ویرگول
ورودثبت نام
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدیمتولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
خواندن ۴۹ دقیقه·۲ ماه پیش

سیر و سفری کوتاه در تاریخ انیمیشن ایران ( نگاهی به سیر تحول انیمیشن ایران از سالهای پیش از انقلاب تا دهه ی نود)

۱- سال های پیش از انقلاب

داشتم درباره ی انیمیشن ایران و سیر تحولش در تاریخ فکر می کردم. نمونه های شاخص هر دهه پیش چشمانم می درخشیدند.خوشبختانه توانستم بسیاری از انیمیشن های قدیمی تولید شده در کانون پرورش فکری را در یوتیوب و آپارات پیدا کنم. انیمیشن های علی اکبر صادقی، نورالدین زرین کلک، فرشید مثقالی و دیگران را دوباره دیدم. به تفاوت نسل خودم با آنها فکر کردم. دیدگاه ها و شرایط زیست ما چگونه در طول این نیم قرن متحول شده است؟ به چه سمتی رفته ایم؟ تغییر و تحولات جهانی چه تأثیری بر ویژگی های زیباشناسانه ی آثار هر دوران گذاشته است؟ در این نوشته من سعی دارم پاسخ هایی شخصی به این پرسش ها بدهم. پاسخ هایی که صرفاً برآمده از دیدگاه های من هستند و می توانند کاملاً نسبی باشند.
در طول این سیر و سفر، به خوانش برخی از فیلم های ماندگار از هر دوران می پردازم، چرا که تاریخ هنر هرگز فقط توالی رویدادها نیست، بلکه جهان فیلمسازان و ساختارهایی که خلق کرده اند، نقش مهمی در شکل دادن به آن ایفا می کنند.
اگر انیمیشن ایران را به دو دوران قبل و بعد از انقلاب تقسیم کنیم و درباره ی آثار برجسته ی هر دوران تأمل کنیم،به تفاوت هایی در سبک و شیوه ی تفکر فیلمسازان بر می خوریم که بسیار جالب و قابل مطالعه اند. این تفاوت ها حاصل تفاوت های نسلی و نیز تحولات سیاسی و اجتماعی زمانه اند.
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از بدو تأسیسش در سال ۱۳۴۴ نقش پررنگی در شکل گیری و رشد انیمیشن ایران داشته است. این سازمان در شرایطی تأسیس شد که جهان هنوز دو قطبی بود و مدل اقتصادی کینزی که با هدف رقابت با اتحاد جماهیر شوروی و جلوگیری از انقلاب های چپگرا، از نقش فعال دولت ها در چارچوب سرمایه داری حمایت می کرد، به مدل اقتصادی بلوک غرب تبدیل شده بود و بارقه هایی از آن- به شکل به مراتب ناقص تری- در اقتصاد ایران هم پژواک یافته بود. در یک همچون چشم اندازی بود که کانون پرورش فکری کودکان و‌ نوجوانان در چارچوب حمایت های عمومی و دولتی، موفق به تولید برخی از درخشان ترین آثار انیمیشن تاریخ هنر ایران شد.
علی رغم اختناق سیاسی آن سالها، کانون پرورش فکری توانست با ایجاد فضایی نسبتاً بازتر ، هنرمندان خلاقی را جذب خود کند و در عرصه ی هنر انیمیشن ایران جریان ساز باشد.در این سازمان، فیلم هایی تولید شدند که اندیشه های عمیق و مفاهیم پیچیده را به زبان ساده بیان می کردند.
فیلم ها در خلق موقعیت ها و بسط خلاقانه ی آنها، بسیار موفق بودند. بسیاری از این فیلم ها از لحاظ سبک متأثر از انیمیشن های بلوک شرق و به ویژه مکتب زاگرب بودند و اجراهای ساده با استفاده از شیوه ی "انیمیتِ محدود" داشتند، در عین حال همانند انیمیشن های مکتب زاگرب، ایده محور و بسیار مفهومی و چند لایه بودند. می توان به فیلم های زیادی در این رابطه اشاره کرد.
به عنوان مثال فیلم "مرد و ابر" ساخته ی پرویز نادری داستان مردی را می گوید که نمی داند چگونه از ابر دور سر خود خلاص شود. او برای خلاصی از این ابر، به افراد مختلفی مراجعه می کند اما به نظر نمی رسد راه حلی برای آن وجود داشته باشد. این ابر برای شغل او نیز یک تهدید جدی است، با رنگ و یا ضربه های چماق نیز از بین نمی رود و همه جا مرد را دنبال می کند.ابر می تواند نماد اندیشه، یک طرز تفکر یا خیلی چیزهای دیگر باشد. نمادین بودن و تأویل پذیری، از ویژگی های انیمیشن های آن دوران کانون پرورش فکری بود.
بیان نمادین مسائل سیاسی و اجتماعی، در فیلم هایی همچون"سیاه پرنده" به کارگردانی مرتضی ممیز نیز نمود داشت. پرنده ی سیاه در این فیلم می تواند نماد دیکتاتوری یا یک قدرت استعمارگر باشد که سعی دارد بر مردمان یک سرزمین سلطه پیدا کند، اما مردم با اتحاد یکدیگر، آن را از بین می برند. این فیلم، به‌ ویژه یاد آور انیمیشن «این در قدرت ماست»، از تولیدات ضد فاشیستی دهه ی هفتاد شوروی است که در آن یک عقاب سیاه از دل تخمی با علامت صلیب شکسته بیرون می آید، از کیسه های پول تغذیه می کند، هر دم بزرگ تر می شود و جنگ با همه ی دنیا را آغاز می کند، اما مردم با ساختن کبوترهای صلح با آن مقابله می‌کنند.

تصاویری از انیمیشن سیاه پرنده، مرتضی ممیز، ١٣۵٢
تصاویری از انیمیشن سیاه پرنده، مرتضی ممیز، ١٣۵٢

مضامین بسیاری از فیلم های کانون، متأثر از شرایط جهانی آن دوران، تقابل دو قطب شرق و غرب را بیان می کرد. همچون انیمیشن "دنیای دیوانه، دیوانه، دیوانه" که در سال ۱۳۵۴ به کارگردانی نورالدین زرین کلک ساخته شد.
در کنار تأثیرپذیری از شرایط زمانه و سبک و استایل انیمیشن های بلوک شرق، فیلمسازان این دوران سعی داشتند ویژگی های بومی هنر ایران را در ساختار فیلم هایشان وارد کنند. یکی از این ویژگی ها، سازماندهی عناصر بصری در یک سطح دو بعدی بود.این ویژگی به ویژه در آثار فرشید مثقالی دیده می شد. شاید به همین دلیل است که فیلم های کانون در این دوران کمتر جنبه ی سینمایی داشتند،یا به نوعی سعی در ساخت دادن به یک سینمای ایرانی داشتند.

تلاش برای رسیدن به یک ساختار ایرانی،در آثار علی اکبر صادقی و در فیلم هایی همچون "رخ"، "گلباران"، "من آنم که" و...نیز بارز است. هویت ملی در آثار علی اکبر صادقی، به معنای آن اورینتالیسم سطحی نگری نبود که شرق را با ساختار غربی به تصویر می کشد و نام آن را "بومی سازی" می گذارد، بلکه این بومی سازی در عمیق ترین لایه ها و در ساختار فیلم ها وجود داشت، ساختاری که برگرفته از دنیای مینیاتور بود. انیمیشن های او، اکوسیستم دقیقی را شکل می دهند که در آن، همواره نزاعی میان دو دنیای متضاد شکل می گیرد، سربازان و یا مهره های صفحه ی شطرنج، شهروندان جهان علی اکبر صادقی و نیروهای پیش برنده ی این نزاع هستند.

رخ، علی اکبر صادقی،کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان،۱۳۵۳
رخ، علی اکبر صادقی،کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان،۱۳۵۳


در فیلم "رخ" تولید سال ۵۳، صفحه ی شطرنج به بستر چنین نزاعی تبدیل می شود.در اکوسیستمِ این فیلم، عناصر یکی یکی از یکدیگر تغذیه می کنند تا در نهایت همدیگر را به کل حذف کنند.ساختار فیلم همچون یک بازی حساب شده ی شطرنج به پیش می رود تا در نهایت فقط دو تا شاه باقی می مانند. این دوتا شاه به عنوان نمایندگان دو قدرت متضاد، از نو بازی شطرنج خود را از سر می گیرند و فیلم به نقطه ی آغازین خود باز می گردد.انگار که تمام عناصر دیگر،مهره های بازی قدرت ها بودند.
بازی قدرت ها بر سر منفعت، تم فیلم "گلباران" هم هست.در این فیلم، نزاع بر سر یک پرنده ی شکار شده، آتش جنگ را میان دو سرزمین شعله ور می کند. جالب است که در این فیلم هم، پس از برقراری صلح، مجدداً بر سر گوشت آن پرنده جنگ از سر گرفته می شود.انگار که چرخه ی نزاع و درگیری تمامی ندارد.

گلباران، علی اکبر صادقی ،۱۳۵۱، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
گلباران، علی اکبر صادقی ،۱۳۵۱، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

در فیلم "من آنم که" تولید سال ۵۲ نیز، باز شاهد رجز خوانی دو قدرت برای یکدیگر هستیم که اینبار با یکدیگر وارد یک دیالوگ بصری با ساختار متقاطع و ضربدری می شوند. دیالوگ ها، به صورت کادرهایی در دل کادر اصلی ظاهر می شوند و بیشتر از آنکه با زبان سینمایی بیان شوند، ملهم از پرده خوانی هستند.دیالوگ بصری ما بین این دو ارتش متخاصم چیزی شبیه این است: - ما فیل هوا می کنیم- ما هم شما را هوا می کنیم/ شما که چیزی نیستید ما از پس دیو برمی آییم- شما چیزی بیش از یک خیار نیستید/ شمشیر می شویم و نصفتان می کنیم و قلعه هایتان را فتح می کنیم و... این دیالوگ توأم با تهدید و تقابل، تا مرحله ی حذف تمام سربازان به پیش می رود تا جایی که یک تهدید بزرگ ترِ مشترک یعنی سیل، تنها نمایندگان باقی مانده از هر جناح را متحول می کند.

سیل، اکوسیستم فیلم را به هم می ریزد و کاراکترها باید در برابر این موقعیت تازه، چاره ای بیندیشند. آنها که در ابتدا حتی در آب هم در حال بازی قدرت با یکدیگر هستند،متوجه می شوند که ادامه ی نزاع می تواند هر دوی آنها را نابود کند.آنها در پایان فیلم، از شمشیرهایشان به جای پارو استفاده می کنند تا نجات پیدا کنند. این تغییر کارکرد شمشیر به پارو، نشان می دهد که چگونه تغییر کارکرد یک عنصر در یک فیلم می تواند ساختار داستان را به پیش ببرد و آن را به یک پایان بندی درخشان برساند.

جهان علی اکبر صادقی، جهانی ساختارمند و بومی است که بازی عناصر متخاصم، خانه به خانه، سرباز به سرباز و قلعه به قلعه آن را به پیش می برد تا در نهایت نشان بدهد که تخاصم و تمایل به حذف دیگری، چگونه همه چیز را تبدیل به مهره های جنگ می کند و چگونه بقای بشر در گرو صلح و برقراری تعادل و تعامل است.

این تقابل دو نیرو یا دو قدرت، در ضمن جهانی بودن و همه زمانی بودنش، تأثیر پذیرفته از شرایط آن دوران و رقابت های تسلیحاتی و ایدوئولوژیکی میان دو بلوک شرق و غرب نیز بود.فیلمساز ایرانی در آن دوران در میان رقابت های شرق و غرب به دنبال هویت ملی خود می گشت و نسبت به جوامع صنعتی مقداری بدبینی نشان می داد.این جست و جوگری و بدبینی در انیمیشن "هفت شهر"ساخته ی علی اکبر صادقی خودش را نشان می دهد. یکی از شهروندان همیشگی جهانِ علی اکبر صادقی، یعنی سربازی که انگار از دل گذشته ی تاریخی ایران بیرون آمده است، رهسپار بلاد غربت می شود.او از کارخانجات، ماشینیزم و جهان صنعتی غرب سرخورده می شود و به دنبال دیار یاران می گردد،جایی که در آن آرامش وجود داشته باشد.این جهان برای علی اکبر صادقی باغ های بهشتی مینیاتورهای ایرانی است.

این تم، در فیلم های فرشید مثقالی از جمله "آقای هیولا" و "پسرک، ساز و پرنده" نیز به نوعی دیگر تکرار می شود. ماشین درفیلم "آقای هیولا" اگرچه ساخته ی خود انسان است، اما بر انسان سلطه پیدا می کند و طبیعت را می بلعد. در فیلم" پسرک، ساز و پرنده" پسربچه ای برای نواختن سازی که پیدا کرده به آدم های مختلفی رجوع می کند اما هر کسی فقط از ظنِّ خود یار او می شود . کارگر کارخانه ی صنعتی، از دل این ساز کالا و اتوموبیل بیرون می کشد، سربازی که گرفتار در یک ذهنیت جنگ سردی است، از دل این ساز، نوای توپ و تانک و اسلحه بیرون می کشد و پسرک در نهایت با صدای سوت دهان خودش موفق می شود آهنگ دلخواهش، یعنی موومان آخرسمفونی نهم بتهون( سرود شادی) را بنوازد.

آقای هیولا، فرشید مثقالی، ۱۳۴۹، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
آقای هیولا، فرشید مثقالی، ۱۳۴۹، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان


در آثار مثقالی، جدای از جنبه های روایی، شاهد وجود لایه های تجربی در تکنیک نیز هستیم. استفاده از کلاژ عکس در فیلم هایی چون "شهر خاکستری" و نیز استفاده از تایپوگرافی به جای دیالوگ، از ویژگی های تجربی فیلم های او هستند. تجربه گرایی، در فیلم های انیمیشن نصرت کریمی از جمله انیمیشن "سلسله مراتب"( تولید سال ۴۶) نیز به چشم می خورند. فیلم های نصرت کریمی، در میان فیلم های انیمیشن آن دوران، خاص و استثنایی به نظر می رسند، آنها را نمی توان در چارچوب جریان خاصی جای داد. برخی از انیمیشن های نصرت کریمی، حتی همین امروز هم تازه به نظر می رسند. اهمیت فیلم "سلسله مراتب" در این نیست که اولین پیکسلیشن تولید شده در ایران است، امتیاز این فیلم در استفاده ی به جا از این تکنیک برای بیان مفهوم سلسله مراتب اداری و به نقد کشیدن بوروکراسی است. او نشان می دهد که در چنین سیستمی، آدم ها چگونه از هویت انسانی خود تهی می شوند، چگونه باید همچون سگ به اربابان بالادستی خود دم تکان بدهند تا در نهایت به مجسمه هایی بر روی یک پلکان تبدیل شوند که برخی بالاتر و برخی پایین تراند. تجربه گرایی در آثار نور الدین زرین کلک و در فیلم هایی چون "دایره" ساخته ی سودابه آگاه نیز به چشم می خورد. نورالدین زرین کلک در فیلم" تداعی "از مورف عناصر به هم برای بیان مفاهیم طنزآمیز سیاسی و اجتماعی استفاده می کند، سودابه آگاه، در فیلم "دایره"، انواع و اقسام بازی های تجسمی را با عنصر دایره انجام می دهد ، طراحی و کلاژ عکس را با هم تلفیق می کند و یک دنیای غیر روایی خلق می کند. دنیایی که می توان تصور کرد در فضای آن دورانِ انیمیشن ایران تازگی داشته است.

سلسله مراتب، نصرت کریمی، ۱۳۴۶
سلسله مراتب، نصرت کریمی، ۱۳۴۶


با وقوع انقلاب ۵۷، علی رغم رکود موقت حاصل از تحولات سیاسی و اجتماعی و شرایط جنگی، به مرور زمان فصل تازه ای از انیمیشن ایران آغاز می شود. انیمیشن "ابرقدرت ها" به کارگردانی نورالدین زرین کلک، از تولیدات سال ۶۷ کانون پرورش فکری، فیلمی با خلاقیت استثنایی و بیانی موجز و مینی مال است که رویارویی دو قطب جهانی را در قالب جنگ میان دو علامت مثبت و منفی به تصویر می کشد.فیلم بسیار جهانی تر از آن است که به جنگ ایران و عراق نسبت داده شود و همان طور که از نامش هم پیداست، رویارویی دو ابرقدرت را به تصویر می کشد و مضامین جنگ سردی دارد. فیلم فقط با دو علامت مثبت و منفی، عمیق ترین مفاهیم سیاسی و تاریخی را به تصویر می کشد و نشان می دهد که جنگ بین ابرقدرت ها چگونه در نهایت می تواند به قبرستانی عظیم برای بشریت تبدیل شود. این فیلم نقطه ی اوج به تصویر کشیدن تضادهای جهان دوقطبی و حلقه ی واسط گذار از انیمیشن قبل از انقلاب به بعد از آن است. در سال های بعد، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و سلطه ی کامل هژمونی آمریکا، دوران جهان دو قطبی به پایان می رسد و تک قطبی شدن جهان اثرات خود را بردنیای انیمیشن نیز به جای می گذارد.

ابرقدرت ها، نورالدین زرین کلک، ۱۳۶۷
ابرقدرت ها، نورالدین زرین کلک، ۱۳۶۷

۲- دوران پس از انقلاب- بخش اول

در نوشته ی قبل، اشاره کردم که کانون پرورش فکری چگونه با تلاش فیلمسازان به ارگانی پیشرو در زمینه ی تولید انیمیشن تبدیل شد و اینکه چرا تأسیس این نهاد را می بایست در چارچوب سیاست های کینزی و در بستر شرایط جهانی دید. در چارچوب همین سیاست ها بود که استودیوهای دولتی حامی انیمیشن تجربی که سودآوری را مدنظر نداشتند، در سایر نقاط جهان نیز تأسیس شدند.( این دیدگاه می تواند توسط متخصصین اقتصاد سیاسی، مورد مداقه و نقد قرار بگیرد، به نظر می رسد تأسیس این نوع استودیوها در بلوک سرمایه داری، در دوران اجرای سیاست های کینزی و تا پیش از اجرای سیاست های نئولیبرالی بوده است.)
من همچنین توضیح دادم که فیلمسازان کانون پرورش فکری چگونه سعی در دستیابی به یک زبان بومی و ایرانی داشتند و چرا فیلم "ابرقدرت ها" ساخته ی نورالدین زرین کلک را باید یک نقطه ی عطف و پلی میان انیمیشن قبل و بعد از انقلاب محسوب کرد. این فیلم از نظر تاریخی نیز تقریباً مقارن با فروپاشی شوروی است. در واقعیت، داستان نبرد این دو قطب به این شکل جلو می رود که بلوک شرق فرو می پاشد و آمریکا به یک هژمونی یکه تاز بدل می شود. در غیاب قدرت رقیب، سیاست های کینزی کنار گذاشته می شوند و نئولیبرالیسم از راه می رسد. در این شرایط بود که بسیاری از استودیوهای دولتی که بدون چشم داشت به بازگشت مالی شاهکارهایی بی بدیل تولید می کردند، بر اثر اجرای سیاست های کوچک سازی دولت تضعیف شدند.
این تحولات به مرور زمان بر روی انیمیشن ایران نیز تأثیر گذاشتند. تجاری سازی رواج یافت و سرمایه های خصوصی شده ی مالی و بانکی که پیشتر بر حیطه ی هنرهای تجسمی تسلط یافته بودند، راه خود را به حیطه ی انیمیشن نیز باز کردند. این رویه به خصوص از اواسط دهه ی نود شدت بیشتری گرفت. فیلم هایی که در چنین فضایی ساخته شدند، سبک بصری کمپانی های آمریکایی و ژاپنی را تقلید می کردند و آن نوع بومی سازی که در تولیدات کانون پرورش فکری وجود داشت، تا حد زیادی تضعیف شد. نگاه ها دیگر به بلوک شرق و مکتب زاگرب نبود، آمریکا از لحاظ بصری نیز به یک هژمونی تبدیل شد که در کنار اقتصاد و ایدئولوژی، ذائقه ی بصری خود را نیز به اقصی نقاط دنیا صادر می کرد.
اما گرایش تجاری، اگرچه به ارگان های دولتی ایران هم رخنه کرد و در چارچوب سیاست کاهش هزینه ها و منطق سودآوری، موفق به تضعیف تولیدات هنری نیز شد، اما به طور کامل بر انیمیشن ایران سلطه نیافت.حمایت های دولتی از انیمیشن هنری و تجربی همچنان ادامه پیدا کرد و در کنار آن، تولیدات شخصی و مستقل نیز رو به فزونی رفت که این مرهون رشد تکنولوژی و عمومیت پیدا کردن تجهیزات تولید در میان مردم از یک سو و انقلاب ارتباطات و ظهور اینترنت و سهولت توزیع از سوی دیگر بود.
در حیطه ی انیمیشن هنری، فیلم های تولید شده در بعد از انقلاب را می توان به دو دسته تقسیم کرد: دسته ی اول فیلم هایی که در کانون پرورش فکری برای کودکان ساخته می شدند. این فیلم ها غالباً مضامین چند لایه ی فیلم های پیش از انقلاب را نداشتند و از نظر مفهومی نیز محافظه کار و ساکت بودند، اما از لحاظ زیبایی شناسی تداوم دستاوردهای کانون پیش از انقلاب بودند و ساختار و فضای ایرانی داشتند،هرچند که کمتر برخوردار از گرایش های نوجویانه و آوانگارد دوران قبل بودند. همچون فیلم "لی لی حوضک" تولید سال ۱۳۷۱، ماهی رنگین کمان( ۱۳۷۵) و" شنگول و منگول" (۱۳۷۹ )که هر سه به کارگردانی فرخنده ترابی در کانون پرورش فکری تولید شدند. این نوع فیلم ها در مراکز دولتی دیگری همچون مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی نیز ساخته شدند اما به دلیل سلطه ی تولیدات تجاری بر بازار، آن طور که باید و شاید به دست مخاطبان کودک نرسیدند.
دسته ی دوم فیلم هایی بودند که برای مخاطب بزرگسال ساخته می شدند.هر چه فضای سیاسی و اجتماعی در مقاطعی روبه باز تر شدن می رفت، تولید این نوع فیلم ها رونق بیشتری پیدا می کرد.در این حیطه، دیدگاه ها، تکنیک ها و گرایش های متنوعی به منصه ی ظهور رسیدند که محصول دیدگاه هایی فردی بودند. نمی شود آنها را همچون دوران پیش از انقلاب، در قالب یک جریان( همچون جریان کانون) دسته بندی کرد. فیلمسازان پیش از انقلاب که در بحبوحه ی تحولات سیاسی و اجتماعی، بیشتر به مضامینی مرتبط با تضادهای زمانه می پرداختند، حالا جای خود را به نسلی داده بود که بیش از گذشته نگاه به درون داشت. این عقب نشینی به دنیای درون، که محصول شرایط سیاسی و اجتماعی نیز بود، در مواردی منجر به وجود آمدن صداهای فردیت یافته ای شد که هر یک به نوعی حدیث نفس خود را می گفت. فعالیت این افراد در مواردی، منجر به تولیدات درخشانی شد که البته تداوم آن همواره در ابهام بود.
این عدم تداوم، معلول شرایط مختلفی چون فشارهای اقتصادی، حل شدن در سیستم تولید استودیویی و صنعتی، سرخوردگی از شرایط داخلی و نیز مهاجرت بود. با تمام این اوصاف، من با دیدگاه هایی که معتقدند انیمیشن ایران بعد از انقلاب دچار افول شده و دوران قبل از انقلاب را باید "دوران طلایی" دانست موافق نیستم. چنین برداشتی، حتی در یک نگاه ظاهری، با واقعیت انطباق ندارد و بیشتر از آنکه برآمده از مطالعه ی بی طرفانه و تحلیل دقیق خود فیلم ها باشد، برآمده از انگیزه های سیاسی و تبلیغاتی است. بسیاری از کسانی که چنین برداشتی دارند، فیلم های ساخته شده در دهه های اخیر را ندیده اند و آخرین فیلم هایی که دیده اند،‌همان آثار دهه ی پنجاه و اوایل دهه ی شصت بوده است. انیمیشن ایران می بایست از نظر فرم و ساختار بسیار دقیق تر و ساختارمند تر مورد آنالیز قرار بگیرد تا بتوانیم به دیدگاهی واقع بینانه در باره ی سیر تحول آن برسیم. این درست است که پس از دهه ی شصت، افولی جدی در سطح تولیدات کانون رخ داد، اما این بیشتر در مورد سینمای زنده صدق می کند. در مورد انیمیشن نیز، گرایش تجاری که بازار و سودآوری را مدنظر داشت نتوانست از لحاظ زیبایی شناسی دستاوردی داشته باشد، اما در حیطه ی انیمیشن تجربی و هنری، این افول موقت بوده است و امروزه نه تنها شاهد کثرت و تنوع تولید، که شاهد دستاوردهای زیبایی شناسانه ی درخشانی در حیطه ی انیمیشن تجربی هستیم. فیلمسازان امکانات بیانی تازه تری را کاویدند و فاصله ی تکنیکی میان تولیدات ایرانی و خارجی را به مرور زمان از میان بر داشتند. درست است که حجم تولیدات ضعیف هم کم نیست، اما اگر حتی با سخت گیرانه ترین معیارها فیلم های این دوران را غربال کنیم، با تعداد بیشتری فیلم جالب توجه روبه رو می شویم که به طور پراکنده و غیر مستمر، تولید شده اند،از لحاظ سبک و گرایش متنوع و متکثر هستند و همان طور که گفتم، بر خلاف گذشته یک جریان یکپارچه با ویژگی های زیبایی شناختی همگون را تشکیل نمی دهند. این فیلم ها نه فقط در کانون که در ارگان ها و سازمان های مختلف و بعضاً به طور شخصی تولید شده اند. من درباره ی برخی از آن ها پیشتر نوشته ام.

اتاق جیغ، شیدا زرین فام، ۱۳۸۵
اتاق جیغ، شیدا زرین فام، ۱۳۸۵


در حیطه ی تولید، شاهد مشارکت بیشتر زنان نیز هستیم. مشارکتی که موجب تنوع بیشتر موضوعات و ظهور دیدگاه های تازه تری شده است که پیش از انقلاب سابقه نداشت. پیدایش صدای زنانه را در فیلم هایی همچون "اتاق جیغ" به کارگردانی شیدا زرین فام (از تولیدات دهه ی هشتاد) می توان دید که قبلاً آن را تحلیل کرده ام. این فیلم یک شاهکار در تاریخ انیمیشن ایران است که بعد از گذشت سال ها همچنان در اوج می ایستد. هر چند که به دلیل عدم تداوم کاری فیلمسازش، نتوانست آن تأثیری را که باید بر انیمیشن معاصر ایران داشته باشد. تأثیرگذاری، نتیجه ی تداوم است. فقط بر اثر استمرار است که می توان از ویژگی های جهان یک فیلمساز و سبک و نقشش در تاریخ صحبت کرد. آثاری از این قبیل تک ، استثناء و بدون تداوم هستند. با این وجود نوع نگاه زنانه ی این فیلم، کمتر در فیلم های قبل از انقلاب وجود داشت. البته فیلم هایی همچون "رنگین کمان" به کارگردانی نفیسه ریاحی(تولید سال ۱۳۵۲) را نمی بایست از قلم انداخت. این فیلم که یادآور نقاشی های رنه ماگریت است، بر خلاف گرایش های مسلط آن دوران، نگاه به درون دارد و شرح سفر درونی یک کودک به دنیایی سورئالیستی است.

سورئالیسم و اکسپرسیونیسم به تدریج در ابعاد گسترده تری راه خود را به دنیای انیمیشن ایران گشودند.گرایش های اکسپرسیونیستی پیشتر در فیلم هایی همچون "سلسله مراتب" نصرت کریمی و "سیاه پرنده" ی مرتضی ممیز به چشم می خورد، اما اینها نمونه های معدودی بودند. فیلمسازان ایرانی به تدریج گرایش بیشتری به بیانگرایی پیدا کردند و اکسپرسیونیسم را برای بیان احوالات درونی خود مناسب یافتند. از نمایندگان این گرایش می توان به وحید نصیریان اشاره کرد. اکسپرسیونیسم انتزاعی نیز در فیلم های فیلمسازانی چون حسین مرادی زاده تجلی پیدا کرد...

تاریکی، حسین مرادی زاده، ۱۳۹۶
تاریکی، حسین مرادی زاده، ۱۳۹۶

۳- دوران پس از انقلاب، بخش دوم
در نوشته ی پیشین، درباره ی نگاه زنانه در انیمیشن ایران صحبت کردم و اینکه چگونه بعد از انقلاب نقش بیشتر زنان در تولید این نگاه را تقویت کرده است. با مرور انیمیشن های شاخص قبل از انقلاب، این دیدگاه من بار دیگر تقویت شد که زنان نقش کمرنگ تری در فضای انیمیشن آن دوران داشته اند. این فقط مربوط به کمتر بودن تعداد انیماتورهای زن در بازار کار نیست، بلکه در فضای خود فیلم ها، وجود و حضور زن کمرنگ است. از منظری دیگر، فیلم های پیش از انقلاب فیلم هایی برون گرا تر و پیام-محور تر بودند که به بحران های سیاسی و اجتماعی عصر خود می پرداختند و به شدت متأثر از جهان دو قطبی و جنگ سرد بودند.بعد از انقلاب، فیلمسازان به درون خود پناه بردند که این هم معلول شرایط اجتماعی پس از یک خیز بزرگ انقلابی و هم گسترش روانکاوی در سطح جهان بود. عصر روان شناسی فرا رسیده بود! تئوری های روانکاوان دنیا را در می نوردید و عده ی زیادی پاسخ پرسش ها و اضطراب های خود را نه در مناسبات دنیای بیرون، بلکه در دنیای درون و به ویژه دوران کودکی جست و جو می کردند. ترکیب این تجسس درونی و نگاه زنانه را در فیلم هایی همچون "وقتی که بچه بودم.." ساخته ی مریم کشکولی نیا می بینیم. مریم کشکولی نیا با ساخت فیلم هایی همچون "تونل" ،"وقتی که بچه بودم...، "مال من است"و.. توانست به یکی از تأثیرگذارترین فیلمسازان انیمیشن ایران تبدیل شود که من قبلاً به طور مفصل تر درباره ی آثارش نوشته ام.

وقتی که بچه بودم، مریم کشکولی نیا، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۹۳
وقتی که بچه بودم، مریم کشکولی نیا، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۹۳


اما تحولات رخ داده در انیمیشن بعد از انقلاب، فقط مربوط به مضمون نبود. بلکه دیدگاه فیلمسازان از نظر فرم و ساختار هم تغییر کرد.نگاه ملهم از مینیاتور که سعی در دستیابی به یک ساختار ایرانی داشت، جای خود را بیانی سینمایی داد. فیلمسازان امکانات حرکت دوربین، دیزالو و متامورف را کاویدند.مورف که در آثار پیشکسوتان، عموماً برای تبدیل اشکال به هم مورد استفاده بود، حال در جهت تغییر پلان ها کارکردی سینمایی تر و ساختاری یافت. این ویژگی را در آثار ماسه ای مریم کشکولی نیا می بینیم. در فیلم "وقتی که بچه بودم.." ماسه به او این امکان را می دهد که با استفاده از مورف، از نمایی به نمای دیگر، از زمانی به زمان دیگر و از مکانی به مکان دیگر برود. نقش پررنگ بیان سینمایی و حرکت پیوسته ی دوربین را در فیلم هایی چون "گرگ و میش" به کارگردانی محمد علی سلیمان زاده و "سه قطره خون" ساخته ی وحید نصیریان نیز می بینیم. این نوع فیلم ها از تحولاتی در نگاه و گرایش های بیانی فیلمسازان خبر می دادند. رویکرد غیرسینمایی فیلمسازان نسل قبل، در این نوع فیلم ها دیگر وجود نداشت.

گرگ و میش، محمد علی سلیمانزاده، ۱۳۸۸
گرگ و میش، محمد علی سلیمانزاده، ۱۳۸۸

۴- جریان های مؤثر بر سبک بصری انیمیشن ایران

شاید ضروری باشد بگویم که من در این مجموعه یادداشت ها، خودم را مقداری از زمان حال دور می کنم و در آینده می گذارم! برای همین است که در مورد آنچه هم اکنون ساری و جاری است نیز از فعل گذشته استفاده می کنم. سعی می کنم از منظر آینده به این دوران نگاه کنم! چه می بینم؟ می خواهم باز به دهه ها ی هفتاد و هشتاد بازگردم، چون چیزهایی را درباره ی این دو دهه هنوز نگفته ام.

در یک نگاه کلی این دوره ی بیست ساله دورانی بود که در آن بیشتر با انیمیشن کودک با ویژگی های بومی مواجه بودیم. کانون پرورش فکری همچنان سردمدار این نوع تولیدات بود.مهین جواهریان، فرخنده ترابی، نازنین سربندی، الهه گودرزی، مرتضی احدی، بهزاد فراهت، عبدالله علیمراد و...در این حیطه به تولید فیلم برای مخاطب کودک مشغول بودند. اینان از نظر فرم و تکنیک نیز جنبه های هنری را در تولیداتشان مدنظر قرار می دادند و برخی از آنها همچنان از تکنیک های دستی استفاده می کردند. تجاری سازی رو به گسترش که نگاهش به کمپانی های آمریکایی و شبیه سازی از تولیدات پیکسار و دیسنی بود، این نوع نگاه را در حیطه ی انیمیشن کودک تضعیف کرد و در نهایت (به ویژه بعد از دهه ی شصت) این گرایش نتوانست آنجور که باید تولیدات تلویزیونی و سینمایی را تحت نفوذ خود درآورد. بلکه برعکس، این گرایش تجاری بود که به تدریج راه خود را به کانون نیز می گشود. بومی سازی ای که گرایش تجاری بر آن تأکید داشت، صوری و غیر ساختاری بود و پیوندی با تاریخ هنرهای تجسمی ایران نداشت. می توان گفت که اگر نگاه کانون در حیطه ی تولیدات کودک گسترش می یافت، اکنون در زمینه ی تولیدات سینمایی و تلویزیونی نیز با فیلم هایی مواجه بودیم که بر ذائقه ی مخاطبان کودک تاثیر مثبت می گذاشتند و ای بسا می توانستند ذهن آنان را در بزرگسالی برای درک سینمای هنری آماده سازند تا به معنای واقعی کلمه فرهنگ سازی صورت بگیرد. اما تولید مبتنی بر سودآوری، به فرهنگ سازی بهایی نمی داد و هر چه بیشتر در شبیه سازی از تولیدات آمریکایی و ژاپنی غرق می شد و با این حال مدعی بومی سازی بود.
در دهه ی هشتاد، فیلمسازانی با نگاه های شخصی تر وارد انیمیشن ایران شدند که گرایش به ساخت فیلم برای بزرگسالان داشتند. اینان بیشتر علاقه مند به بیان افکار و احساسات شخصی خود با مدیوم انیمیشن بودند.اندک اندک گرایش به هنر آبستره راه خود را به حیطه ی انیمیشن باز کرد. یکی از اولین نمایندگان این گرایش علی رضا چیتایی بود که فیلم هایی غیر روایی و آبستره همچون "خواب" و "بدون عنوان-۱" را برای کانون پرورش فکری کارگردانی کرد. اما کوشش های او در این زمینه تداوم نداشت. حسین مرادی زاده نمونه ای دیگر بود که به طور مستمر به ساخت فیلم های تجربی و غیر روایی پرداخت. حسین مرادی زاده و وحید نصیریان به دلیل تجربیاتی که در زمینه ی نقاشی داشتند، توانستند جهانی نقاشانه را در فیلم هایشان پدید آورند و دنیایی شخصی خلق کنند. جهان وحید نصیریان، به دلیل مرگ بسیار زودرس وی ناتمام ماند. اما در طول عمر کوتاه خود آثار ماندگاری چون "سه قطره خون"، "حفره" ، "ضد نور" و... را از خود به جا گذاشت. اهمیت او به قدری هست که در یادداشت جداگانه ای به خوانش فیلم هایش بپردازم.
پیش از اینکه به فیلم های وحید نصیریان بپردازم، لازم است تصویری از شرایط آن زمان را ترسیم کنم. وحید نصیریان در شرایطی در فضای انیمیشن ایران ظهور کرد که این فضا به شدت محدود و بسته بود. این بسته بودن به ویژه در زمینه ی مضمون مشهود بود. فیلمسازان عموماً سعی می کردند که بر روی موضوعات کودک تمرکز کنند و خلاقیت خود را در زمینه ی ابزار و تکنیک و تصویر بروز بدهند. فضای انیمیشن از فضای هنرهای تجسمی به مراتب بسته تر و عقب تر بود. اگر تولیدات دهه ی هفتاد و بسیاری از تولیدات دهه ی هشتاد را مرور کنیم، متوجه می شویم که زیست فیلمسازان در ابعاد گوناگون و متنوعش در فیلم ها منعکس نشده است. جدای از وجود خلأ در پرداختن به مضامین سیاسی، جنسیتی و... انیمیشن تجربی به درستی درک نمیشد. روایتگری از پیش از انقلاب هم گرایش مسلط بر انیمیشن ایران بود و بعد از انقلاب نیز انیمیشن آبستره عموماً مورد استقبال ارگان های دولتی قرار نمی گرفت. فیلم هایی همچون "اتاق جیغ" (به کارگردانی شیدا زرین فام) و "بدون عنوان شماره ۱"، ساخته ی علیرضا چیتایی را باید نمونه هایی استثنایی در نظر گرفت که یک جریان را شکل ندادند. همان طور که پیشتر هم گفتم این ویژگی این دوران است. آثار تک تک، پراکنده ولی درخشان که تنها در صورتی که کسی آنها را جمع آوری کند و کنار هم قرار دهد، مجموعه ی بی نظیری به دست می آید که تصویری از بهترین انیمیشن های بعد از انقلاب ایران را پیش چشم می گذارد.
وحید نصیریان با ساختن چندین فیلم که ویژگی های مشترکی داشتند، توانست دنیایی را به وجود آورد که می توان درباره اش حرف زد. اما او هم یک پدیده ی تک بود که به دلایل بسیاری ورای خودش تبدیل به یک جریان نشد. گویی در انزوای خویش یک "فرد" بودن از ویژگی های این زمانه است!

۵- جهان ناتمام وحید نصیریان
در مطالب پیشین اشاره کردم که دیدگاه های زیبایی شناسانه ی انیماتورهای قبل از انقلاب چگونه به مرور زمان تغییر کرد و بیان سینمایی جایگزین نگاه دوبعدی پیشین شد.در دهه ی هشتاد، نوعی از اکسپرسیونیسم فیگوراتیو در فضای هنرهای تجسمی ایران رواج یافت که وحید نصیریان نیز یکی از نمایندگان آن بود.او که از دنیای نقاشی به فضای انیمیشن آمده بود، اکسپرسیونیسم فیگوراتیو رایج شده در آن سالها را وارد انیمیشن ایران کرد. این اکسپرسیونیسم، هم نسبت به واقع گرایی و هم نسبت به هنر انتزاعی دیدی انتقادی داشت و نوع خاصی از دفرماسیون را در میان نقاشان آن دهه رواج داده بود که در نقاشی ها و فیلم های وحید نصیریان هم به چشم می خورد. وحید نصیریان این سبک تصویری را با بیان سینمایی تلفیق کرد. قدرت طراحی او، وی را از توسل به تکنیک بی نیاز می کرد. او می توانست از طریق خط و هاشور، حجم و فرم و فضا را القا کند. آدم های او آناتومی و گوشت و پوست و استخوان داشتند و او همه ی اینها را با استفاده از خط القاء می کرد. در فیلم های او شاهد حرکت بی انتها و پیوسته ی دوربین در جهانی ذهنی هستیم . جهانی که در کنج ها و گوشه هایش، استعاره ها و سمبول های شخصی غنوده اند. وحید نصیریان حتی آنجا که به اقتباس از "سه قطره خون" صادق هدایت می پردازد، هیچ داستانی را روایت نمی کند، بلکه فیلم هایش بر مفاهیمی کلی دلالت دارند که در ذهن مخاطب تأویل پذیراند.او جهانی را خلق می کند تا مخاطب با ورود به آن، داستان خودش را بسازد و این ویژگی بسیار جذاب است.
جهان وحید نصیریان که مخاطب را دعوت به ورود به هزارتوی پرپیچ و خم خود می کند، جهان درختان خشکیده و شهرهای محصور در دیوارهای بلند و کوچه های بن بست است. جهان درهایی که به فضاهای خالی باز می شوند و پله هایی که به ناکجا می رسند. جهان گربه های لاغر و گرسنه ای که سرگردان در خیابان ها می چرخند، جهان گودال ها و چاله هایی که انسانها در آن به بند کشیده شده اند.جهانی که آدم هایش در قاب های پنجره ها محصوراند. جهان چهره های دفرمه و دست های جست و جو گری که به دنبال رهایی اند.
در "سه قطره خون" او عناصری از جهان صادق هدایت را به جهان خودش می آورد، همچون پیرزن دیوانه ای که در آینه به دنبال جوانی خودش است، صدای تیرهایی که حرکت دوربین را متوقف می کنند و سرانجام سه قطره خونی که فیلم با آن پایان می یابد. او از حرکت دوربین برای بیان دنیای پیچیده ی بیماران روانی استفاده می کند.

در فیلم "حفره"، که به موضوع اعتیاد می پردازد ما با همین انسانهای خالی و دفرمه مواجه هستیم که خلأ درونی آنها با چیزی پر نمی شود و برای پر کردن خود بیشتر و بیشتر به مواد مخدر پناه می آورند.

حفره، وحید نصیریان، ۱۳۸۲
حفره، وحید نصیریان، ۱۳۸۲


نصیریان در فیلم هایی همچون "قفس" دغدغه های اسطوره ای را دنبال می کند. این فیلم که تلفیقی از چندین تکنیک از جمله نقاشی روی شیشه، ماسه و.. است، به اسطوره ی آفرینش و خلقت آدم و حوا می پردازد. فیلم "ضد نور" هم به نوعی دیگر شرح سفر انسان از دنیای اساطیر به دنیای صنعتی معاصر است. انسان با میراث اساطیری خودش می جنگد و سوار بر موتور وارد جهان صنعتی می شود. شهر، این بار این جهان را نمایندگی می کند. انسان با سرکوب وجه طبیعی خودش با بحران هویت روبه رو می شود و دیگر خودش را باز نمی شناسد. آینه ی موتور و چشمه ای که او خودش را در آن می نگرد، نشان از تلاش برای بازیابی هویت دارد. او سوار بر موتور و غرق در سرعت و شتاب، از یک قطار سبقت می گیرد، یک گربه را زیر می گیرد و با یک پیرزن تصادف می کند. انگار غرق در شهوت سرعت و سبقت،همه چیز را زیر پا می گذارد. شهری که او از آن گذر می کند، شهری خالی و تهی از هویت انسانی است که موش ها در آن لانه ساخته اند. همان حرکت دوربین لابیرنت واری که در آثار نصیریان ما را از فضاهای داخلی خالی و راهروها عبور می دهد، در اینجا هم وجود دارد. در نمای پایانی ما این انسان را سوار بر موتور می بینیم در حالی که اجساد کلاغ ها و درخت ها از سر او به بیرون جسته اند. این تصویر، گویی بیانگر زیست انسان معاصر است.
ناگفته نماند که فضای بصری انیمیشن های کوتاه وحید نصیریان و اکسپرسیونیسم خطی و جذاب وی، در انیمیشن سینمایی اش یعنی "قلب سیمرغ" دیده نمی شود. "قلب سیمرغ" به همان ویژگی های متداول انیمیشن صنعتی نزدیک می شود. ما نمی دانیم که اگر وحید نصیریان زنده بود به چه سمتی می رفت، چگونه ادامه ی مسیر می داد یا جهانش چه شکل تازه ای پیدا می کرد. آیا به مرور حل در فضای انیمیشن صنعتی می شد و یا ساخت فیلم های کوتاهش را ادامه می داد؟ این پرسش ها پاسخی ندارند، اما من فکر می کنم جهان واقعی وحید نصیریان را باید در فیلم های کوتاه و نیز نقاشی هایش جست و جو کرد. جهانی که ساخت آن با یک مرگ زودرس ناتمام ماند.

نگاه به درون، ورود به دنیای اساطیر و مواجهه شدن با ناخودآگاه جمعی، مفاهیمی بودند که او در آثارش به آنها می پرداخت. او نماینده ی نسل تازه ای از فیلمسازان انیمیشن ایران بود که خون تازه ای را به این فضا آورد. در این فضای تازه، فیلمساز معاصر ایرانی در مواجهه با زندگی و وضعیت تازه ی خودش، دیگر نمی توانست به باغ های مینیاتورها و جهان دو بعدی نگارگری پناه ببرد. او به دنبال شیوه های بیانی تازه تری بود تا زیست معاصر خود را به تصویر بکشد. گرایش های پیشین همچنان در آثار برخی از فیلمسازان تداوم یافتند اما چون دیگر با زندگی امروز فیلمساز ایرانی تطابق نداشتند، نمی توانستند به مانند گذشته تاثیر گذار باشند.

تصاویری از انیمیشن سه قطره خون، وحید نصیریان، ۱۳۷۹
تصاویری از انیمیشن سه قطره خون، وحید نصیریان، ۱۳۷۹

۶- جریان های مؤثر بر سبک بصری انیمیشن ایران-جریان فرشید شفیعی:

از دیگر فیلمسازانی که در دهه ی هشتاد در عرصه ی انیمیشن ایران ظهور کرد می توان به فرشید شفیعی اشاره کرد. فرشید شفیعی که سابقه ای درخشان در تصویرگری داشت، فضایی را در انیمیشن خلق کرد که تداوم فضای دو بعدی آثار پیشکسوتان بود ولی در عین حال، شکل معاصرتر و امروزی تری از آن بود.او در فیلم هایی چون "پیاده رو" و "درخت خرمالو" با حذف زبان سینمایی و نشان دادن کلیت فضا در یک نما، سعی داشت به پرده خوانی نزدیک شود. رویکردی که پیشتر به شکل دیگری در آثار علی اکبر صادقی نیز دیده بودیم. جالب است که نوع موسیقی فیلم "درخت خرمالو"، یادآور موسیقی فیلم های علی اکبر صادقی است. هرچند فرشید شفیعی که خودش را بیشتر نقاش و تصویرگر می دانست، انیمیشن را ادامه نداد. با این وجود، رویکردی که وی در طراحی و تصویرگری باب کرد بر تصویرگران و انیماتورهای بسیار دیگری از جمله راشین خیریه تاثیر گذاشت.
فرشید شفیعی توانست جریانی را در سبک بصری انیمیشن ایران به وجود آورد که قابلیت ورود به انیمیشن تلویزیونی و سینمایی را نیز داشت اما جز در موارد معدودی این اتفاق نیفتاد.
بازتاب این جریان را در طراحی کاراکترهای مجموعه هایی چون شکرستان و فیلم هایی چون مرد جوان و خیاط حیله گر( از آثار راشین خیریه)، گربه ی قجری (ساخته ی اشکان رهگذر)، نمکی و داش آکل ( از آثار هاجر مهرانی) و طیفی از فیلم ها و آثار تصویرگری دیگر می توانیم ببینیم. همین طور بخش های متحرک سازی شده ی فیلم «نفس» ساخته ی نرگس آبیار، وامدار سبک شفیعی است.
این فیلم ها در نوع طراحی کاراکترها، فضاها،خلاصه سازی فرم ها واستفاده از عناصر بومی و موتیف های ایرانی ویژگی های مشترکی داشتند.هر چند که گاه در دکوپاژ تفاوت هایی نیز داشتند.مثلاً شیوه ی دکوپاژ فیلم "نمکی" مبتنی بر مورف ،حرکت دوربین و فیداوت بود و نه به شیوه ی پرده خوانی از نوعی که در فیلم های فرشید شفیعی وجود داشت.در این نوع فیلم ها، دوربین هم معمولاً بر سطح تصویر حرکت می کند و به عمق نمی رود، چرا که قرار است همه چیز بر ماهیت دوبعدی تصویر تأکید کند.
داشتن این ویژگی های مشترک، بدین معنا نیست که در بستر یک جریان نمی توان به خلاقیت یا سبک شخصی رسید. هنر همیشه ریشه در گذشته دارد و از ناکجا سبز نمی شود.بسیاری از نوآوری ها در دل همین جریان ها به وجود آمده اند و مهم این است که در گام های بعدی از نقطه ای که آغاز شده اند، فراتر بروند و اتفاق های تازه تری را رقم بزنند که البته به دلیل مقطعی بودن جریان ها و عدم تداوم آنها این اتفاق به ندرت رخ می دهد.
رویکرد فرشید شفیعی، مبتنی بر شبیه سازی یا دفرماسیون های متداول نبود، بلکه طراحی کردن دوباره ی همه چیز از صفر بود.در این شیوه، درخت، انسان، خانه و هر چیز دیگری می بایست از نو ساخته میشد. انگار همه ی عناصر جهان باید با طراحی های تازه ای از نو خلق و سازماندهی می شدند. این آنچیزی بود که "طراحی" نام می گرفت و ارزشش را از تکنیک نمی گرفت. فرشید شفیعی نوع خاصی از خلاصه سازی و تلفیق سطوح سیاه وسفید و فضاهای مثبت و منفی را به کار می برد. سپس اجزاء شکل دهنده ی تصویر را به گونه ای با هم ترکیب می کرد که بر مبنای قوانین طبیعت(جاذبه ی زمین، پرسپکتیو، نقطه ی دید و خط افق) نبود. بلکه بر مبنای قابلیت های ذاتی سطح دو بعدی، به عنوان یک جهان مستقل از طبیعت بود. در این جهان، منبع نوری هم وجود نداشت، بلکه به شیوه ی مینیاتور، نور در همه جا بود یا دستکم در جای واحدی نبود. در چنین ساختاری،موتیف های شرقی نیز دیگر تزیینی جلوه نمی کردند. شیوه ی فرشید شفیعی بر حساسیت هایی استوار بود که نتیجه ی سالها کار کردن در حیطه ی تصویرگری بود.
فرشید شفیعی می توانست در فضای انیمیشن ایران تأثیر بیشتری بگذارد اما با دور شدن او از فضای انیمیشن، سبک بصری ملهم از او نیز تا حد ی رنگ باخت. بدون شک می توان از جهان فرشید شفیعی صحبت کرد. جهانی که غنی از بازیگوشی و خلاقیت راستین است،ولی جهان او بیشتر در حیطه ی نقاشی و تصویرگری تبلور و بلوغ پیدا کرد و لازمه ی صحبت درباره اش، ورود به دنیای تجسمی است. اما در هر حال او از طریق ساخت چند انیمیشن کوتاه، جهان تجسمی اش را به جهان انیمیشن نیز صادر کرد و به ویژه در مقطعی بسیار تأثیرگذار بود. جریانی که او توانست به وجود آورد، وامدار جایگاه تثبیت شده اش در حیطه ی هنرهای تجسمی بود.

خرمالو، فرشید شفیعی، ۱۳۸۸، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی
خرمالو، فرشید شفیعی، ۱۳۸۸، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی

۳-جریان های مؤثر بر سبک بصری انیمیشن ایران - تکنیک های زیر دوربین:

با مرور انیمیشن بعد از انقلاب، کم کم دارم خطوط و جریان هایی را در میان آرایش پراکنده و متکثر تولیدات این دوران کشف می کنم که برخی ریشه در دوران قبل از انقلاب دارند و برخی دیگر زاده ی دوران معاصر اند. البته تقسیم بندی های ارائه شده در اینجا نسبی اند و صرفاً برای ترسیم یک تصویر واضح تر از سیر تحول انیمیشن ایران صورت گرفته اند.
در نوشته ی قبل اشاره کردم که گرایش ملهم از نگارگری که در دهه ی پنجاه توسط پیشکسوتان معاصر شده بود، بار دیگر نیاز به معاصر شدن داشت و فرشید شفیعی توانست به شیوه ای شخصی و بسیار منحصر به فرد چنین گرایشی را تازه و معاصر کند و بر سبک بصری انیمیشن ایران تأثیر بگذارد.تأثیرات وی به ویژه در اواخر دهه ی هشتاد و اوایل دهه ی نود محسوس بود و باعث رشد کیفیت بصری آثار انیمیشن ایران در یک دوره ی به خصوص شد. جریانی که فرشید شفیعی آن را اشاعه داد،به نوعی تداوم دستاوردهای پیشکسوتان در دهه ی پنجاه بود که برخی آن را "دوران طلایی" می نامند. هرچند که در فیلم های او خبری از آن فیلمنامه های تأویل پذیر و چندلایه ی آثار پیشینیان نبود و داستان هایش بسیار ساده بودند و به مضامین روزمره می پرداختند.
اما از دهه ی هفتاد، جریانی دیگر در فضای انیمیشن ایران پدید آمد که گرایش به قابلیت های بیانی تکنیک های زیر دوربین داشت.پدید آمدن این گرایش، ملهم از دستاوردهای فیلمسازانی چون کارولین لیف، الکساندر پتروف، الکساندر الکسیف، پیوتر دومالا و .. بود، اما این چنین نبود که ریشه در زیست فیلمساز ایرانی نداشته باشد. گرایش به درون، تمایل به خلق فضایی رؤیاگون وکاویدن هزارتوی جهان ناخودآگاه علل تمایل برخی از فیلمسازان به استفاده از این نوع تکنیک ها بود.مظفر شیدایی برای ساخت فیلم هایی چون ماهی بر خاک(۱۳۷۷) و قصه ی سیب (۱۳۷۹) از تکنیک رنگ روغن روی شیشه استفاده کرد. ماهی بر خاک با زبانی شاعرانه، روایت بمباران حلبچه را باز می گفت. بعدتر شیدا زرین فام در فیلم اتاق جیغ (۱۳۸۵) از تکنیک ماسه برای بیان تجربه ی بلوغ یک دختربچه استفاده کرد. اما کار این فیلمسازان ادامه دار نبود. کمی بعد تر مریم کشکولی نیا از راه رسید که با تداوم کاری اش توانست جهانی با ویژگی های مشخص خلق کند و به فیلمسازی تثبیت شده در سطح بین المللی تبدیل شود. او در فیلم تونل(۱۳۹۰) از ماسه برای به تصویر کشیدن محاصره ی مردم غزه و در فیلم وقتی که بچه بودم(۱۳۹۲) از همین ماده برای بیان ترس های کودکی اش استفاده کرد.

تونل، مریم کشکولی نیا،۱۳۹۰
تونل، مریم کشکولی نیا،۱۳۹۰


تکنیک هایی چون خمیر رنگی و رنگ روغن روی شیشه در فیلم های سارا و سعادت رحیم زاده و در انیمیشن های مستندی چون "کودکان کویر"(۱۳۹۲)، "کودکان بلوط" (۱۳۹۴) و انیمیشن"بی ابتدا" (۱۳۹۸) نیز مورد استفاده قرار گرفت. "بی ابتدا" بر خلاف رویکرد انیمیشن های پیشین این دو فیلمساز، ویژگی های اکسپرسیونیستی دارد.
گرایش به انیمیشن مستند به مرور زمان گسترش پیدا کرد. اما سه گانه ی "کودکان دشت"، "کودکان کویر" و "کودکان بلوط" جزو معدود نمونه های انیمیشن مستند در دوران خود بودند.

بی ابتدا، سعادت رحیم زاده، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی،۱۳۹۸
بی ابتدا، سعادت رحیم زاده، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی،۱۳۹۸


بعدتر حسین مرادی زاده هم با تکنیک رنگ روغن روی شیشه فیلم آبستره ی تاریکی (۱۳۹۶) را ساخت. ویژگی های مشترک این قبیل آثار، به قابلیت های ذاتی ماده باز می گشت. تغییر غلظت رنگ و یا ماسه، باعث ایجاد تیرگی- روشنی می شد و سیالیت رنگ خیس یا ماسه امکان بداهه سازی و استفاده از مورف در انتقال نماها را فراهم می کرد. تکنیک های زیر دوربین و کیفیت نقاشانه ی برآمده از آنها، در آثار فیلمسازان دیگری نیز تکرار شد که گاه به نتیایج جذابی انجامید و گاهی هم فقط در حد یک تجربه ی تکنیکی باقی ماند. من فکر می کنم به مرور زمان مشخص شد که استفاده ی صرف از این تکنیک ها، همه ی مسائل زیبایی شناسانه و ساختاری یک فیلم را حل نمی کند و لزوماً منجر به خلق یک دنیای شخصی هم نمی شود.
کیفیت های نقاشانه، در واقع وابسته به تکنیک نیست. با انواع مختلف تکنیک ها می توان فضایی نقاشانه خلق کرد. مطمئناً می توان به فیلم های ایرانی زیادی در این ارتباط اشاره کرد که مجال نام بردن از همه ی آنها نیست. من در آینده درباره برخی از این فیلم ها به طور جداگانه می نویسم. اما تا جایی که به این مبحث مرتبط می شود فیلمسازان در تکنیک های زیر دوربین، امکانات بیانی بافت، نور و ضرب قلم را می کاویدند و مورف که در این تکنیک ها رایج بود، نه محصول ترسیم و کشیدن، بلکه از قابلیت های درون زاد خود ماده منتج می شد.
گرایش به تکنیک های زیر دوربین در مواردی دستاوردهای درخشانی را به دنبال داشت و در مواردی نیز منجر به تکنیک زدگی شد. ضعف برخی از فیلم هایی که با این نوع تکنیک ها تولید شدند، بی توجهی به طراحی بود، به طوری که اگر تکنیک را از فیلم حذف می کردید و ساختار و ساختمان فیلم را از لحاظ طراحی به طور عریان می دیدید، گاه با یک رئالیسم ضعیف و گاه با چیزی در حد تصویرسازی های کتاب های درسی مواجه می شدید! در چنین حالتی قابلیت های جذاب تکنیک از جمله ضرب قلم های لرزان و مورف تاثیرگذاری خود را از دست می داد. یادم است سالها پیش، فیلمی را با تکنیکی شبیه به ماسه دیدم که به ویژه در نماهای نزدیک، طراحی ساق و مچ پا در آن به شدت توی ذوق می زد. این فیلم را به عنوان فیلم موفقی که در بسیاری از جشنواره های مهم انیمیشن حضور داشته به من نشان داده بودند و من همانجا فهمیدم که تکنیک، کمکی به یک فیلم نمی کند وقتی خود طراحی ها شبیه تولیدات رایج تلویزیونی است و متوجه شدم که جشنواره ها هم احتمالاً حساسیت جداگانه ای نسبت به مقوله ی طراحی ندارند. فیلم ها گاه از لحاظ مضمون هم تکراری و محافظه کار بودند و حرفی برای گفتن نداشتند. با این حال در فضای انیمیشن ایران همین که فیلمی با تکنیک نقاشی روی شیشه یا ماسه کار می شد، کافی بود تا توجه ها را به خود جلب کند. از دل این جریان اما، برخی از ماندگارترین آثار سینمای انیمیشن ایران نیز بیرون آمدند.

۷- جریان های مؤثر بر سبک بصری انیمیشن ایران - استاپ موشن و تری دی:
انیمیشن عروسکی در ایران همیشه یک ویژگی بسیار سنتی و روایتگر داشت.فیلم های عبدالله علی مراد، از پیشکسوتان این حیطه، قصه ها و افسانه هایی با آموزه های اخلاقی را به گونه ای سرگرم کننده و جاذب برای کودکان باز می گفتند. فیلم ها دارای پیام و مضامین تربیتی بودند. ستمگر باید مجازات می شد و دروغگو باید به سزای عملش می رسید. این نوع فیلم ها خوددار و مخاطب- محوربودند. فیلمساز قرار نبود حدیث نفس خودش را بگوید، قرار نبود مکنونات درونی خودش را بیرون بریزد، بلکه بنا بود در راستای ارزش های پذیرفته شده و با در نظر گرفتن حساسیت های جامعه، فیلمش را بسازد.
مخاطب محوری، وضوح در بیان داستان و وجود پند اخلاقی، در کنار دکور و پوشش های سنتی، از ویژگی های این فیلم ها بودند. در میان فیلم های عبدالله علیمراد، "کوه جواهر" فیلم متفاوت تری بود. نوعی جسارت در وارد کردن عنصر دلهره آور، این فیلم را از سایر فیلم های علیمراد متمایز می کند.شیشه های رنگین مغازه ی جواهرفروشی، در تضاد با فضای نیمه تاریک بازار تضاد تجسمی جالبی را به وجود می آورد و تعلیق و ترس، فیلم را به ژانر وحشت (ولی همچنان در حیطه سینمای کودک) نزدیک می کند. این ویژگی ها در سایر فیلم های علیمراد تکرار نشدند اما گرایش به بیان ترس،در تلفیق با فضای گوتیک چیزی بود که نسل بعد فیلمسازان استاپ موشن ایران را به خودش جذب کرد.

کوه جواهر، عبدالله علی مراد، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۷۴
کوه جواهر، عبدالله علی مراد، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۷۴

برخی از ویژگی های آثار پیشکسوتان، همچنان در آثار استاپ موشن ایران تداوم یافته اند و برخی دیگر با گرایش های متفاوت و حتی متضادی جایگزین شده اند. به عنوان مثال گرایش به پند اخلاقی در تولیدات نسل بعد از بین رفت و حکایتگری به شیوه ی پیشین دیگر وجود نداشت.گرایش به جغرافیای ایران، در برخی از فیلم ها جای خود را به "جایی غیر از ایران" داد. اما این "جای دیگر"، جهان درون یا جهان تخیلات بی مرزی که در سیر خوابگردی هایش ای بسا سری هم به دیگرجاهای دنیا بزند، نبود. بلکه جایی مشخص در میان تیرهای چراغ سده ی هجدهم، بارها و خیابان های سنگفرش اروپا و ساختمان ها و گورستان های گوتیک بود. این ظاهراً بازتاب تأثیرات انیماتورهایی چون تیم برتون بود اما در دل خودش یک جور تمایل به کوچ و مهاجرت به سایر نقاط دنیا یا آرزویی مبهم به دیگری بودن را بیان می کرد. شاید هم فیلمساز ایرانی می خواست عامدانه بگوید که فیلم هایش در حد تولیدات خارجی هستند، چرا که خیلی وقت ها در قیاس با آثار خارجی ضعیف تر ارزیابی شده بود و اولین حرفی که می خواست بزند این بود که فرقی با فیلمساز خارجی ندارد. در طول تمام این سالها، تمرکز عمده ی فیلمسازان این حیطه رشد دادن تکنیک و از بین بردن فاصله ی تکنیکی فیلم ها با استاپ موشن های خارجی بوده است. این به مرور زمان با تداوم تلاش های پیشکسوتانی چون عبدالله علیمراد و ابوالفضل رازانی و نیز ظهور نسل های تازه تری از فیلمسازان محقق هم شد.

از ظرفیت های تکنیک استاپ موشن گاه در زمینه ی تولیدات تلویزیونی هم استفاده می شد و سریال هایی چون "کار و اندیشه" (از تولیدات دهه ی شصت به کارگردانی ابوالفضل رازانی) یکی از قدیمی ترین آنها است. " کار و اندیشه" که به شیوه ای صامت و بی کلام،کودکان را ترغیب به فکر کردن و ساختن می کرد، تبدیل به یک سریال نوستالژیک و سرشار از خاطره برای نسلی شد که در آن دوران کودک بودند. جالب است که این اتفاق برای بسیاری از تولیدات تلویزیونی و سینمایی دهه ی شصت افتاد و این نشان می دهد خاطره سازی به امکانات بستگی ندارد و برآیندی از مجموعه عواملی است که هیچ کس به درستی نمی داند چیستند اما به طور تصنعی و در چارچوب تجاری سازی به دست نمی آید.
رشد تکنیک در حیطه ی استاپ موشن به مرور زمان اتفاق افتاد و این رشد به خصوص در تولیدات دانشجویی تبلور یافت.در دهه ی هشتاد فیلم هایی چون" رستوران متروک" ساخته مریم عباسپور و رامک امین کاظمی، "سرگذشت باشکوه شازده" ساخته ی مهسا شجاع عراقی و... از دل تجربه های دانشجویی بیرون آمدند که خبر از ظهور نسل تازه ای از هنرمندان استاپ موشن می دادند که از لحاظ پردازش و فضاسازی به مراتب فراتر از تولیدات پیشین رفته بودند. هر چند که این کوشش ها، در اغلب موارد فراتر از تجربه های دانشجویی نرفت و در سالهای بعد، به آن بلوغی که انتظار می رفت، نرسید. چالش های اجرایی این تکنیک و تمرکز و انرژی بالایی که می طلبد، تداوم آن را دشوار می کند و کمتر کسی هست که ضمن تداوم این مسیر،موفق به رشد دادن کار خود در قیاس با گذشته شده باشد.
با این حال، استاپ موشن ایران با کوشش های آهسته ولی پیگیر و مستمر تنی چند، در حال رشد بود. در دهه ی نود،  فیلم هایی چون "دخترک آت آشغالی" به کارگردانی محمد زارع و "سوزنبان " به کارگردانی مهدی خرمیان ساخته شدند که هر یک به طریقی امکانات بیانی این تکنیک را می کاویدند.

آقای گوزن، مجتبی موسوی ،۱۳۹۶
آقای گوزن، مجتبی موسوی ،۱۳۹۶


از آخرین نمونه های تولید شده در این حیطه می توان به فیلم "آقای گوزن" به کارگردانی مجتبی موسوی( به تهیه کنندگی الهه فرنیا و با مشارکت حوزه هنری) و فیلم "ده سالگی "به کارگردانی فاطمه جعفری(از تولیدات کانون پرورش فکری) اشاره کرد که هر دو رشد تکنیکی قابل ملاحظه ای را نشان می دادند.کیفیت ساخت عروسک ها و دکورها، نورپردازی و دقت به جزئیات متحول شده بود و استاپ موشن ایران به سرعت فاصله ی تکنیکی اش با تولیدات جهان را از میان بر می داشت. وضعیتی شبیه به این در فضای انیمیشن تری دی ایران هم وجود داشت. فاصله ی تکنیکی انیمیشن تری دی ایران با جهان، با تلاش فیلمسازانی چون فرنوش عابدی از بین رفت. او با تلاش برای نزدیک کردن فضای تری دی به استاپ موشن( به ویژه در انیمیشن "ملکوت" )از لحاظ تکنیکی یک گام هم در این زمینه از آنچه در دنیا متداول بود جلوتر رفت.اما از سوی دیگر، این تمرکز بر تکنیک، فرصت کاوش های فرمی و بسط دادن زبان شخصی را در فیلم های تری دی و استاپ موشن ایران محدود کرد. انرژی گذاشته شده برای تکنیک، ساخت عروسک، دکور و لوازم صحنه در مواردی بر خلاقیت در کارگردانی و تازگی فیلمنامه می چربید. برخی از فیلم های تری دی نیز به فضای گیم ها نزدیک شدند و دیگر فقط تکنیک و اکشن و در حد یک نبرد گیمی بودند.
تمرکز صرف بر روی حیطه ی تکنیک در انیمیشن تری دی، موجب شد که فیلم های این حیطه غالبا در حد تلاش هایی برای کسب مهارت در خلق فضا، حجم پردازی و بازنمایی بافت و نور و تاریکی باقی بمانند. در حالی که هیچ فیلمی به دلیل تکنیک و مهارت، ارزش هنری پیدا نمی کند. تکنیک در نهایت می بایست توسط تفکر و اندیشه به کار گرفته شود تا بتواند بیانگر نگاه شخصی فیلمساز نسبت به هستی و زندگی باشد.
در میان فیلم های استاپ موشن دهه ی نود، فیلم دانشجویی "تناروس" به کارگردانی سمیه خاکشور فیلم متفاوت تری بود. این فیلم که با استفاده از تکنیک گِل ساخته شده بود نه فقط از ز لحاظ تکنیک که از لحاظ بیان و اکسپرسیون نیز گامی فراتر از قبل بود و بارقه هایی از دغدغه های شخصی کارگردان را در خود نهفته داشت. مواجهه با بدن و دگرگونی های آن تمی بود که با تکنیک فیلم، سازگاری داشت. این فیلم در واقع بیانی از اندام زنانه و برداشتی شخصی از تئوری های روانکاوی بود و فیلمی جسورانه در میان تولیدات دانشجویی آن دوران محسوب می شد. این مسیر هم اما تداوم نیافت و در حد یک تجربه ی دانشجویی باقی ماند.
در میان نسل های تازه تر فیلمسازان این حیطه نیز کارگردانانی چون حمیده تیموری ظاهر شده اند که در فیلم هایی چون "دماغ" رویکرد تازه تری در طراحی عروسک ها و فضاها دارد و فکر می کنم با رشدی که هر روز شاهدش هستیم، دغدغه ی تکنیک از بین خواهد رفت و می توانیم در آینده شاهد فضاهای نو تر و شخصی شده تری در استاپ موشن و به ویژه انیمیشن عروسکی ایران باشیم. بارقه های چنین چیزی در آثار نسل های تازه تر از هم اکنون دیده می شود.

تنارس، سمیه خاکشور ،۱۳۹۳
تنارس، سمیه خاکشور ،۱۳۹۳

۸- نگاهی به انیمیشن ایران در دهه ی نود:

دهه ی نود دوران تشدید هر چه بیشتر تجاری سازی و نفوذ آن به ارگان های دولتی بود. از اواخر این دهه، رکود اقتصادی ناشی از همه گیری کرونا ،تولید به قصد سودآوری را تقویت کرد و تورم ناشی از انواع بحران ها پیشبرد تولیدات انیمیشن را با دشواری روبه رو می کرد. کانون پرورش فکری در یک دوره ی رکود فرو رفت و به سمت همکاری با بانک ها و شرکت های خصوصی برای تولیدات تجاری رفت. بحران های ناشی از کرونا و تأثیرات آن بر تولید در سالهای بعدتر بیشتر نمایان شد. دهه ی نود، از سویی دهه ای پرالتهاب و پر از تناقض و از سوی دیگر، دهه ی ورود یک نسل تازه به حیطه ی انیمیشن بود. نسلی که جسورتر بود و در ظرف مدتی کوتاه تر توانست ذهنیت خودش را در انیمیشن انعکاس بدهد. در این دهه فیلم هایی چون "مثل یک پروانه روی قلب"( ساخته ی لیلا خلیل زاده) و" گرگم و گله می برم" ( شاخص ترین فیلم امیرهوشنگ معین)، به ترتیب در سالهای ۹۵ و ۹۶ در کانون پرورش فکری ساخته شدند. مرکز گسترش سینمای مستند و تحربی که در دوران کرونا نیز به حمایت از ساخت فیلم های کوتاه ادامه داده بود، در این دهه فیلم هایی چون "روباه"(به کارگردانی صادق جوادی ۱۳۹۶)، "هبوب"(به کارگردانی مهسا سامانی ، ۱۳۹۸)، "آنیما" ( به کارگردانی محبوبه محمد زکی، ۱۳۹۹) و بسیاری فیلم های دیگر که مجال نام بردن از همه ی آنها نیست را تولید کرد و امیدوارم بعدها فرصتی دست بدهد تا درباره ی برخی از فیلم هایی که در این سلسله مباحث از آنها نام برده یا نام نبرده ام، جداگانه بنویسم.
دهه ی نود، به ویژه تا پیش از همه گیری کرونا دهه ای پر کار و دوران بلوغ تمام کوشش های پیشین فیلمسازان ایرانی در زمینه ی تکنیک های مختلف بود. اتفاق مثبتی که در این دهه افتاد، حمایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی از تولیدات دانشجویی بود. دانشجویان اکنون برای پایان نامه های خود شانس برخوردار شدن از حمایت های دولتی را داشتند و این باعث ایجاد یک جهش در کیفیت تولیدات دانشجویی شد. فیلم های دانشجویی حالا از همان ابتدا، می توانستند عواملی چون آهنگساز و صداگذار حرفه ای داشته باشند و این باعث رشد کیفی فیلم های دانشجویی شد. در بستر همین حمایت ها، از اواسط این دهه فیلمسازان خوش فکری چون سمانه شجاعی، محبوبه کلایی و ... پدیدار شدند که فیلم هایشان رنگ و بوی فردی و ساختارها و عناصر متداومی دارد به طوری که می توان آنها را "جهان های در حال شکل گیری" نامید. در میان فیلم هایی که در این دهه ساخته شدند، فیلم هایی چون "هبوب" به کارگردانی مهسا سامانی تداوم گرایش های دوبعدی فیلمسازان دهه ی پنجاه هستند. همچنین نوع سازماندهی عناصر در فیلم های لیلا خلیل زاده و شیوه ای که او سطوح را در فیلم هایی چون "ماهی سرخ شده" با هم ترکیب می کند تا ارگانیسم تصاویرش را بسازد، در همین دسته جای می گیرد. در حالی که سمانه شجاعی در فیلم هایی چون "اکتسابات انتسابی" و "جسم خاکستری" و مجبوبه کلایی در فیلم "دیوار چهارم" گرایش های سینمایی را بازتاب می دهند و نقش حرکت عمقی دوربین در فیلم هایشان پررنگ است.

دیوار چهارم، محبوبه کلایی، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، ۱۴۰۰
دیوار چهارم، محبوبه کلایی، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، ۱۴۰۰


با دیدن آثار چنین فیلمسازانی به نظرم می رسد که کم کم داریم به نقطه ای می رسیم که دیگر نمی توان گفت انیماتور ایرانی از زیست خودش سخن نمی گوید و این به ویژه در مورد انیماتورهای زن صادق است. مشارکت زنان در تولید انیمیشن همواره یک روند رو به رشد بوده است و هر چه جلوتر آمده ایم، با افزایش شمار دانشجویان و فارغ التحصیلان زن در حیطه ی انیمیشن مواجهه بوده ایم. شاید با فاصله گیری، بهتر بتوان تصویر کلی و روند تحول گرایش های مختلف انیمیشن ایران در این دهه را ارزیابی کرد.شاید هنوز به این دهه بسیار نزدیکیم.
اکنون که در سالهای آغازین یک قرن تازه هستیم، می توان دید که استعدادهای تازه خیلی زود از راه می رسند و فیلم هایی غیرمنتظره تولید می کنند.هر چند هنوز هم حجم تولیدات ضعیف بسیار است و شاید زمانی بتوان از رشد واقعی صحبت کرد که حد متوسط فیلم ها رشد کرده باشد و این رشد پیوسته و مداوم باشد، چرا که عدم تداوم و مقطعی بودن جریانها مهمترین نقطه ضعف انیمیشن ایران بوده است. سیزدهمین جشنواره ی پویانمایی تهران که به زودی از راه می رسد، ادامه ی داستان انیمیشن ایران را بازگو خواهد کرد...

نویسنده: شیوا صادق اسدی، فوریه 2024

منبع اولیه ی انتشار این مطلب، کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" بوده است. این مطالب درست پیش از سیزدمین جشنواره ی پویانمایی تهران نوشته شده بودند. هدف از آن، نه اشاره به تک تک آثار تولید شده، بلکه بررسی سیر تحول زبان انیمیشن ایران، در یک نگاه کلی بوده است.

لینک تماشای برخی از فیلم ها در این کانال در دسترس است.

تاریخ هنرسینمای ایرانسینماانیمیشن
۴
۰
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
متولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید