کارگردان : دینا ولیکووسکایا
تولید کشور روسیه، به تهیه کنندگی استودیو شار، 2015
About a Mother, Dina Velikovskaya
انیمیشن، هنری است که گاه می تواند به شگفت انگیزترین شکل ممکن، قابلیت های بیانی عناصر بصری را آزاد سازد و با همین عناصر بنیادین، مفاهیمی عمیق و پیچیده را بیان کند. فیلم "درباره ی یک مادر" از این منظر، شاهکاری است که از زبان انیمیشن برای بیان مادرانگی استفاده کرده است. رویکرد آن، همان رویکردی است که پرده ی سینما را به صورت یک جهان دوبعدی درنظر می گیرد که عناصر بصری می توانند فارغ از پرسپکتیو بر روی سطح آن شناور باشند. این رویکرد، که قدیمی ترین ریشه هایش به نقاشی های بشر اولیه در غارها بازمی گردد، از دوران رنسانس در هنر اروپا به فراموشی سپرده شده بود و صرفاً در دوران مدرن و از سده ی نوزدهم بود که هنرمند اروپایی به تدریج، به جای بازنمایی عینی جهان طبیعت و بازتولید پرسپکتیو نقطه ای، بار دیگر قابلیت های بیانی ذاتی سطح دوبعدی را به مثابه ی جهانی مستقل از طبیعت از نو کشف کرد. "سالن" که نماینده ی هنر رسمی بود، این نوع گرایش های نوجویانه (که البته گاه ریشه هایی بس کهن داشتند) را طرد می کرد. تداوم گرایش های "سالنی" همچنان نیز نه فقط در هنرهای تجسمی، بلکه در کارتون های تجاری( از دیسنی و پیکسار گرفته تا انیمه های ژاپنی) بازتاب دارد.
"درباره ی یک مادر" اما، با سبک بصری پریمیتیوش، برخوردار از غنای بصری نقاشی های پیشاتاریخ است. نقاشی هایی که پیکاسو پس از دیدن نمونه هایی از آنها در غار آلتامیرا گفته بود: "پس از آلتامیرا، همه چیز روبه انحطاط رفته است." این فیلم تلنگری به تجربه های بصری بسیار کهن ما می زند و از لحاظ محتوایی نیز به کهن الگوی مادری می پردازد.
این انیمیشن یادآوری می کند که "طراحی" را از بنیان چگونه باید تعریف کرد. تمامی عناصر فیلم، طراحی های خلاقانه ای دارند که با کلیشه های رایج در ذهن ما بسیار متفاوت اند. این نوع نگاه به طراحی، به نتیجه ای خلاقانه ،قدرتمند و اصیل منجر می شود. امتیاز فیلم "درباره ی یک مادر" استفاده از طراحی برای بیان روایتی خلاقانه از تجربه ی مادر بودن است. مادرانگی، بیش از هر چیز در موهای مادر بازتاب پیدا کرده است. جهان این فیلم در حقیقت در دل موهای مادر شکل گرفته است و روایت خود را از خلال موهای او بیان می کند. موهایی که از سیاهی جوانی به سپیدی پیری می رسند و بازتاب دهنده ی حمایت های بی قید و شرط و بی چشمداشت یک مادر اند. انگار تمامی ابعاد مادر بودن، در خطوط سیاه و سفیدی به تصویر کشیده شده که بیانگر تارهای موی اویند. موی بلند مادر، بستری برای پناه گرفتن و بازیگوشی و شیطنت کودکان است. خط و نقطه، در جای جای فیلم به زیباترین شکل ممکن قابلیت های بیانی خود را آشکار می کنند. خطوطِ موهای بچه ها با شانه زدن، صاف و سپس مجعد و فرفری می شود. نقطه ها، می توانند خوراک پرنده ها و یا اشک چشم بچه ها باشند.
مادر، حمایتگر و تغذیه کننده و بخشنده است. موی او، نه فقط ابزار بازی بچه ها که ابزار صید ماهی و تهیه ی خوراک نیز هست. موهای او به قدری بلنداند که به او توان صید همه ی ماهی ها را می دهند.ماهیگیران خشمگین می شوند و مادر با مهربانی بخشی از صید خود را به آنها می دهد. عناصر فیلم همگی از هم تغذیه می کنند و اکوسیستم کاملی را شکل میدهند.

زمانی که مادر از موهایش به عنوان تور ماهیگیری استفاده می کند، سگی نیز به دنبال موهای او می دود تا چیزی هم گیر او بیاید و سیر شود. این طبیعی است که تمامی عناصر یک فیلم، به دنبال خوراکی برای بقاء باشند. آنها از عناصر موجود در محیط فیلم تغذیه می کنند تا یک زنجیره ی غذایی شکل بگیرد و داستان فیلم به پیش رود.
موی بلند مادر به هنگام باد و طوفان همه ی شهر را به هم می ریزد، اما در عین حال پناهگاهی در برابر باران است. موی او به عنوان تمثیلی از کلیت وجود او، به نمادی از تغذیه کنندگی و حمایتگری تبدیل می شود.
در نماهای نزدیک، وجود مادر با خطوط صاف و مجعد تعریف می شود. انگار مادر ماهیتی تماماً تجسمی و آبستره پیدا می کند. بچه های او یکی پس از دیگری بزرگ می شوند. بزرگ شدن آنها و نوع شغل هر یک از آنها، با ایجازی شگفت انگیز و به تجسمی ترین شکل ممکن به تصویر کشیده شده است. تنها چند خطِ راه راهِ سیاه و سفید، ملوان شدن یکی از بچه ها را ظرف چند ثانیه به تصویر می کشد. امواج دریا، دور شدن کشتی و حرکت آن در آب، همگی با بیانی خطی، موجز و کمینه گرا بیان شده اند. بچه ی دوم سوار هواپیما می شود و این بار هم با همان بیان خطی خلاقانه و مینی مال مواجه هستیم. کوچک ترین بچه هم سوار قطار می شود و می رود.

نردبان و راه آهن، هر دو بیانگر راه و مسیرِ مستقل بچه ها پس از جدا شدن از جهانِ موهای مادر هستند. موهای مادر و ریل های راه آهن، در یک نمای دور، در امتداد هم قرار می گیرند و انگار مسیر زندگی را از وابستگی تا استقلال در یک تصویر به بیان درمی آورند. بچه ها در مسیر استقلال، با مخاطراتی روبه رو می شوند و حالا، مادر باز هم از موهایش برای حمایت از فرزندانش استفاده می کند.او با موهایش برای فرزند اولش تور، برای فرزند دومش چتر نجات و برای فرزند سومش، لباس و کفش گرم می بافد، تا جایی که دیگر برای خود او، مویی باقی نمی ماند.موهای او دوباره رشد می کنند، اما اینبار موی سیاه او در زمینه ی سفید، به شیوه ای نگاتیو جای خود را به موی سفید بر روی زمینه ی سیاه می دهد و به همین شیوه ی تماماً بصری، کارگردان نشان می دهد که مادر پیر شده است. موی مادر، هم جانپناه است، هم مسیر و راه، هم نمادی از زندگی و گذر عمر . دوربین بر روی موهای سفید مادر پن می کند، به طوری که انگار از آغاز فیلم، تجربه ی مادر بودن را در جهان سپید موهای او به تماشا نشسته بودیم.
رودخانه، موهای بلند، راه آهن و نردبان، همه عناصری هستند که وجوه مشترکی از لحاظ بصری و محتوایی دارند و گویی همگی به مفاهیمی چون عبور ،گذار و رسیدن از مرحله ای به مرحله ی دیگر اشاره دارند. خطوط صاف و منحنی، باز هم تشکیل دهنده ی دنیای فیلم هستند. انگار که فیلم در کلیتش، لابه لای موهای یک مادر می گذشته است. جهانی خطی و تجسمی که سرانجام از جوانی به پیری و فصل زمستان می رسد.
نویسنده: شیوا صادق اسدی، سپتامبر 2024
این متن نخستین بار در کانال تلگرامی من، با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.