۲۰۱۴، آشکارا مواضع رسمی دولت های غربی را تأیید می کند و از پیچیدگی اتفاقات آن سال به طور کامل دوری می کند. راوی می گوید: « از زمانی که روس ها در سال ۲۰۱۴ به ما حمله کردند... »
فیلم هیچ اشاره ای به نقش کودتای آمریکایی در کنار زدن دولت یانوکویچ که طرفدار اتحاد با روسیه بود،نقش نئونازی ها و گردان آزوف در کودتا و کشتار روس تباران دونباس نمی کند. بلکه از وقایع ۲۰۱۴ خیلی ساده، با عبارت « حمله ی روسیه؟» یاد می کند که روایتی گزینشی و تأییدی بر مواضع رسمی غرب است.در جای دیگر راوی می گوید: «پدربزرگم از کودکی به من یاد داده بود که چگونه شلیک کنم. من تصمیم گرفتم که اگر روس ها به خانه ی ما حمله کردند، به طریقی خودم را بکشم.»
این جمله در واقع یک اظهار ضعف تمام عیار است و حتی اگر از دیدگاه یک اوکراینی مخالف روسیه آن را بازخوانی کنیم، به معنای عدم آمادگی برای مقاومت در برابر همان کشوری است که در جایگاه شر قرار گرفته است. این جمله، به شکل شدیدی ترحم مخاطبان اروپایی را بر می انگیزد و در لایه ای پنهان تر، این پیام را می دهد که "ما اوکراینی ها، نیازمند کمک و حمایتیم."
در جای دیگر راوی می گوید: « مردن در دستان روس ها بسیار وحشتناک است...» این نیز یک عبارت حاکی از ضعف دیگر است که هم دربرگیرنده ی وحشتی راسوفوبیک است، هم دلسوزی اروپاییان را برمی انگیزد و هم آنهایی را که موافق ارسال سلاح به اوکراین هستند، خوشنود می سازد.
فیلم اوکراین را تبدیل به «اوبژه ی قربانی» در برابر نگاه خیره ی اروپاییان می کند و به طور ضمنی از آنها کمک می خواهد. کاری که دولت این کشور هم انجام می دهد تا از ناتو حمایت تسلیحاتی دریافت کند.
کارگردان بر روی « مجسمه ی اوکراین» با نماد سه شاخه تأکید می کند تا بر استقلال این کشور از روسیه تأکید کند، اما این چه نوع استقلالی است که از یک کشور همسایه، با تاریخ و زمینه های فرهنگی و نژادی مشترک آنقدر هراس دارد که به طور کامل به قطب مقابل آن وابسته می گردد، به طوری که به تعبیر پیلجر به « پارک تفریحی سیا» تبدیل می شود؟

روایت هایی که مخالف هر نوع اتحاد میان دو کشور هم ریشه ی روسیه و اوکراین هستند و روس هراسی و روس زدایی از فرهنگ و زبان و سیاست اوکراین را ترویج می کنند، برخاسته از گرایش های راست افراطی در اوکراین هستند؛ عقبه ی آنها به استپان باندرای متحد آلمان نازی در جنگ جهانی دوم می رسد که از همان دوران نیز به ویژه در غرب اوکراین نفوذ داشت. این نیروها در وقایع ۲۰۱۴، که متفکرینی چون پیلجر و مرشایمر آن را «کودتا» و دولت ها و رسانه های رسمی غربی آن را «انقلاب» می نامند، نقش داشتند، و همین نیروها بودند که از سال ۲۰۱۴ مجسمه های باندرا را تحت عنوان «رهبر استقلال اوکراین» در شهرهای مختلف این کشور نصب کردند.
روایت ها، ریشه های تاریخی دارند و مهم است که بر کدام بخش های تاریخ تأکید می کنند و کدام بخش ها را پاک می کنند.
انیمیشن « من در ایرپین مردم» نیز در واقع همان الگوی روایی « گوشت فروش» ( که پیشتر درباره اش نوشته ام ) را تکرار می کند، با این تفاوت که در اینجا «شر» روسیه است و ناجی ( به طور ضمنی و غیر مستقیم ) اروپا و ناتو. هر دو انیمیشن نقش غرب در ایجاد بحران و خشونت را پنهان می کنند. بدین ترتیب «من در ایرپین مردم» نیز به بازتابی از روایت اروپا-محور درباره ی جنگ اوکراین تبدیل می شود.
این نقد، نه به معنای تأیید جنگ است، نه به معنای همسویی با حمله ی نظامی روسیه و نه به معنای نادیده گرفتن رنج مردم اوکراین. بلکه روایت های یک سویه ای را هدف می گیرد که در فضای جشنواره ها تثبیت شده اند؛ روایت های یکسان سازی شده و ساده شده ای که واقعیت ها و ابعاد پیچیده ی اغلب جنگ ها، از خاورمیانه تا اروپای شرقی را به نفع قدرت های غربی دستکاری می کنند.

نویسنده: شیوا صادق اسدی، خرداد ۱۴۰۵

این نوشته نخستین بار در ژوئن 2026 در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.

همچنین بخوانید: نقدی بر روایت های اروپا- محور از خلال بررسی انیمیشن "گوشت فروش" : https://vrgl.ir/QOSnq

لینک تماشای آنلاین فیلم " من در ایرپین مردم":