ضرورت حفظ استقلال فکری فیلمساز در سطح داخلی بارها و بارها مورد توجه قرار گرفته است و فیلمسازان مستقل کمابیش در تلاشند تا آثار خودشان را از تولیداتی که اصطلاحاً "سفارشی" نامیده می شوند متمایز کنند. اما از سوی دیگر، اهمیت این استقلال در فضای بین المللی و در بستری "جهانی شده" تا به حال کمتر مورد توجه بوده است. این در شرایطی است که برخلاف تصور رایج، مستقل ماندن در چنین فضایی دشوارتر و نیازمند هوشیاری بیشتر و سطح بالاتری از آگاهی است.
هنر سینما به واسطه ی بهره گیری از زبان تصویر و سهولت تکثیرو توزیع ، بیش از سایر هنرها قابلیت جهانی شدن دارد و انیمیشن ایران نیز به دلیل رشدی که در سالهای اخیر داشته، بیش از گذشته در مسیر جهانی شدن قرار گرفته است. این اتفاق مثبت اما، جنبه های تاریکی نیز دارد که در گذر زمان و در بزنگاه های حساس تاریخی بیشتر خودش را نشان می دهد. به عنوان مثال فیلمساز جوانی که آرزوی مطرح شدن درفضای بین المللی و به ویژه دنیای غرب را دارد (به خصوص اگر از شرایط داخلی کشور خودش سرخورده و خشمگین باشد) می تواند به راحتی و بدون تفکر با گفتمانِ "غالبِ" دنیای غرب همنوا شود. من منکر وجود تکثر دیدگاه ها در جهان غرب نیستم اما به تجربه دریافته ام که دست کم در شرایط فعلی، در غرب نیز درباره ی پاره ای از بحران های سیاسی و اجتماعی تک صدایی غریب و پرسش برانگیزی حاکم است. در چنین شرایطی این امکان وجود دارد که فیلمساز معترض ایرانی علی رغم تلاش برای حفظ استقلال خویش از دستگاه های فکری مسلطِ داخلی، در خدمت اهداف جهان غرب قرار بگیرد و بی آنکه حتی خود نیز آگاه باشد، استقلال از کف بدهد. چنین فیلمسازی گاه با امضای انواع بیانیه ها و طومارها، آزادی و دموکراسی را از غرب مطالبه می کند و بر دخالت خارجی در اوضاع کشورش مهر تأیید می زند، گاه با پروپاگاندای ضد چینیِ دول غربی همنوا می شود و گاه با محکوم کردن یک سویه ی حمله ی نظامی روسیه به اوکراین، دانسته یا نادانسته در خدمت میلیتاریسم ناتو قرار می گیرد. او بدون توجه به اهدافِ دراز مدتِ نهفته در پس برخی از این جهت گیری ها و بیانیه ها، گاه ناآگاهانه و گاه با هدف موج سواری و فرصت طلبی، به تدریج تفکر مستقل خود را از دست می دهد و همه ی اینها در حالی است که وی کماکان خود را "مستقل" می پندارد. اما آیا به راستی اندیشه ای باقی مانده که از آنِ خود او باشد؟
مقصود از این نوشته، خط بطلان کشیدن بر اهمیت حضور یک فیلمساز در عرصه ی بین المللی نیست. بدون شک حضور در عرصه های بین المللی از جمله جشنواره ها، فرصتی بی همتا برای برقراری ارتباط با مخاطبین جدی سینما در ابعاد جهانی است، اما این حضور چنانچه با دانش و آگاهی همراه نباشد می تواند به طور جدی برای اهداف سیاسی و استعماری مورد سوء استفاده قرار بگیرد و در بدترین حالت از فیلمساز یک "مهره" یا یک "عروسک سخنگو" بسازد.
آنچه که فیلمساز را از افتادن در چنین ورطه ای نجات می بخشد، برخورداری نسبی از آگاهی های سیاسی و تاریخی و نیز درک منافع ملی (در تقابل با منافع قدرت های امپریالیستی) است. پرورش روحیه ی پرسشگری و نقد به منظور عدم همسویی کور با آنچه که گفتمان غالب است برای ورود به عرصه ی جهانی ضرورت تام دارد.
همچنین عدم تأیید طلبی و شجاعت در به چالش کشیدن کلیه ی دستگاه های شکل دهنده ی فکر، شناخت اهداف و ماهیت برخی از بنیادها، مجلات و رسانه ها ابزارهای نیرومندی هستند که فیلمساز را برای ورود به فضای بین المللی آماده می کنند تا او بتواند ضمن بهره گیری از امکانات این فضا، از مرزهای تفکر مستقل خود نیز پاسداری کند و "هنرمند" باقی بماند.
ممکن است مقاومت در مقابل اهداف برخی از این جریان ها، منجر به متحمل شدن هزینه و یا صرف نظر کردن از پاره ای امتیازات و امکانات باشد تا جایی که فیلمساز را از درون با اضطراب طرد شدن و انزوا مواجه کند، اضطرابی که معتقدم هنرمند راستین از پس آن بر می آید.
شیوا صادق اسدی، اکتبر 2022
انتشار اولیه ی این متن در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" بوده است.
