در جست و جوی تصویر خویش، با نگاهی به فیلم " چهره ی شارلوت"

کارگردان: ولنتین ریدل و فردریک شولد
تولید کشور آلمان، 2018

Carlotta's Face, Valentin Riedl & Frédéric Schuld

ساخت دادن به یک زبان بصری شخصی، آنقدر وسیع و عمیق است که کند و کاو در آن در محدوده ی یک یادداشت نمی گنجد. این یک روند تدریجی و طولانی است که می بایست در خلوت و به دور از هیجانات منحرف کننده ی برآمده از جهان بیرون طی شود. همه چیز می تواند مانع چنین زایشی شود، از مطالبات بازار گرفته تا فرهنگ بصری مسلطی که به طور روزمره و هر لحظه و هر دقیقه زیر بمبارانش هستیم.
فیلم "چهره ی شارلوت" به کارگردانی ولنتین ریدل، بهانه ای شد تا من با استفاده از آن بتوانم به طور خلاصه تر درباره ی چنین ساخت دادنی حرف بزنم، چرا که در میان فیلم هایی که تا به حال دیده ام، این فیلم یکی از خاص ترین فضاهای بصری را دارد.

شارلوت، زنی است که مبتلا به یک اختلال عصبی نادر به نام "پروسپاگنوزیا" یا "ادراک پریشی چهره ای" است. مشخصه ی این اختلال، ناتوانی در بازشناسی چهره هاست. این گونه افراد، قادر به تشخیص چهره ی دیگران و یا حتی خودشان نیستند. من می خواهم به طور نمادین این وضعیت نادر را به نوعی نابینایی عمومی تر درباره آنچه که هستیم، گره بزنم: من چهره ی خودم را باز نمی شناسم یعنی نمی دانم که چه نوع تصویری نمایانگر جهان من است، عناصر بصری را در اختیار دارم اما نمی توانم آنها را به گونه ای سازماندهی کنم که نقشه ی روان و یا درون من را بازسازی کنند، چرا که نسبت به این جهان نابینا هستم و آن را نمی شناسم.
به فیلم "چهره ی شارلوت" برگردیم، کارگردان برای خلق دنیای ذهنی شارلوت، حقیقتاً می بایست این دنیای ناشناس را از صفر بنا می کرده است. اینجا نه مهارت های بازنمایانه به کار می آیند و نه ایسم ها و مکاتب شناخته شده ی هنری. این فیلم نیز می توانست با ایده هایی تکراری و پیش پا افتاده ای همچون محو کردن چهره ی آدم ها یا دفرمه کردن آنها ساخته شود. اما کارگردان هیچ کدام از این کار ها را نکرده است و متوجه بوده که می بایست با خلاقیت و حساسیت، دنیای بصری ویژه تری را خلق کند.

"دنیای شارلوت"، متشکل ازخطوط و لکه های تیره و روشنی است که می توان حدس زد، هم کلاسی ها و یا معلمین او هستند. لکه هایی که شاید آدم و یا چهره ی یک شامپانزه باشند. ما اول آنها را به صورت سطوح و یا لکه می بینیم و گاه فقط از روی نریشن متوجه می شویم که چه چیزی هستند. عناصر آشنایی در این بین وجود دارند که شارلوت با توسل به آنها سعی دارد دنیا را برای خودش قابل فهم سازد، مثل کفش هایی که او از طریقشان سعی در به خاطر سپردن آدم ها دارد.
دنیای فیلم، ترکیبی از عناصر آشنا و عناصر ناشناخته و آبستره ایست که البته هر کدام در واقع چیزی هستند. حتی اگر در وهله ی اول ندانیم که آنها دقیقاً چیستند. کوشش شارلوت برای ساختن و معنا دادن به جهانی که در آن قرار دارد، به تلاش یک هنرمند برای ساختن دنیایی شبیه است که در آغاز راه نسبت به چند و چونِ آن نابینا است. جابه جا کردن خطوط، لکه ها، نقطه ها و سطوح تیره و روشن، اضافه کردن و کم کردن عناصر ، همه و همه بخشی از این کوشش برای شکل دادن به چهره ی یک جهان شخصی اند. شارلوت برای کشف چهره ی خودش، به حس لامسه متوسل می شود. او برآمدگی ها و فرورفتگی های چهره اش را لمس می کند. فرورفتگی ها به چاله های تاریک و برآمدگی ها به تپه شبیه اند. نتیجه ی نهایی، مجموعه ای از تاش ها و لکه ها و خطوطی است که او با لمس جای جای چهره اش آنها را کشف و نقاشی کرده است.
انگار ما نیز باید دنیای بصری خاص خودمان را با لمس وجود و هستی خودمان ذره ذره بسازیم. شارلوت تا به حال با همین شیوه، هزار و چهارصد و سی و دو پرتره از خودش نقاشی کرده است. به یاد تمام پرتره هایی می افتم که دسته دسته شبیه به هم هستند و تعداد زیادی مشابه در سرتاسر دنیا دارند. دستیابی به تصویر شخصی اما، نه حاصل تقلید و تأثیرپذیری بلکه فرآورده ی کنکاش در وجود خودمان و کشف معادل های تجسمی برای بیان آن است. استخراج عناصر به درد بخور از دل توده ی ناشناخته ای که در واقع خود ما هستیم و سازماندهی آنها برای ساختن جهانی که اثر انگشت وجود ما باشد، ما را در روند فردیت یابی و زایش خویش قرار می دهد. زایشی که هر چیز دیگری در برابر آن کوچک و دور به نظر می رسد...

نویسنده: شیوا صادق اسدی، آگوست 2023

این متن نخستین بار در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.

لینک تماشای فیلم که توسط سازندگان انتشار یافته: https://www.youtube.com/watch?v=sc1lHRJ-Z44