صفحه ی شطرنجی زندگی، نگاهی به انیمیشن "خیابان" اثر کارولین لیف

The Street
Directed by : Caroline Leaf

تولید کشور کانادا( مؤسسه ی ملی فیلم کانادا) ، 1976

انیمیشن "خیابان" به کارگردانی کارولین لیف نمونه ای عالی و کم نظیر از بیان تجسمی در دنیای سینما است. این فیلم یکی از فیلم هایی بود که من در پایان نامه ی کارشناسی ارشدم با عنوان « درک انیمیشن های نقاشانه» (دانشکده سینما-تئاتر دانشگاه هنر تهران) درباره اش نوشته بودم. آنچه که در ادامه می خوانید، نسخه ی ویرایش شده ی متنی است که در زمان دانشجویی درباره ی این فیلم منحصر به فرد نوشته بودم.

فيلم "خیابان"، با نمای بسته از مادربزرگی آغاز می شود که بيمار است و بر روی یک تخت خواب دراز کشیده است. سپس زنی (که در حقیقت مادر خانواده است) پتویی با چهارخانه های سياه و سفيد را بر روی او می اندازد. شاید اين چهار خانه های تیره و روشن كه در سرتاسر فيلم حضور دارند و به شیوه های مختلف تکرار می شوند، نشان دهنده ی روزها و شب های زندگی مادربزرگ باشند كه او اکنون در زير پوششی از آن ها در حال احتضار است. شايد هم آن اتاق كه اغلب تاريك است، آخرين خانه از صفحه ی شطرنجی زندگی او باشد.
چهارخانه های سیاه و سفید، در این فیلم نقشی فراتر از موتیف دارند. آنها نه تنها عناصر مؤثری در فضاسازی فیلم هستند، بلکه چنانکه خواهیم دید حتی نقش تعیین کننده ای در دکوپاژ فیلم بازی می کنند، به طوری که شاید بتوان گفت ساختار کلی فیلم- در یک مقیاس کوچک تر- در همین پتو خلاصه می شود. گویی پتوی مادربزرگ ماکتی از کلیت فیلم است !
مادرکه پنجره را باز می كند، يك مستطيل سفید ازدل تاريكی زاده می شود. مستطيلی روشن در يك اتاق تاريك! اين چهارضلعی های تيره و روشن از طریق مورف به هم متصل می شوند.
تيرگی و روشنی نه فقط در مورد فضاها، كه در مورد كاراكترها نيز پرمعنا و در عین حال بازیگوشانه عمل می كند. مادر كه تا به حال روشن بود، پشت به پنجره ی سفيد دریک موقعيت ضد نور قرار می گيرد. حالا او سياه است و فيلم سرشار از بازی های اين چنينی با نور و تاريكی است.
فضای بعدی که با آن مواجه می شویم، فضای روشن آشپزخانه است که اتاق تاريك مادربزرگ، با آن در تضاد است و این نمونه ای دیگر از فضاسازی شطرنجی فیلم است! پسربچه ی فیلم، بوی اتاق مادربزرگش را در آشپزخانه نيز حس می كند. بوی مرگ قريب الوقوع ! بوی شومی كه او آن را دوست ندارد.
زمانی که پسربچه را در حال راه رفتن در خيابان مي بينيم. همه چيز در پيرامون او تبديل به لكه های تيره و روشنی می شوند كه همچون روزهای تيره و روشن زندگی سريع می گذرند. پلكانی كه به اتاق مادربزرگ ختم می شود نيز تيره است. انگار اين پلكان كه در شرايط عادی يك پديده ی روزمره بود، در موقعيت فعلی مفهوم تازه ای پيدا كرده است: پلكان زندگی كه به مرگ می انجامد. مادر از پله ها بالا می رود، دور و كوچك می شود، و سپس مورف می شود به چشم های بچه هايی كه دارند درباره ی مرگ مادربزرگ حرف می زنند. اين بچه ها كه هنوز پايين پلكان هستند، می توانند به راحتی با مرگ شوخی كنند، چون از آن دور هستند و مرگ برايشان پديده ای بی اهميت است. در همين نما ما می بينيم كه صفحه ی شطرنجی گسترش پيدا می كند و كل صحنه را در بر می گيرد. اين مرا باز بیشتر به این سو برد كه كارگردان تأكيد خاصی بر روی اين صفحه ی شطرنجی داشته است.گویی هرچه به مرگ نزديك تر می شويم، صفحه ی شطرنجی زندگی مان وسعت بيشتری پيدا مي كند.
فضای بعدی، فضای اتاق خواب خواهراست كه پسربچه مجبور است فعلاً در آن جا بخوابد. پسرك در تختخوابش دراز كشيده و تختخواب او در تاريكی است، دختربچه هم در تختش دراز كشيده، ولی تخت او روشن است.چهار خانه ها باز هم حضور دارند: مستطيل تيره (تخت پسر)، و مستطيل سفيد (تخت دختر).
پتوی دختربچه، يك چهارضلعی سياه است و وقتی او پتو را به روی خود می كشد، كل تصوير سياه می شود. اين جا می خواهم به اين نكته اشاره كنم كه صفحات كاملاً سياه يا كاملاً سفيد ساختار كلی فيلم را شکل می دهند. انگار ذهنیت شطرنجی در دکوپاژ و تدوین فیلم نیز خودش را نشان می دهد.

شاید یادآوری این نکته هم خالی از لطف نباشد که در این فیلم، تمام تمهیداتی که معمولاً در تدوین به کار برده می شوند، مستقیماً زیر دوربین (با تکنیک رنگ خیس روی شیشه ) نقاشی شده اند. فید این ها و فید اوت ها بعداً به فیلم "اضافه" نشده اند، بلکه به هنگام انیمیت، فریم به فریم با خود رنگ "خلق" شده اند و از جنس خود فیلم هستند.
در سرتاسر فيلم، ما يك در ميان با صفحات تماماً سفيد يا تماماً سياه رو به رو می شویم. نماها از طریق همین چهارخانه ها به هم متصل می شوند وفيلم از طريق آنها به پيش می رود. عنوان "خيابان "نيز مستقيماً به اين تيرگی و روشنی ارتباط دارد. شايد در هيج كجا به اندازه ی خيابان با تضاد سياهی و سفيدی رو به رو نباشیم. انگار فيلم آگاهانه و شاید هم نا آگاهانه بر اساس الگوی سياه و سفيد جداول كنار خيابان ساخته شده است!
صفحه كاملاً سياه می شود و از دل آن، مستطيل باريك سفيدی پديدار می گردد كه نشانه ی باز شدن در است. با اين تمهيد، نما نيز عوض می شود و ما می فهميم كه پسر دارد وارد اتاق مادربزرگ می شود. او اين كار را با اكراه انجام می دهد، چون نمی خواهد از خانه های سفيد وارد خانه های سياه شود. اما برحسب وظيفه به اين كار تن می دهد. بدن او در اين نما سياه شده است؛ انگار چيزی از اتاق مادربزرگ به بدنش چسبیده است. او با ورود به اتاق مادربزرگ (كه در واقع قبلاً اتاق خودش بود) اين احساس را پيدا می كند كه خودش نيست و چيزی ناشناخته و بيگانه (شايد از جنس مرگ) وارد پيكرش شده است. او مادربزرگش را با اكراه می بوسد و وقتی مادربزرگ می خواهد او را ببوسد، او مايل است به فضاهای روشن فرار كند.
بعد مادر را در حال انجام كارهای روزمره اش در فضاهايی روشن می بينيم. اين ها چهارخانه های سفيد زندگی اند كه روزمرگی را القاء مي كنند و معانی ضمنی زيادی دارند. مادر ظرفی را هم می زند كه گویی در آن تيرگی و روشني به هم آميخته اند، او روزهای زندگی را هم می زند! سياهی را از كف زمين می زدايد تا چهارخانه های سفيد هميشه برق بزنند. پارچه ای كه او با آن زمين را می شست ابتدا سفيد بود، ولی بعد از پاك كردن زمين، سياه می شود. مادر آن را می فشارد تا تيرگی هايش را بزدايد. گویی او اين را وظيفه ی خود می داند كه چهارخانه های سياه را سفيد كند.
وقتی كه كارگردان دوباره ما را به همراه مادر به اتاق مادربزرگ برمی گرداند، اتاق او را سفيد می بينيم. پتوی چهارخانه (همچون اصل تغييرناپذير زندگی) همچنان هست، اما انگار مادر توانسته موقتا فضای اتاق او را روشن كند.
می رسيم به صحنه اي كه می خواهند مادربزرگ را ( زمانی که مادرهنوز خواب است) به سرای سالمندان ببرند. مادر كه از خواب بر می خيزد، پتوی سياه رنگ خود را كنار می زند. چهارخانه های سياه و سفيد معنای خود را به وضوح القا می كنند: شب و روز. مادر شب را كنار مي زند و وارد فضاهای روشن می شود.
سرانجام، یک آمبولانس از راه می رسد. سقف سفيد آمبولانس با ساختمان سياه در تضاد است، و ما سرانجام می فهميم كه مادر بزرگ مرده است. فضا سفيد می شود و این بار پسرک را در خيابان در حال بازی می بينيم. تيرگی ها و روشنايی ها باز هم به سرعت مي گذرند، تا اين كه پسرک به خانه می رسد و با آدم هايی سياه پوش رو به رو می شود و می فهمد كه مادربزرگش مرده است. انگار با مرگ مادربزرگ، تيرگی اتاق او، حالا در طبقه ی پايين منتشر شده است و ما شاهد لكه های سياهی هستيم كه دوربين به سرعت بر روی آن ها گردش مي كند و لباس های رنگينی را می بینیم كه گاه در ميان اين لكه های سياه، ريتم را می شكنند: مثل آن لباس آبی يا آن پيراهن گلداری كه برای چند لحظه كل صفحه را پوشانند. در اين صحنه انگار لباس ها بيانی ويژه پيدا كرده اند و انگار نماينده ی لحظات گذرای زندگی هستند.
بیرون از خانه، دوربين بر روی همه چیز حركت می كند: بر روی آجرها (ريتم منظم زندگی)، بر روی لباس های رنگين، بر روی رخت های شسته شده ی سفيد، بر روی درها، بر روی پنجره های روشن و خاموش، و بر روی تمام خانه های تيره و روشن. انگار اين پلان به نمادی از كل زندگي تبديل می شود. پس از آن دوباره به فضای داخل خانه بر می گرديم، كه تيره است و به رنگ عزا درآمده. ولی روميزی میز اتاق، چهارخانه است!
در پایان فیلم، ما بازهم وارد اتاق خواهر می شويم كه پسرک هم آن جا است. او مايل نيست بعد از فوت مادربزرگ به اتاق خود برگردد. اتاق خواهر رنگين است. پسرك احساس می كند كه اتاق خودش "سوخته "، "خاموش" شده و به دسته ی چهارخانه های سياه پيوسته است! برای همين نمي خواهد اتاق رنگين خواهرش را (كه انگار از تمام اين ماجراها به دور بوده) ترك كند. با خاموش شدن چراغ ، صفحه دوباره سياه می شود. انگار اتاق خواهر، شبيه به اتاق سیاه پسرک می شود و اين سياهی در تخيل او، روح مادربزرگ را در خود دارد. خواهر در تاریکی ادای روح مادربزرگ را در می آورد که می گوید: چه کسی در اتاق من خوابیده است؟
درون مایه ی فیلم "خیابان" ، خيابان زندگي است. با روزها و شب هايش، با روشنايی ها، تيرگی ها و تضادهايش.

نویسنده: شیوا صادق اسدی، ۱۳۸۷

این نوشته در فوریه 2018 در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" نیز انتشار یافته بود.