از زمانی که کامپیوتر به عنوان یک ابزار، وارد حیطه ی انیمیشن شد، جنس خاصی از تصویر وارد این دنیا شد که فاقد بافت ارگانیک انیمیشن های دستی بود. افزودن حس دست به فضای بصری کامپیوتری، به مرور زمان با تکامل تکنولوژی و ظهور نرم افزارهای مختلف، بیش از گذشته مقدور شد. فیلمسازان زیادی، کار دست را کنار گذاشتند و به کار با تبلت و تکنیک های 2D و 3D روی آوردند. این تکنیک ها، امکان بیشتری برای بازگشت به عقب و اصلاح به انیماتور می دادند و راحت تر قابل کنترل بودند.
البته باید در نظر داشت دشواری تکنیک و یا سختی کنترل ابزار ، امتیازی به فیلم نمی بخشد. تکنیک در ذات خود، ابزاری برای سهل کردن اجرا است نه سخت تر کردن آن. فیلمسازان باهوش همواره به دنبال ساده ترین راه ها برای رسیدن به اهداف بیانی خود بوده اند. اما این راه های ساده، به سادگی کشف نمی شوند و مستلزم تجربه، آزمون و خطا و کاوش اند.
آنچه که در این میان اهمیت دارد، نه نوع تکنیک و برتری یکی بر دیگری، بلکه انتخاب مناسب ابزار برای بیان محتوای فیلم است. کامپیوتر در ذات خود، ویژگی هایی دارد که مناسب برای بیان مختصات دنیای فراصنعتی، زندگی معاصر، ماشینیزم، مدرنیته و فن آوری است. به همین ترتیب ابزارهای دستی، از رنگ خیس گرفته تا شن و آبجکت و پاپت و... هر یک برای بیان داستان خاصی می توانند مناسب یا نامناسب باشند. در صورت انتخاب درست ابزار برای یک داستان به خصوص، پروسه ی تولید راحت تر به پیش می رود، نه دشوارتر! اگر بتوان ماده ی به کار رفته در فیلم را به طور جداگانه ای تفسیر کرد و «خواند»، در آن صورت ماده خصلتی بیانی و اکسپرسیو پیدا کرده است.
برای بررسی مصداق های عینی این مبحث، من به طور خاص به سراغ تولیدات کانون پرورش فکری از گذشته تا امروز می روم و سپس از دل آن، نقبی می زنم به سایر فیلم هایی که در فضای انیمیشن ایران، از نظر استفاده ی بیانی از متریال شاخص اند.
در دهه ی پنجاه، برای فیلمسازان کانون پرورش فکری، بیان مفهوم در اولویت بود و تکنیک و ابزار در درجه ی دوم اهمیت قرار داشت؛ هر چند که فیلمسازان گاهی از ترکیب طراحی و کلاژ، برای بیان مفاهیم سیاسی و اجتماعی استفاده می کردند.
عموم فیلم ها متأثر از جریانات روشنفکری زمانه ی خود، در چارچوب «هنر متعهد» می گنجیدند و در عین تأثیرپذیری از مکتب زاگرب و بلوک شرق، در جست و جوی رسیدن به ساختاری بومی و زبانی ایرانی بودند. فیلمساز حدیث نفس خویش را باز نمی گفت، بلکه فیلم او واکنشی به رویدادهای سیاسی و اجتماعی بود و پیامی برای جامعه داشت. انیمیشن ایران در این برهه ی زمانی، از سویی معناگرا و مفهومی و از سوی دیگر بسیار تصویری بود، اما چندان بر کار با ماده متمرکز نبود.
پس از دهه ی شصت، رویکرد مفهومی فیلمسازان دهه ی پنجاه که وابسته به جو ملتهب و شرایط سیاسی آن دوران بود، به تدریج از بین رفت. از دهه ی هفتاد، فیلمسازان در چارچوب هایی تعریف شده و معین، به سراغ قصه هایی برای مخاطبین کودک رفتند.
در این دهه، تا پیش از رایج شدن کامپیوتر، تولیدات کانون پرورش فکری اجراهای دستی داشتند و فیلمسازان سعی می کردند خلاقیت خود را در نوع استفاده از ابزار و ماده به منصه ی ظهور برسانند.در همین دوران بود که فیلم هایی با خاکشیر، سنگ و خاک، پارچه و... در کانون ساخته شدند و غیر متعارف بودن ماده، تبدیل به یک ویژگی شد. برخی از این فیلم ها از نظر طراحی و ساختار بصری نیز همچنان خلاقانه بودند، ولی فضای بسته تری برای مانور دادن بر روی محتوا وجود داشت. فیلمساز انیمیشن در این دوران نیز همچون دهه های پنجاه و شصت، از دنیای ذهنی خودش حرف نمی زد؛ بلکه بیش از گذشته مخاطب کودک را مدنظر داشت.
فیلم هایی همچون «گنجشک و پنبه دانه» به کارگردانی مرتضی احدی، بیانگر ویژگی های زیبایی شناختی این دوره ی کانون بودند که استفاده از متریال های دستی ( پارچه، پنبه و...)، در کنار طراحی های بدیع را شامل می شد.در این فیلم حتی با کنار گذاشتن متریال، با ادراکی از فرم، حجم و برجستگی و فرورفتگی سوژه مواجه می شویم. پرتره، صرفاً چشم و ابرو و دهان نیست، بلکه برجستگی ها و فرو رفتگی هایی دارد که در اینجا تفکیک سطوح آن را مؤکد کرده است.

فرخنده ترابی نیز در این دوران، با استفاده از پارچه فیلم هایی را برای کودکان کارگردانی کرد. او در فیلم هایی همچون « ماهی رنگین کمان» و «شنگول و منگول» با ظرافت هرچه تمام تر از برش هایی از انواع پارچه از جمله ترمه استفاده کرد و با استفاده از سنگ و خاک، «ریشه در آسمان» را ساخت. آنچه که در این نوع فیلم ها جلب توجه می کرد، خلاقیت در طراحی شکل ها، استفاده از ساختار بصری دوبعدی، کاربست موتیف های ایرانی و کار با ماده بود. فرخنده ترابی با استفاده از تنوع رنگ ها و تنالیته ی پارچه ها، تیرگی روشنی را خلق می کرد و از بافت پارچه های مختلف برای ایجاد تنوع بصری استفاده می کرد.

با تمرکز بر قصه گویی و کار با متریال، شیوه ی مفهومی و تأویل پذیر فیلمسازان دهه ی پنجاه کنار گذاشته شد. به همان نسبت فیلمسازان از پیام های سیاسی و اجتماعی فاصله گرفتند. در فضای کانون نیز همچون بسیاری از فضاهای دیگر، کارگردانان امکان زیادی برای برون ریزی آزادانه در اختیار نداشتند. نوعی احتیاط و پرهیز در مضامین فیلم ها هویدا بود و به نظر می رسد که آزادی در انتخاب متریال و بازی های تکنیکی، راهکاری برای ابراز خلاقیت در شرایطی محدود کننده بوده است.
به عنوان مثال در انیمیشن «شنگول و منگول»، حتی صحنه ی حمله ی گرگ به داخل خانه و خورده شدن بره ها را نمی بینیم. ورود گرگ به خانه، تنها از بیرون نمایش داده شده است و انگار از نمایش ترس و دلهره اجتناب شده است. در حالی که این صحنه می توانست در تاریکی داخل خانه، زمینه ای را برای انواع بازی های بصری با پارچه فراهم کند، نقطه ی اوج فیلم را رقم بزند و هیجان و تعلیق موجود در داستان شنگول و منگول را به مخاطب کودک منتقل کند. اما این اتفاق نیفتاده است و در نتیجه پارچه، اگرچه انتخابی جالب و متفاوت است،اما در نهایت، چون در ساختار داستان و خلق معنا نقش چندانی ایفا نمی کند، دکوراتیو و تزیینی به نظر می رسد.
شاید ارتباط میان استفاده از پارچه با ساختار روایی فیلم "شنگول و منگول" بیش از هر جایی در صحنه ی پاره شدن شکم گرگ و بیرون آمدن بره ها نمود داشته باشد. اما این پارگی، از نمای دور نشان داده شده است و تأکید زیادی بر روی پارگی پارچه نشده است. این صحنه ای بود که می توانست با تأکید بیشتر در یک نمای نزدیک، به استفاده از پارچه در سرتاسر فیلم معنا و بیان ببخشد، فرصتی که البته از دست رفته است.
سالها بعد، یگانه مقدم در فیلم« یونیفرم ما» از پارچه استفاده ی مفهومی تری می کند. پارچه در فیلم او، در ارتباطی تنگاتنگ با محتوا معنا پیدا می کند. در این فیلم پارچه به عنوان نشانه ای ازحجاب اجباری در مدارس دخترانه ، تبدیل به زمینه ای برای تعریف روایت شده است که کاراکترها با استفاده از کامپیوتر و تکنیک 2D بر روی آن انیمیت شده اند.
شکل سه بعدی این رویکرد تلفیقی، در فیلم هایی چون «دیوار چهارم» به کارگردانی محبوبه کلایی از تولیدات مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی نیز به چشم می خورد، که به آن باز خواهیم گشت.
می توان نتیجه گرفت که پارچه در فیلم هایی چون «شنگول و منگول» و« ماهی رنگین کمان» خاصیتی دکوراتیو و تزیینی و در فیلم «یونیفرم ما» خاصیتی کانسپچوال و مفهومی دارد. حتی نوع استفاده از شیئی چون زیپ، در فیلم «ماهی رنگین کمان» بازنمایانه است( زیپ برای ساخت دهان یک نوع ماهی مورد استفاده قرارگرفته است.) اما در فیلم «یونیفرم ما»، مفهومی است.( بیانگر فضای بسته و محدودیت است.)


فیلم «یونیفرم ما» با حذف پارچه از لحاظ مفهومی صدمه می بیند، اما مفاهیم «شنگول و منگول» و یا «ماهی رنگین کمان» با هر ماده ای غیر از پارچه هم قابل بیان هستند. از سوی دیگر، حذف فرضی پارچه، باعث می شود که تصاویر فیلم «یونیفرم ما» بخش زیادی از نیرو و انرژی خود را از دست بدهند. ترکیب بندی تصاویر و ساختار طراحی همچنان در بیشتر پلان ها جالب باقی می ماند، اما ساختمان طراحی، از نظر ادراک فرم و نوع استفاده از خط -در یک ارزیابی مستقل از تکنیک- تا حد زیادی افول می کند. این نقص به ویژه در نماهای نزدیک از دست ها و پرتره ها بارز است. در حالی که در فیلم هایی چون «شنگول و منگول»، «ماهی رنگین کمان» و «گنجشک و پنبه دانه» از لحاظ طراحی با ساختمانی مواجه هستیم که بدون توسل به متریال، از حساسیت بیشتری نسبت به فرم و شکل پردازی برخوردار است. می توان گفت "یونیفرم ما" فیلم موفق تری از لحاظ کاربست متریال و ساختار بصری است، اما فیلم هایی چون "ماهی رنگین کمان" و یا "شنگول و منگول" موفق تر از لحاظ شکل پردازی و ساختمان طراحی هستند.
اما در هیچ یک از این فیلم ها، پارچه نقش پررنگی در ساختار سینمایی و تغییر نماها بازی نمی کند. بدین معنا که می توان پارچه را کنار گذاشت اما همین ساختار دکوپاژی را حفظ کرد. از این رو در این فیلم ها، تجربه گرایی، صرفاً در محدوده ی تکنیک باقی مانده است.
در «یونیفرم ما» پارچه عموماً نقش یک بک گراند را دارد که گاهی صاف است و گاهی چین می خورد و در «ماهی رنگین کمان» و «شنگول و منگول» پارچه برای زیبایی سازی و به طور تزیینی مورد استفاده قرار گرفته است پارچه ای که بومی کرمان است، تا زمانی که نقشی در ساختار روایت و یا دکوپاژ ایفا نکند، به عنصری دکوراتیو که فقط نقشی در بومی سازی میزانسن دارد، تقلیل پیدا می کند.
هنگام بررسی متریال در یک فیلم چندین سوأل را می توانیم از خودمان بپرسیم: ۱- آیا متریال معنا و مفهوم و یا بیان خاصی پیدا کرده است؟ نقشی در ساختار روایت ایفا می کند و یا صرفا تزیینی است؟ ۲- آیا فیلم بدون این ماده همچنان از لحاظ طراحی قدرتمند و خلاقانه است و یا با حذف تکنیک، ضعف طراحی عریان تر می شود؟ (سازماندهی عناصر بصری به مثابه ی جوهر طراحی، همواره مهم تر از تکنیک و ابزار و ماده است.) ۳- آیا متریال نقشی در ساختار سینمایی فیلم ایفا می کند؟
در دنیای انیمیشن ایران، معدود فیلم هایی وجود دارند که در آنها از خاصیت ماده، هم در راستای مفهوم و هم در راستای شکل دادن به ساختار سینمایی استفاده شده است. از جمله ی این فیلم ها می توان به «تونل» و «وقتی که بچه بودم» به کارگردانی مریم کشکولی نیا اشاره کرد. مریم کشکولی نیا در فیلم «تونل» از ماسه برای نمایش زندگی زیرزمینی مردم غزه در تونل های حفاری شده استفاده کرده است. در دل ماسه، می توان حفاری کرد و راه هایی را باز کرد. کارگردان برای ساخت این فیلم، همان کاری را می کند که شخصیت های دنیای فیلمش انجام می دهند. یعنی دارد در دل خاک، راه ها و تونل هایی را حفر می کند. ریزش شن را اینجا و آنجا در فیلم می بینیم. از سقف تونل ها، خاک ریزش می کند. ماسه هم برای بیان مضمون ماده ای عالی است و هم خاصیتی سیال دارد که کارگردان از این خاصیت برای تغییر نماها و شکل دادن به ساختار سینمایی فیلم استفاده کرده است. نمی توان تصور کرد که این فیلم به جای ماسه با رنگ روغن یا ماده ی دیگری ساخته شود، حذف یا جایگزینی ماده، بخش مهمی از خاصیت بیانی این فیلم را از بین می برد. هر چند که فیلم با آن فرم های خلاصه سازی شده و دفرمه اش، از لحاظ طراحی همچنان قوی و اکسپرسیو باقی می ماند. اما فیلم از نظر بصری، از این هم فراتر می رود. چرا که عناصر فیلم، به طور جالبی خصلت تجسمی پیدا کرده اند و به صورت لکه های تیره و روشن، سطوح و نقطه هایی دیده می شوند که گاه به تاریکی فرومی روند و گاه به سوی روشنایی می آیند. ماده، به خلق این ویژگی نیز کمک کرده است.

در «وقتی که بچه بودم» ( تولید کانون پرورش فکری)، کارگردان از خاصیت شن، برای بیان سیالیت خاطره های کودکی و گذار دائمی میان گذشته و اکنون استفاده کرده است. متریال، نه فقط با محتوا در پیوند است، که از طریق مورف و انواع بازی های بصری، ساختار سینمایی فیلم را نیز برساخته است. طراحی ها که گاه بزرگسالانه می شوند و گاه ساده و کودکانه، انگار در مرز میان بزرگسالی و کودکی حرکت می کنند تا رفت و آمد دائمی میان این دو دنیا را بیان کنند. "تجسمی شدن" خصلتی است که در این فیلم هم وجود دارد. در اینجا هم اجزاء تصویر، به صورت لکه های تیره و روشن دیده می شوند و دنیایی را خلق می کنند که بین اکنون و گذشته، بزرگسالی و کودکی در نوسانی دائمی است.
شیدا زرین فام نیز در فیلم «اتاق جیغ»، از خاصیت ماسه برای بیان تجربه ی بلوغ و دگرگونی اشکال استفاده کرده است. هرچند که فیلم او به مراتب بیش از فیلم های مریم کشکولی نیا به تدوین و دیزالو متکی است، اما ماسه ماده ای عالی برای بیان گذرا بودن دوران کودکی و شکل گیری هویت تازه ی زنانه است. در سکانسی که دخترک در جنگل گم شده است، استفاده از مورف برای تغییر نماها و خلق یک جهان متغیر به زیبایی صورت گرفته است. قلعه ی شنی به عنوان نمادی از دوران کودکی، با موج دریا ویران می شود و دختربچه ای در سیر تحولی جسمانی و روانی، به مرور وارد دوران نوجوانی می شود. این فیلم نیز با فرضِ حذف ماده، برخوردار از طراحی های زیبا و قدرتمندی است که به طور ویژه ای خیال انگیز و تأثیرگذار هستند. "تجسمی شدن" تصویر در این جا هم وجود دارد و انگار همه چیز در درجه ی اول به صورت لکه دیده می شود و ماهیت اجسام از پس تیرگی و روشنی شکل می گیرد. ضمن اینکه تصاویر از اکسپرسیون قوی و درک فرم و حالت و آناتومی برخورداراند.

با ترویج کامپیوتر، فیلم های انیمیشن بدون توجه به تناسب تکنیک با محتوا و همگام با گسترش تجاری سازی، دیجیتالیزه شدند. به واسطه ی این دیجیتالیزه شدن که پدیده ای فراگیر بود، فیلم هایی بر روی پرده ی سینما رفتند که علی رغم داشتن مضامین متفاوت، همگی از یک جنس بودند. این فیلم ها فاقد بافت بودند، اثر دست بر آنها هویدا نبود و انگار بازتولید تصنعی تری از سل انیمیشن های قدیمی بودند. فیلم های انیمیشن، حالا بیش از پیش ماشینی و مکانیکی اجرا می شدند، در حالی که درباره ی ماشینیزم یا فن آوری های معاصر نبودند. تجاری سازی، انیمیشن 3D را نیز به سوی بازتولید فضای گیم ها در آثار کوتاه برد. در راستای عضله نمایی های تکنیکی، فیلم های پرطمطراق و اکشنی پدیدار شدند که به شدت تکنیک زده و به همان اندازه سطحی نگر بودند.
امروزه اما با پیشرفت تکنولوژی، گاهی کارگردانان سعی می کنند با ساخت قلم مو در فضای دیجیتال، فیلم هایشان را به تولیدات دستی نزدیک کنند. کامپیوتر در این شبیه سازی بسیار بیشتر از قبل، پیشرفت کرده است. به طوری که فیلم های ساخته شده با استفاده از تبلت و قلم موهای متنوع دیجیتال ، حالا می توانند به طور مجازی هم بافت داشته باشند و هم به اکسپرسیون دست یابند. فیلمساز می تواند در فیلمش خطاهای دست را هم بگنجاند و اگر آنقدر پختگی داشته باشد که نخواهد کنترل تامی را در هنگام اجرا اعمال یا خطاها را تصحیح کند، می تواند به یک اجرای ارگانیک دستی نزدیک تر شود. اما از طرف دیگر، این نزدیک شدن به کار دست باعث نادیده گرفته شدن قابلیت های بیانی ابزار دیجیتال شده است.
هر چند که در فضای دیجیتال، کمتر می توان درباره ی ارتباط ماده با روایت و یا محتوا صحبت کرد، چون در این فضا ماده ی قابل لمسی وجود ندارد که در این زمینه مبنا باشد. اما قلم مو ها، بافت ها، خطاهای نرم افزاری، گلیچ ها و همه ی امکانات و ابزارهای موجود در نرم افزارها، می توانند از نظر خاصیت بیانی خاص خودشان مورد خوانش قرار بگیرند. قیاس این ابزارها با ابزارهای آنالوگ، چندان معنایی ندارد. ماده ی مجازی خاصیتی متفاوت با ماده ی واقعی دارد و مفاهیم دیگری را به ذهن متبادر می کند.
این را هم می بایست اضافه کنم که کار با دست، لزوماً منجر به استفاده ی بیانی از متریال نمی شود. در کار دست نیز استفاده از یک ماده می تواند کاملاً بی جان و فاقد حس و حال خاص آن ماده باشد. نمونه هایی از این دست که خاصیت ذاتی ماده را هدر داده اند، فراوان اند. بنابراین خود ابزار به تنهایی آنقدر اهمیتی ندارد. برعکس فیلم هایی هستند که با استفاده از انواع امکانات دیجیتال ساخته شده اند و سعی در آشکارسازی خاصیت ذاتی ابزار دیجیتال و ماده ی مجازی دارند. امکانات دیجیتال زمانی به شکوفایی حقیقی می رسند که از بازسازی کار دست (آبرنگ و پاستل و...) فراتر بروند و مواد مجازی نوینی را پیشنهاد بدهند که در فضای آنالوگ وجود نداشته نباشد. این شاید روزی میسر شود. ابزار دیجیتال اگر به دنبال تقلید از دست باشد و بر مبنای میزان شباهتش به کار دست سنجیده شود، همواره نسبت به کار دست، دست دوم جلوه خواهد کرد.
از جمله امکاناتی که کامپیوتر به طور ویژه ای برای فیلمسازان انیمیشن فراهم کرده است، سهل کردن لایه بندی و تلفیق تکنیک ها، ابزارها و رسانه هاست. استفاده از عکس و فیلم، کلاژ، برهم نمایی بافت ها و تصاویر و... حالا راحت تر از گذشته اتفاق می افتند.« واقعیت»، در قالب فیلم و عکس خود می تواند به متریالی در دستان فیلمساز انیمیشن تبدیل شود و با استفاده از کامپیوتر با سایر تکنیک ها تلفیق شود. بر اثر چنین تلفیق هایی، جهان آنالوگ و جهان دیجیتال همزیستی پیدا می کنند، مرز میان رسانه ها از بین می رود و در این حیطه ی مرزی، نقاشی و عکاسی، انیمیشن و فیلم زنده، خیال و واقعیت، در هم ادغام می شوند. از بین رفتن مرز میان رسانه ها، گرایشی رایج در هنر معاصر است. در فضای هنر معاصر، ابزار بر اساس ضرورت های بیانی و مفهومی بدون هیچ نوع محدودیتی انتخاب می شود. از دل همین گرایش ها بود که هنر چیدمان، ویدئو آرت و کانسپچوآل آرت پدید آمد.
در حیطه ی انیمیشن تجربی، بسیار جدی تر و ساختارمند تر از ویدئو آرت، بر روی خواص متریال های مختلف و تلفیق مدیوم ها و مدیاهای مختلف کار شده است. در میان فیلم های ایرانی نیز تجربیاتی در این زمینه صورت گرفته است.
همزیستی تکنیک های دیجیتال با تکنیک های آنالوگ (از جمله استاپ موشن و آبجکت انیمیشن) را می توانیم در فیلمی همچون «دیوار چهارم» به کارگردانی محبوبه کلایی( از تولیدات مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی) ببینیم. در این فیلم، انسان های طراحی شده با تکنیک 2D با اشیاء یک آشپزخانه ترکیب شده اند تا روایتگر کشمکش های موجود در یک خانواده ی امروزی باشند. فضای کلی این آشپزخانه و آدم های درون آن، به دلیل استفاده از ابزارهای دیجیتال و وجود اشیاء مدرن، کاملاً امروزی به نظر می رسد، اما به مرور که داستان جلو می رود، متوجه می شویم که نقش ها، همان نقش های سنتی هستند. آدم هایی که با ابزارهای دیجیتال امروزی خلق شده اند و به طور طنز آمیزی با ملزومات دنیای امروز ترکیب شده اند، در واقع به چنین دنیایی تعلق ندارند. آنها از همین ملزومات، برای بازتولید افکار قدیمی و نقش های سنتی استفاده می کنند.

با مرور فیلم های محبوبه کلایی می توان مبحث تازه ای را باز کرد و آن تبدیل شدن یک شیء یا عنصر خاص به سمبولی شخصی است. این نوع سمبول سازی که گاه در روند کاری یک فیلمساز اتفاق می افتد، به مرور برای مخاطب هم معنای آشنایی پیدا می کند. به عنوان مثال «بشقاب گلسرخی» در فیلم «یک نفر» محبوبه کلایی، به سمبولی شخصی از عشق تبدیل می شود. بشقاب گلسرخی، دیگر برای همیشه یادآور محبوبه کلایی است و شکسته شدنش در «دیوار چهارم»، می تواند بیانگر نابود شدن عشق در چارچوب مناقشات خانوادگی و فشارهای برآمده از کلیشه های جنسیتی باشد. همچنان که ماشین لباسشویی در "دیوار چهارم" با نقش سنتی زنانه و یخچال با نقش سنتی مردانه مترادف شده است. این نوع سمبول سازی ها، به مرور به بخشی از زبان شخصی فیلمساز تبدیل می شوند.

حرکت در مرز میان دو جهان دیجیتال و آنالوگ گرایشی متداول در انیمیشن معاصر جهان است. این مرز، همچنان فضای زیادی را برای کاوش و تجربه گرایی در اختیار فیلمسازان انیمیشن می گذارد و در تناسب با زیست امروز و دنیای معاصر، راه های تازه تری را به روی فیلمسازان می گشاید.
متریال که از دهه ی هفتاد به شکل پررنگ تری وارد انیمیشن ایران شد، به مرور زمان خصلتی بیانی و مفهومی در پیوند با نگاه شخصی فیلمسازان و زندگی امروز آنها پیدا کرده است. زندگی ای که در ذات خودش پیشنهاد دهنده ی شیوه ها و ابزارهای تازه ای برای کار کردن است.
متریال و صدا:
پل بوش در سال ۲۰۲۰ با استفاده از هزاران قطعه ی پلاستیکی دورریز که آنها را از طبیعت، جنگل، دریا، فضاهای شهری و... جمع آوری کرده بود، فیلم «ارگیاستیک هایپر پلاستیک» را ساخت. در پشت صحنه ی این انیمیشن، او توضیح می دهد که برخی از این اشیاء، صداهای به خصوصی را تولید می کردند که او از این صداها، در باند صوتی و موسیقی فیلم استفاده کرده است. در اینجا صدای خود متریال، به بخشی از باند صوتی فیلم تبدیل می شود تا مفاهیمی چون بازیافت، و خطرات زیست محیطی ناشی از وجود کلنی های پلاستیکی در کره ی زمین را مؤکد کند. صدای اشیاء رنگینی که با شکل های بسیار متنوع به دنیای انیمیشن فراخوانده شده اند و زیبایی خاص خود را دارند، چگونه باید باشد؟ موسیقی آوانگارد فیلم، بر ریتم، تکرار و چرخه ی تولید و مصرف تأکید دارد. در اینجا متریال، پیوندی ناگسستنی با باند صوتی فیلم برقرار می کند. فیلمی که با اشیاء پلاستیکی ساخته شده تا به مفهوم بازیافت اشاره کند، نمی تواند همان جنس از صدا و یا موسیقی فیلمی را داشته باشد که با استفاده از کاغذ این مفهوم را بیان می کند. کاغذ و پلاستیک صدا و موسیقی شبیه به همی ندارند.

متریال، جنس و بافت فضای بصری فیلم را معین می کند. در بهترین فیلم ها، این جنسیت سازی، در جنس صدا و موسیقی نیز بازتاب پیدا می کند. صدا، نه فقط محتوا و روایت که کارکرد بیانی مواد استفاده شده در فیلم را نیز تقویت می کند. موسیقی، نه فقط در خدمت مفاهیم و ریتم و ضرباهنگ فیلم، که در خدمت ماده ی تشکیل دهنده ی آن نیز هست. خشخش ضرب قلم ها، تاش ها، آوای اشیاء و هر آنچه که فیلم در واقع با آن ساخته شده است، صداهای خاص خود را دارند که توجه به آن، مستلزم جدا شدن از دیدگاه های دراماتیک در موسیقی و فراتر رفتن از صداگذاری رئالیستی است؛ اتفاقی که بسیار به ندرت در انیمیشن ایران دیده می شود. ماده غالباً معادلی در صدا پیدا نمی کند، دیده می شود اما وجودش حس نمی شود. گاه زیر سلطه ی نریشنی که سعی دارد همه چیز را توضیح دهد، به خفا می رود و در نتیجه تجربه گرایی در تکنیک و ابزار هست ، اما در باند صوتی فیلم غایب است. در این حالت نریشن، در تضاد با تجربه گرایی تکنیکی، حالت روایی و رئالیستی و بدتر از آن حتی توصیفی، "رو" و مستقیم پیدا می کند.
همان طور که موسیقی گاهی احساساتی و سانتی مانتال می شود و کارکرد ساختارگرای خود را از دست می دهد. انگار به مخاطب می گوید: حالا باید غمگین شوی، همه چیز سوزناک است! حالا غم تمام شد، ببین! شخصیت فیلم حالا خوشحال و سرزنده است و...
گاه همین موسیقی سانتی مانتال به شکلی سطحی بومی هم می شود و با حال و هوای به اصطلاح «ایرانی» بازهم همین نقش را ایفا می کند. این نوع موسیقی های به ظاهر «بومی» (که ارتباطی با موسیقی بومی حقیقی ندارند) گاه آنقدر شبیه هم و دم دستی هستند که مشخص است کارگردان فیلم به این فکر کرده که موسیقی فیلمش باید به هر ترتیبی که شده بالاخره به نوعی «ایرانی» به نظر برسد تا تهیه کننده قانع شود. در حالی که موسیقی چه حال و هوای بومی داشته باشد چه نه، می بایست از دل ساختارهای خود فیلم زاده شود. نه احساسات سطحی را برانگیزد و نه جلوتر از فیلم شنیده شود. بلکه می بایست طوری به خورد فیلم برود که انگار از بطن آن زاده شده و موسیقی ذاتی آن است.
صدا و موسیقی در ترکیب باهم، می توانند انتزاعی ترین لایه های فیلم را مؤکد کنند، نه فقط بر حالات انسانی و اکسپرسیون صحنه، بلکه بر جنس و بافت تمامی عناصر فیلم تأکید کنند تا ما روند ساخت فیلم و مواد تشکیل دهنده ی آن را نیز «بشنویم». فیلم بدین طریق، زنده می شود و حقیقتاً صدا پیدا می کند.
ورای متریال:
متریال جبران چه چیزهایی نیست؟
۱- طراحی و ساختار بصری
نگاه به مقوله ی ماده در ساخت انیمیشن، می تواند به ورطه ی ساده اندیشی بیفتد.
درست است که برخی از داستان ها، به خودی خود پیشنهاد دهنده ی نوع خاصی از متریال هستند: داستانی که بخش عمده ی آن در جغرافیای ساحلی یا بیابان اتفاق می افتد، احتمالاً با مواد موجود در چنین زیست بوم هایی، از جمله شن و ماسه بهتر بیان می شود تا ابزارهای دیجیتال. داستانی که قرار است بر مبنای متامورف و یا تغییر شکل دادن های زیاد تعریف شود، احتمالا با موادی چون شن یا خمیر یا رنگ خیس راحت تر و زیباتر شکل و نمود پیدا می کند. کما اینکه ماسه انتخاب معقول تری برای بیان غبار شدن و رنگ خیس انتخاب بهتری برای نمایش محو شدن اشکال از طریق خاصیت ذاتی رنگ است. بی معنی است که پودر شدن و یا فرورفتن رنگ ها در هم، به جای اینکه واقعا ایجاد شود، «ترسیم» شود. این نوع ترسیم ، از نقص های فیلم هایی است که بدون توجه به انتخاب ماده ی مناسب ساخته شده اند. ابزارهای دیجیتال باعث شده اند که فیلمسازان بدون توجه به خاصیت های ذاتی ماده، به سراغ دم دستی ترین انتخاب ها بروند و در نتیجه ما با خیل فیلم های 2D مواجه می شویم که محتوا و داستان آنها تناسبی با ابزار ندارد و به دلیل همین انتخاب نامناسب، تأثیرگذاری اندکی دارند.
اما از سوی دیگر، انتخاب ماده ی مناسب و آزمایشگری در حیطه ی ابزار، ضعف های بنیادین در ساختار روایی و بصری یک فیلم را جبران نمی کند. تصویر را همچنان می بایست به صورت خام و سوای تمام بازی های تکنیکی ارزیابی کرد. هر جنس تصویری، ریشه ای در گذشته ها دارد. این ریشه ها ارزش یکسانی در تاریخ هنر ندارند.
در فضای انیمیشن ایران، برخی از ریشه های رایج قابل انتقاد، تولیدات دیسنی و پیکسار، انیمه های ژاپنی، کمیک بوک ها، تصویرسازی ها و نقاشی های تجاری و حتی تصویرسازی های کتب درسی هستند. این مورد اخیر، بسیار شایع است. فقط کافی است که لباس تکنیک را از تن فیلم در بیاوریم تا استخوان بندی زیرینش را از نظر طراحی ببینیم. آنوقت، ممکن است در زیر اجرای به اصطلاح «آرتیستیک» فیلم ها، با همان کشاورزان و باغبان ها، گلدان ها و انارها، حسنی ها و کبری ها، و همان جنس طراحی های رایج در کتاب های درسی مواجه شویم. آن تصاویر، که گاه نماینده ی نوع بسیار ضعیفی از رئالیسم بودند؛ با گذشت زمان کمی کارتونی تر هم شدند و چشمانشان به مرور زمان به چشم های میکی موس شبیه تر شد!
دیسنی «تجربی شده» ، همچنان همان دیسنی است. بنابراین آنچه که مهمتر از ابزار و ماده است، «طراحی» است که نه به معنای مهارت در شبیه سازی است، نه ساخت و ساز ، نه عضله کشی، نه ابرو و مژه کشی و.. بلکه به معنای سازماندهی خلاقانه ی عناصر بصری بر اساس ادراکی است که در اثر کار و تمرین و ممارست، پرورش پیدا می کند. نتیجه می تواند رئالیستی و یا کاملاً برعکس، به شکل هنرمندانه ای خام دستانه و کودکانه باشد. اما حساسیت طراح، به هر حال در آن مشهود است. هرچند چنین تشخیصی، تا حد زیادی تخصصی و وابسته به مقوله ی هنرهای تجسمی است، به طوری که فقدان حساسیت های بصری چیزی است که خود من بارها و بارها حتی در بهترین جشنواره ها هم با آن مواجه شده ام.
به طور خلاصه، متریال جبران کننده ی ضعف در طراحی و ساختار بصری فیلم نیست.
۲- داستان
یک فیلم انیمیشن لزوماً روایتگر نیست، اما هنگامی که خودش را در چارچوب گونه ی داستانی تعریف می کند، ساختار داستانی آن واجد اهمیت می گردد.
در فیلم های روایی، داستان زیربنای همه چیز است و حتی نقش مهمی در تعیین جنس طراحی و سبک بصری فیلم ایفا می کند.
تلقی معاصر و امروزی از آنچه که «داستان خوب» نامیده می شود، با قرون گذشته تفاوت دارد. ساختارهای روایی متحول شده است، دنیای درونی شخصیت ها و سیر تحول ذهنی آنها، اهمیتی بیش از سلسله وقایع و پیرنگ پیدا کرده است. پیام اخلاقی، مطرود شمرده می شود و بعد روانی رفتارها و انگیزه های شخصیت ها مورد توجه قرار می گیرد. قصه ها و افسانه ها و اسطوره ها، ریشه های بسیار کهنی در فرهنگ ایران دارند. مفاهیم ضمنی برخی از این افسانه ها هنوز هم تکان دهنده و به شدت امروزی به نظر می رسد. اما داستان به مفهوم امروزی و معاصرش، از زمان انقلاب مشروطه در ایران پدیدار شد و در دوره های بعد با کوشش نویسندگانی همچون صادق هدایت، صادق چوبک، غلامحسین ساعدی، هوشنگ گلشیری و دیگر نویسندگان پیشرو به اوج تکامل رسید. در اروپا، ساختار روایی رمان به مرور با ظهور نویسندگانی چون مارسل پروست و جیمز جویس متحول شد. این در حالی بود که در آمریکا، نویسندگانی چون ویلیام فاکنر ساختارهای تازه ای را می کاویدند. داستان، که چنین دنیای گسترده ای دارد، در انیمیشن ایران جایگاه چندان درخوری ندارد. غالباً فیلمنامه هایی به عنوان مصداق های یک «فیلمنامهی خوب» معرفی می شوند، که از کمترین درکی از سیر تحول داستان در تاریخ بی بهره اند و کلیشه های منسوخ شده را رواج می دهند. این کلیشه ها آنقدر تکرار شده اند که صحبت از اهمیت ساختار روایت، «غیر تجربی» و یا حتی عقب مانده و ارتجاعی جلوه می کند! در حالی که «فیلمنامه ی خوب» قصه ی ساده ای نیست که سهل تر فهمیده می شود، پیام واضح تری دارد و احیاناً به شکلی سطحی دربرگیرنده ی پاره ای عناصر بومی است.
گاهی در فیلم ها، شاهد استفاده ی توصیفی از نریشن برای هر چه واضح تر کردن پیام فیلم هستیم. نریشن در این حالت به توضیح تصویر یا رویدادها برای مخاطب تقلیل پیدا می کند.
برای فهم آنکه داستان حقیقتاً چیست، بهتر است به آثار هدایت، گلشیری، کافکا و داستایوفسکی مراجعه کنیم و آراء متفکرین واقعی این حیطه را بخوانیم.
ممکن است یک فیلم انیمیشن، داستان خودش را به شکل خطی و با ساختاری کلاسیک و ارسطویی تعریف کند. در این صورت، گره ها و کشمکش ها و نقطه ی اوج و گره گشایی، می بایست در ساختار داستان به درستی لحاظ شده باشد تا مخاطب حقیقتا برای دانستن اینکه بالاخره چه چیزی رخ خواهد داد، هیجان زده و کنجکاو باقی بماند. در داستان های معاصر تر، کنجکاوی برای دانستن اینکه «چه» خواهد شد، جای خود را به «چرایی و چگونگی» وقایع می دهد و دنیای درون و افکار شخصیت ها اهمیتی بیش از سیر وقایع می یابد.
متریال، ضعف در ساختار داستان را جبران نمی کند. اگر فیلمی از نظر روایی یک ساختار کلاسیک خطی داشته باشد، اما نتواند مخاطب را درگیر داستان کند، کشش داستانی ایجاد کند، در نقطه ی اوج، ایجاد هیجان کند و در نهایت با گره گشایی داستان را به سرانجام برساند، هرچه قدر هم که در استفاده از ابزار و متریال خلاقیت داشته باشد، تأثیرگذاری لازم را نخواهد داشت.
اگر یک فیلم انیمیشن از نظر روایی ساختاری غیرخطی و یا آوانگارد داشته باشد، باز هم چندان تفاوتی نمی کند. برای بررسی داستان، بازهم باید لباس تکنیک را از تن فیلم به در آوریم و اجزاء روایی آن را مورد کاوش قرار دهیم تا نقش عناصر در ساختار روایت واضح تر شود. ممکن است عناصر مازادی وجود داشته باشند که نقشی در روایت ندارند و یا برعکس فقدان ها و کاستی هایی در این ساختار وجود داشته باشد. آنالیز داستان نقاط قوت و ضعف های احتمالی روایت را عریان خواهد کرد. پس و پیش شدن های زمانی، جا به جایی ها و نحوه ی ترکیب اجزائی که از چیدمان خطی پیروی نمی کنند، می بایست مورد مطالعه قرار بگیرند. تکنیک، می تواند کاستی ها و اضافات یک ساختار غیر خطی را بپوشاند. اما کاستی ها و اضافات در هر حال از ضعف های بنیادین فیلم به شمار می آیند. هیچ تکنیکی آنقدر تازگی و گیرایی ندارد که جایگزینی برای داستان باشد.
تجربه گرایی در ابزار و تکنیک، به معنای تجربه گرایی و نوجویی در ساختارهای روایی نیست. اولی بدون این دومی، می تواند به تکنیک زدگی منجر شود، به طوری که فیلم در نهایت، در حد بازی های افسارگسیخته ی تکنیکی یا ایده های جذابی که درست بسط و پرورش پیدا نکرده اند، باقی بماند. ساختار شکنی در روایتگری، چیزی است که تجربه می خواهد و به شکل درستش، در یک سیر تدریجی و در مسیر تکامل فیلمساز اتفاق می افتد. ساختار داستان می تواند به مرور زمان غیرخطی تر، غیرمتمرکز تر و آوانگاردتر شود.
اما اگر فیلمسازی از ابتدا سراغ این نوع روایت برود، این سوأل ایجاد می شود که چه چیزی بنیان و مبنای حرکت او بوده و این ساختار آوانگارد به یکباره از کجا سر درآورده است؟ معمولا یک ساختار داستانی آوانگارد محکم، در تجربه های نخستین تبلور پیدا نمی کند. اگر هم به طور استثنایی، چنین چیزی رخ دهد، از آنجایی که سیر تدریجی، مبنا و یا فوندانسیونی وجود ندارد، تداوم آن در ابهام خواهد بود.
اما انیمیشن می تواند بی هیچ داستانی، فقط یک شعر بصری باشد. فیلمساز می تواند همانند نویسنده ای باشد که شعر می گوید اما هرگز داستانی ننوشته است. برخی از فیلمسازان در رویکرد شعری و برخی دیگر در رویکرد داستانی، توانایی و قابلیت بیشتری از خود نشان می دهند. اما، فراموش نکنیم که شعر بصری نیز یا ساختاری دارد یا حتی در ساخت-شکن ترین صورت خود، آگاهانه ارجاع به ساختاری می دهد که آن را شکسته است. (وگرنه چه چیزی را، به چه طریقی شکسته است؟)عناصر بصری از طریق تکرار و نقششان در ریتم و وزن و آهنگ فیلم، کارکرد پیدا می کنند و یک شبکه ی فرمیک و معنایی را می سازند. شعر بصری به هیچ وجه مجموعه تصاویری نیست که هیچ نظامی در پس آنها وجود ندارد. بنابراین در اینجا هم با یک ساختار مواجه هستیم که قابل تجزیه به اجزاء کوچک تر به منظور مطالعه ی کارکرد و نحوه ی ترکیب آنهاست.
به طور خلاصه، متریال فقدان وجود آناتومی یا یک ساختار قدرتمند روایی (و یا غیر روایی) در فیلم های داستانی و یا غیرداستانی و شاعرانه را جبران نمی کند.
۳- دکوپاژ
متریال، زمانی کارکرد خود را به درستی ایفا می کند که با سایر اجزاء تشکیل دهنده ی فیلم، در تبادلی پویا پیوند برقرار کند. روایت و دکوپاژ هر دو می توانند متریال را به درون خودشان جذب کنند و در واکنشی متقابل با یکدیگر، پیوند تازه ای را به وجود بیاورند.
متریال در این حالت، به داخل ساختمان داستان نفوذ می کند و نقشی غیر قابل حذف در آن ایفا می کند؛ همچنان که می تواند به جزئی لاینفک از دکوپاژ یک فیلم تبدیل شود.
متریال، علی رغم اینکه می تواند در پیوندی محکم با دکوپاژ، تعیین کننده ی نحوه ی اتصال نماهای یک فیلم به یکدیگر باشد، جبران کننده ی ضعف در کارگردانی نیست. ضعف در کارگردانی، خود می تواند منجر به عدم بیان درست داستان و ناتوانی در انتقال مؤثر حس ها شود. در این حالت، کنش ها و کشمکش های داستان بی جان به تصویر کشیده می شوند، فیلم کشش خود را از دست می دهد و متریال هم هرز می رود. نمونه اش فیلم هایی هستند که در آنها، آنجا که باید در نمای نزدیک بر روی یک کنش تأکید شود، آن کنش در نمای دور نشان داده شده و خاصیت خود را از دست داده است. یا برعکس، آنجا که نمای دور انتخاب بهتری است، نمای متوسط نمایش داده شده و...
فیلم می تواند همچنان از نظر تکنیک و کاربست ماده جالب باشد، اما ماده می تواند به دلیل ضعف در کارگردانی قدرت خود را از دست بدهد.
برای تحلیل ساختار سینمایی یک فیلم، می بایست تمام نماهای آن را از هم جدا و سپس دوباره سر هم کنیم. همچنین باید نقش متریال در شکل گیری این ساختار را مورد توجه قرار دهیم.
به عنوان مثال سیالیت ماسه یا رنگ خیس، در نوع انتقال نماها به هم تأثیر می گذارد. در تکنیک ماسه یا رنگ روغن روی شیشه، اگر از خاصیت انعطاف پذیری این نوع مواد در دکوپاژ استفاده نشده باشد، یکی از مهمترین قابلیت های ماده هرز رفته است. متریال گاه پیوندی با روایت برقرار نمی کند و از دکوپاژ هم جدا می ایستد. سستی هر جزء از فیلم، بر روی تمامی اجزاء آن تأثیر می گذارد و باعث می شود که ساختمان آن وا برود. متریال بر روی یک ساختمان وارفته، فقط می تواند نقشی تزیینی و دکوراتیو ایفا کند.
تمامی اجزاء یک فیلم خوب، در یک رابطه ی دینامیک و پویا یکدیگر را تقویت می کنند، برهم اثر می گذارند و یک ساختمان مستحکم و یکپارچه را برمی سازند.
به طور خلاصه،متریال جبران کننده ی ضعف در طراحی ، فیلمنامه و کارگردانی نیست.اما می تواند در برهم کنشی متقابل، با همه ی عناصر فیلم پیوند برقرار کند و در خلق لایه های معنایی، ساختار روایت و نحوه ی دکوپاژ نقش ایفا کند.
نویسنده: شیوا صادق اسدی
این مجموعه نوشتارها نخستین بار از دسامبر 2024 تا ژانویه ی 2025 در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بودند.
*اغلب فیلم هایی که در این نوشته به آنها اشاره شده است، در پلتفرم هایی مثل ویمئو، یوتیوب و یا آپارات در دسترس هستند. برای دسترسی مستقیم به لینک فیلم ها، می توانید به کانال تلگرامی "خوانش انیمیشن" مراجعه کنید.