ویرگول
ورودثبت نام
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدیمتولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
خواندن ۱۳ دقیقه·۳ ماه پیش

رؤیاهای پاره پاره، خوانشی از انیمیشن "داستان داستان ها" به کارگردانی يوری نورشتاين

Tale of tales,Yuri Norstein

روسیه، ۱۹۷۹

یوری نورشتاین، این اسطوره ی دنیای انیمیشن، در سال ۱۹۴۱ در روسیه ( شوروی سابق) به دنیا آمد.فیلم های آغازین او که با تکنیک کات اوت ساخته شده بودند، روایتگر داستان هایی تمثیلی در جلد حیوانات بودند.

حیوانات، کلبه های چوبی، اجاق های گرم خانگی و جنگل های سرد زمستانی، از همان آغاز تبدیل به عناصر جهان فیلم های او شدند. فیلم های اولیه ی او، همچون «روباه و خرگوش»، روایتی خطی و تمثیلی داشتند و برای کودکان ساخته شده بودند. نورشتاین به تدریج تکنیک خودش را از طریق استفاده از لایه های متعدد شیشه، بسط داد و توانست عمق را به جهان ذاتاً دوبعدی خود اضافه کند.

لایه بندی در فیلم های نورشتاین، نه در جهت تفکیک پس زمینه و پیش زمینه، بلکه به منظور خلق فضایی چند لایه است که کاراکترها می توانند در لایه های متعدد آن، دور یا نزدیک به نظر برسند، در میان لایه ها پنهان شوند، به قلب یک جنگل بگریزند یا در مه ناپدید شوند. موجودات یوری نورشتاین در این دنیای لایه لایه، همواره به دنبال چیزی می گردند که آن را گم کرده‌اند. تکنیک نورشتاین به او کمک می کند تا جهان پر جزئیات خود را ذره ذره با دست بسازد. او این دنیا را لمس می کند و به حرکت در می آورد.
عناصری که نورشتاین در فیلم هایش با آنها کار می کرد، بعدتر تبدیل به مواد خلق «داستان داستان ها» شدند، انیمیشنی که آن را «بهترین انیمیشن عصر ما» و یا حتی « بهترین انیمیشن همه ی دوران ها» لقب داده اند.
نورشتاین در این فیلم، روایت خطی را کنار می گذارد و با ترکیب غیر خطی چندین دنیای متفاوت، هم جهان درونی خودش را بازآفرینی می کند و هم تجربه های یک نسل را بازگو می کند. او که خود در سالهای جنگ‌ جهانی دوم به دنیا آمده بود، تجربه ی جنگ را با خاطرات کودکی در می آمیزد و به شعری بصری دست می یابد که از نظر لحن نیز چند لایه است، گاه شیرین و لطیف است و گاه تهدیدآمیز و هراسناک.
« داستان داستان ها» روایتگر نوستالژی های دوران پساجنگ است. نوستالژیا برای آنچه که در جنگ از دست رفته است، گاهی به صورت «دلتنگی برای روزهای خوش از دست رفته»، در آرامش پس از جنگ به سراغ بازماندگان می آید.
یوری نورشتاین که هم اکنون هشتاد و چهار ساله است، بیش از چهل سال است که به اتفاق همسرش در حال ساخت یک انیمیشن بر اساس داستان «شنل» نیکلای گوگول است. گفته می شود که این فیلم هرگز به پایان نمی رسد و تبدیل به رازی ابدی خواهد شد. فیلم ناتمامی که یادآوری می کند مسیر ،مهمتر از پایان و رسیدن به مقصد است. اما همان دقایقی که تاکنون ساخته شده اند، بخش هایی از یک شاهکار هنری اند که ممکن است شکل نهایی آن، تا به همیشه در ذهن نورشتاین مکنون بماند.
آنچه که در ادامه می خوانید، خوانش من از فیلم «داستان داستان ها» است که آنرا در سالهای دانشجویی ام برای پایان نامه ام در دانشگاه هنر نوشته بودم. وقتی پس از سالها، دوباره این فیلم را تماشا کردم، حتی بیش از گذشته به سوی دنیای آن کشیده شدم، از اینرو به این فکر افتادم که آن نوشته را با کمی ویرایش منتشر کنم. تأثیر فیلم، دیگر این نبود که تکنیک و توانایی  نورشتاین در خلق جهانی تا بدین حد ویژه را ستایش کنم. بلکه  اینبار در دنیای فیلم چنان غوطه ور شدم که انگار  از لابه لای دیوارها، همان روشنایی خیال انگیز "داستان داستان ها" را به چشم می دیدم.

موسیقی فیلم حالا حتی بیش از گذشته در جانم رسوخ کرده است. من آن آهنگ ها را از گذشته در ذهن داشتم و گاهی زمزمه‌ شان می کردم، این بار اما حتی زنده تر از قبل و با دلتنگی ویژه ای به ذهنم می آمدند .شاید این خاصیت شاهکارها  باشد که با گذر زمان درخشش بیشتری پیدا می کنند و از این رو به تعبیر پروست « کمتر از زندگی دلسرد می کنند.»

فیلم با تصویر سیبی آغاز می شود که قطرات باران روی آن می لغزند. صدای لالایی یک مادر برای فرزندش را می شنویم و اندکی بعد نوزادی را می بینیم که از پستان مادرش شیر می خورد. من تصورم بر این است که مادر همزمان با شیر دادن به کودک، دارد جهان رؤیاهای او را نیز تغذیه می کند و این رؤیا، انگار کهن الگویی است که نسل اندر نسل از خلال لالایی مادران به جهان ذهنی کودکان منتقل شده است: " کودک من بخواب، اما نه نزدیک به لبه ی تخت، چرا که گرگی کوچک همیشه در این نزدیکی است و ممکن است تو را با خود به جنگل های دور ببرد."

دوربین حرکت می کند و ما گرگ کوچکی را می بینیم که در زیر میز پناه گرفته است. کودک که لالایی مادر را باور کرده است، حالا خودش هم آن گرگ را می بیند. گرگ با آن نگاه مرموز و عجیبش به او زل زده است و انگار فکرهایی دارد. اگرچه ممکن است این رؤیا ترسناک باشد، اما آغوش گرم مادر آن را با لذت و امنیت در آمیخته است.

چشمان کودک به آهستگی بسته می شوند، تصویر فلو می شود،کودک به خواب می رود و شاید خواب یک سیب باران خورده در میان جنگل را می بیند. سیب و سینه ی مادر،انگار از یک جنس و رنگ هستند. کودک از سینه ی مادر، غذایش و از لالایی او، رؤیاهایش را می مكد و سیب نیز اشاره به یک رؤیای كهن دارد: رؤیای بهشت.

فیلم با آن چیزی آغاز می شود که گویی سمبول نخستین رؤیای بشر است (سیب)، و با لالایی مادر ادامه پیدا می کند. لالایی ای که شاید نخستین مواجهه ی همه ی ما با شعر، ادبیات، تخیل و رؤیا است.

از دل كلبه ی چوبی، نوری سفید بیرون می زند و فضایی پدیدار می شود كه همه چیز در آن روشن و سفید است. این فضای سفید نیز یک رؤیا یا شاید هم خاطره ای روشن از زمان های گذشته است: دختری با گاوی طناب بازی می کند. مادری رخت ها را می شوید. شاعری چنگ می نوازد، دست نوشته هایش را پاره می کند، با گربه ای حرف می زند و در پشت سر آن ها ماهی بزرگی در سفیدی پهناور دریا شنا می کند. این جهان، جهانی شاعرانه و كودكانه است. انگار كودكی با عروسك ها و اسباب بازی هایش آن را برای خود ساخته است، یا شاعری با مركب سیاهش آن را بر روی كاغذ سفید نوشته است و اکنون، خودش هم در آن فضا نفس می كشد. اما صدای سوت قطار، آمیخته با صدای بادی هولناك که موسیقی نیز آن را همراهی می کند، روند آرام این خواب یا خاطره را قطع می کند.

صدای قطار، همواره عاملی است كه فضاهای شیرین فیلم را پاره می كند و چیزی درباره ی واقعیت خشن می گوید. رو به روی كلبه ی چوبی، ماشین هایی كه از شدت نو بودن برق می زنند، پدیدار می گردند. این ماشین ها از جنس عکس هستند و گویی به طور ذاتی به واقعیت اشاره دارند. اشاراتی از این دست را در جاهای دیگری از فیلم نیز می بینیم. حتی در فیلم های دیگر نورشتاین نیز این ویژگی وجود دارد. تأکید بر واقعیت از طریق کلاژ ، یکی از ویژگی های مشترک در آثار او است؛ خواه به صورت عکس و خواه به صورت بک پروجکشن فیلم زنده و تلفیق آن با انیمیشن.

اگر این عناصر واقع نما را واقعیت و یا زمان حال بپنداریم، پس سایر قسمت ها احتمالاً رؤیا،خاطره یا بازمانده های یک دنیای ذهنی کودکانه و مقوایی هستند. رؤیاهایی که همچون برگ درختان در حال ریزش اند و همچون وسایل چوبی و كهنه در آتش می سوزند (جالب است که آتش نیز واقعی است).

به نظر می رسد که گرگ کوچک این تحولات را درک نكرده است. خودش را در آینه ی چرخ ماشین تماشا می كند و نمی داند که واقعیت وجودی اش چیست. انگار از خودش می پرسد: من کیستم؟ او به آسمان نگاه می كند، شاید برای این که بفهمد آیا آن هم تغییر كرده است؟ چند پرنده پر می كشند و ما منظره ی خانه های شهری را از دور می بینیم. اما گرگ کوچک، انگار ترجیح می دهد در فضای کوچک شخصی خود باقی بماند؛ در كلبه ای متروك که دیگر كسی در آن زندگی نمی كند، اما خاطره ی آدم های آن در ذهن او باقی مانده است. او هم اکنون تنها است و نگاهی مات و مبهوت دارد. انگار نمی داند که چرا حالا در این موقعیت است. او در یک فضای ایزوله شده زندگی می کند؛ در یک جزیره ی ذهنی که هر عنصر عینی ای که به آن راه پیدا می کند اندکی او را متعجب می سازد.

از دیگر فضاهای فیلم، فضایی است كه در آن پسربچه ای در کنار یک کلاغ سیب می خورد. او تنهایی خود را با كلاغ ها قسمت می كند و آن ها را در رؤیای خود شریک می گرداند.آن ها با هم از یک رؤیا تغذیه می شوند. او شاید همان پسربچه ای باشد که درآغاز فیلم پستان مادرش را می مكید و از رؤیایی كه مادر برایش می ساخت، تغذیه می شد. اکنون خودش، خودش را تغذیه می کند، و بی نیاز از لالایی مادر می تواند رؤیای خود را نیز بسازد.سیب به عنوان یک نقطه ی ارتباط میان این دو فضای متفاوت عمل می کند. اما این رؤیا نیز توسط پدر الكلی و مادری که با خشونت دست پسربچه را می كشد، پاره می شود. پسربچه از دنیای خود به زیر می افتد و خودش را در عالم واقعیت باز می یابد.

این فیلم، چندین جهان موازی اما مرتبط را به طور متناوب خلق می کند: جهان کودک و لالایی، گرگ و کلبه ی چوبی / جهان سفید و نورانی با دختر و گاو و گربه و ماهی/ جهان پسربچه ی بالای درخت و سیب و کلاغ / و جهان جشنی که زن ها و مردها در طی آن با هم می رقصند. هر کدام از این فضاها موسیقی خاص خود را دارند و موسیقی جشن، تانگوی "آخرین یکشنبه" یا همان " تو اُستاتنیا نیجلا" است. زن ها و مردهایی که تانگو می رقصند، با غریو جنگ، رؤیایی را كه برای خود ساخته بودند از دست می دهند. این رؤیا نیز با صدای سوت قطار و موسیقی ای که حالا حس و حالی کوبنده و رعب آور پیدا کرده است، دوپاره می شود. مردها تبدیل به سربازهایی می شوند که باید به جبهه ی جنگ بروند و زن ها تنها و بی حرکت بر جای می مانند. سفره ی سفید خانوادگی را باد می برد و زندگی دیگر به آدم ها فرصت خیال پروری نمی دهد.

صدای سوت قطار چندین بار در فیلم شنیده می شود و متعاقب آن، رؤیاها منهدم می شوند. انگار این صدا، صدای سوت زمان است که گرگ کوچک از آن جا مانده است.گویی او دنیای کهن الگویی خودش را با زمان تطبیق نداده است.

خطوطی كه در برخی از نماها بر روی تصاویر می لرزند، به نظر من نشان از خط خورگی رؤیاها دارند. انگار شاعری شعری را بر روی كاغذ نوشته و سپس آن را خط زده است. این شاعر، انگار نمادی از همه ی آدم ها است. انگار همه ی ما گاهی برای خود رؤیایی می سازیم و بعد با دست خود آن را نابود می كنیم. در این جا آن چیزی که رؤیای آدم ها را خط زده است، جنگ است. زن ها كنار دریا منتظر اند تا شاید باد نامه های سربازان یا تكه تكه هایی از آرزوهای آنها را برایشان بیاورد. هر یک سهم خود را از آسمان می گیرد. آن ها به همین رؤیاهای تكه تكه هم قانع اند، اما زنی را می بینیم كه از این نیز سهمی ندارد و با كندی ناشی از افسردگی، در زیر نور دلتنگ كننده ی چراغ راه می رود، او همسر خود را در جنگ از دست داده است.

مجدداً به فضای زندگی گرگ بر می گردیم و می بینیم كه این رؤیای بازمانده از روزگاران گذشته، چه طور سعی می كند خودش را گرم و زنده نگه دارد. او آتش روشن می كند و خودش را با سیب زمینی های پخته تغذیه می كند؛ تا این که مردها از جبهه باز می گردند و دوباره با زن ها می رقصند. آسمان از فشفشه ها نورانی می شود. این فشفشه ها که فیلم زنده هستند در سایر آثار نورشتاین هم تکرار شده اند و گویی اشاره به واقعیتی شادی بخش دارند. کاراکترهای نورشتاین فقط وقتی به دنیای بیرون نگاه می کنند که فشفشه ها به آسمان برجهند!

دوباره نوری از دل كلبه پدیدار می گردد و ما باز هم وارد فضای سفید زندگی خانواده ی ماهیگیر می شویم. این بار گرگ نیز وارد آن فضا می شود. سربازی که شاید مرده است، در این جهانی كه رو به غروب است، با دیگران هم سفره می شود و سپس به راه خود می رود. این فضا نیز به شب می انجامد و رؤیای دختری که هنوز دوست دارد بازی كند، با رسیدن شب خاتمه می یابد و او مجبور است به خانه بازگردد. جنس شب از جنس خط خوردگی است. انگار شاعر این شعر را نیز خط زده و به همین خاطر در فضای آن شب فرا رسیده است؛ شبی از جنس خطوط سیاه و درهم. این گونه است که جنس تصویر می تواند مستقل از روایت حرف بزند.

حالا آن شاعر متفكر در پشت میز نشسته و می خواهد چیز تازه ای بنویسد؛ شاید درباره ی گرگ، كه در آن حوالی كمین كرده است. صفحه ی سفیدی كه پیش روی اوست می درخشد. این درخشش بسیار شبیه به درخشش نوری است كه رو به فضای زندگی خانواده ی ماهیگیر باز می شود. این مرا مطمئن تر كرد كه آن فضا، شعری بوده كه شاعر آن را ساخته است. حالا این شاعر ایده ی تازه ای دارد. انگار می خواهد شعر تازه ای خلق كند: یک شعر سفید و نورانی دیگر! درخشش این صفحه برای چند لحظه صفحه را سفید می كند.

گرگ، كه دلتنگ جهان رؤیاها است و می ترسد كه شاعر باز هم رؤیایی بسازد و آن را با خط زدن از بین ببرد، تصمیم می گیرد كه این صفحه ی سفید را بدزدد. او به سرعت فرار می كند. از ماشین هایی كه شتابان می گذرند، می گریزد (ماشین هایی که فیلم زنده هستند). او از واقعیتی که برایش ناخوشایند است و وجود خودش را با آنها در تضاد می‌بیند، می گریزد و به گوشه ای دنج پناه می برد تا در خلوت، جهان خودش را از نو بسازد. حالا این گرگ است كه می تواند بر روی آن كاغذ سفید، رؤیای خود را بنگارد. از این رو كاغذ سفید تبدیل به نوزادی می شود كه گریه می كند. نوزاد یعنی یک ایده ی نو! یک فكر كاملا تازه! گرگ، رؤیای دیرین خود را تحقق می بخشد. حالا او نوزادی در اختیار دارد كه می تواند برایش لالایی بخواند؛ او لالایی مادر را تکرار و گویی قصه ی خودش را بازتعریف می كند: "گرگ کوچکی همیشه در این نزدیکی است و ممکن است تو را با خود به جنگل های دور ببرد."

انگار گرگ می خواهد آن لالایی قدیمی را دوباره زنده كند و نوزادی را كه در اختیار دارد با رؤیاهای فراموش شده ی گذشته تغذیه كند. او می خواهد خودش هم، به عنوان موجودی که در آن لالایی زندگی می کند، بقاء حاصل کند و زنده بماند. حالا رؤیای پسربچه ای كه با كلاغ ها سیب می خورد نیز دوباره زنده می شود. فضای زندگی ماهیگیر، دوباره روز می شود. آتش درون كلبه روشن می گردد و فصل های زندگی می آیند و می روند.

«داستان داستان ها»، به پایان بندی نمی رسد، انگار جهان های کوچک درون آن، می توانند تا به ابد از پی هم بیایند.

به نظرم فیلم این اندیشه را منتقل می کند كه اگرچه رؤیاها ممكن است گاهی توسط عاملی پاره شوند، اما در ناخودآگاه جمعی ما همیشه زنده اند و نیست نمی شوند. همچنان كه وقتی شاعری ایده ای را می نویسد و سپس آن را خط می زند، این به آن معنا نیست كه آن فكر هیچ شده است. بلكه در ذهن او (هرچند به صورت ناخودآگاه) باقی می ماند تا شاید دوباره روزی طلوع كند.

عنوان برخی از دیگر فیلم های یوری نوشتاین:

روباه و خرگوش / Fox and Rabbit

خارپشت و مه / hedgehog in the fog

حواصیل و درنا/ heron and crane

شنل/ overcoat

نویسنده: شیوا صادق اسدی، ۱۳۸۷

این متن بخشی از پایان نامه ی من در دانشکده ی سینما-تئاتر دانشگاه هنر بود. سپتامبر 2025 آن را به صورت ویرایش شده در کانال تلگرامی ام ( خوانش انیمیشن) بازنشر دادم.

https://www.youtube.com/watch?v=wAw6r9-BIt8

روایت تجربی
۲
۰
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
متولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید