
با دیدن فیلم های این دوره از جشنواره ی پویانمایی تهران،اولین چیزی که توجهم را جلب کرد کوشش فیلمسازان مستقل ایرانی در تداوم و تکامل مسیر پیشین خود بود.( کلمه ی "مستقل" را نه به معنای فیلم های ساخته شده با بودجه ی شخصی، بلکه به طور کلی برای فیلم های غیرسفارشی با موضوعاتی برآمده از گرایش و ذهنیت خود فیلمساز به کار بردم). به نظر می رسد که فیلمسازان بیشتری، به دور از کلیشه های رایج در حال کاوش برای بیان موضوعاتی هستند که به نوعی نسبت به آن دغدغه منداند و تنوع گرایش های بصری و تکنیکی آنها برای بیان هنرمندانه ی موضوع کارشان، جالب و امیدوارکننده بود. به نظرم آمد از سویی شاهد رشد و بلوغ فیلمسازان پیشتر شناخته شده هستیم و از سوی دیگر، شاهد پدیدار شدن فیلمسازانی که تازگی و طراوت یک نسل تازه را دارند. درست است که هنوز هم ضعف هایی وجود دارد ولی همین که پس از یک جشنواره، تعدادی فیلم در ذهنتان باقی مانده باشد که دلتان بخواهد درباره شان حرف بزنید، نشانه ی این است که اتفاقی رخ داده است و رشدی صورت گرفته است. انگار فیلم ها به نسبت گذشته، جدی تر شده اند و بیننده را دعوت می کنند که درباره شان کنکاش کند. حدأقل این اتفاقی بود که در این دوره برای من افتاد و به یاد نمی آورم در دوره های پیشین چنین چیزی را به این شکل تجربه کرده باشم. نام بردن از همه ی فیلم ها در محدوده ی این یادداشت های کوتاه نمی گنجد و اگر از فیلمی اسم نبرده ام به این معنا نیست که نکته ی جالبی برایم نداشته است. فیلم هایی که درباره شان می نویسم آنهایی هستند که بهتر در ذهنم مانده اند چرا که این شانس را داشته ام که آنها را بیش از یک بار ببینم.
از دو فیلمی شروع می کنم که بارها آنها را در جشنواره ها و رویدادهای مختلف دیده ام: "هبوب" (ساخته ی مهسا سامانی) و "جسم خاکستری" ( ساخته ی سمانه شجاعی).
"هبوب" فیلمی است که به بحران زیست محیطی ریزگردها می پردازد. این فیلم را می توان در رده ی انیمیشن های مستند قرار داد. فیلم هم از نظر مفهومی و هم از نظر تکنیکی، آمیزه ای از واقعیت و تخیل (فیلمبرداری و طراحی) است و از دو لایه ی شیشه ی ماشین و شن تشکیل شده است که به طور دیجیتال تلفیق شده اند.
لایه ی زیرین که از شیشه ی بدون شن یک اتوموبیل فیلمبرداری شده است، بستری است که بر روی آن طراحی های فیلم، از طریق پاک کردن لایه ی شنی شکل گرفته اند. از این رو هستی آنها وابسته به لایه ی شنی است که آنها را از رو در برگرفته است و این بیانگر وابستگیِ زندگی و هستی کاراکترها به محیط و شرایط جوی است.
در ابتدا زندگی یک پدر و دختر را در یک نخلستان می بینیم. زندگی با خطوطی ساده به تصویر کشیده شده است. تصاویر فیلم از خلاصه سازی و ساده سازی خلاقانه ای برخوردار هستند که یادآور بکری و طراوت نقاشی های کودکان است.
از ویژگی های بصری فیلم می توان به فضای بدون پرسپکتیو آن اشاره کرد. فضایی که از سازماندهی خطوط منحنی ، مضرس و مستقیم در یک سطح دوبعدی به وجود آمده است. خطوطی که دائماً پیدا و پنهان می شوند، محو می شوند و دوباره ظاهر می گردند و گویی بیانگر ناپایداری و شکنندگی یک زندگی هستند. در ابتدا، همه چیز آرام است.خورشید در آسمان می درخشد و پدر در کنار دخترش به کار برداشت خرما مشغول است.
گاهی علائم و نشانه هایی در این دنیا پدیدار می شوند که پدر و دختر از آنها سر در نمی آورند و این نمایانگر ناآگاهی آنها از کلیت دنیایی است که در آن زندگی می کنند، گویی آنها نمی دانند که تنها نقوشی خراشیده بر روی شن هستند و ممکن است نقش های دیگری هم به دنیایشان اضافه و یا کم شود. مخاطب هم در این ناآگاهی با آنها سهیم است و تنها با زوم بک آخر فیلم، متوجه می شویم که دنیای فیلم، دنیایی کوچک بر روی شیشه ی غبارگرفته ی یک اتوموبیل بوده است.
تغییر، ماهیت ذاتی این دنیای شنی است! دنیایی که با یک باد دگرگون می شود.طوفان شن و بادهای حاوی ریز گردها، زندگی شیرین این پدر و دختر را متحول و هستی آنها را تهدید می کنند. نخلستان و شخصیت های فیلم زیر غبار فرو می روند و سبیل پدر که در فیلم تأکید خاصی بر آن هست، آخرین عنصری است که پیش از محو شدن از وجود او باقی می ماند.
در پایان می فهمیم که دنیایی که پیش چشممان بود، چیزی جز طرحی حک شده بر روی شیشه ی یک ماشین غبار گرفته نبود. ریزگردها، تهدیدی برای دنیای کوچک این آدمک های حک شده بر روی شن هستند، همچنان که تهدیدی برای زیست انسان های واقعی.
ما بدون فضای پیرامونمان وجود نداریم. همچنان که هستی آن آدمک ها را دنیای پیرامونشان شکل داده بود. در پایان، فیلم با نشان دادن عکس های واقعی از ماشین های فرورفته در غبار، واقعیت این بحران زیست محیطی را مؤکد می کند تا درباره ی عواقب آن هشدار دهد.

"جسم خاکستری" از طریق ایجاد قیاس میان دو دنیای موازی (فضای مطب دندانپزشکی و بیمارستان روانی) ذهن من را به سوی این مفهوم هدایت کرد که گویی در جامعه با انسان های متفاوت، همچون دندان های پوسیده رفتار می شود. آنها از جامعه بیرون کشیده شده و به دور انداخته می شوند تا آنچه که " نظم" نامیده می شود برقرار بماند. اما مأموران برقراری این نظم نیز، به گونه ای دیگر در حد شیء تنزل یافته اند. آنها با آن یونیفرم های خاکستری رنگشان، هم از لحاظ فرم و هم از لحاظ کارکرد، تداعی کننده ی ابزارهای دندان پزشکی هستند.
فیلم در یک نگاه کلی تر، تصویری از یک جامعه ی بیمار ترسیم می کند که انسان ها در آن، به دندان های محصور در یک محوطه ی بسته تشبیه شده اند. محوطه ای خفه، تنگ و محدب که تنها از طریق یک دریچه (تداعی کننده ی دهانی که باز شده باشد) با دنیای بیرون در ارتباط است. انگار ریشه های این جامعه پوسیده است و رو به فساد رفته است. فیلم به جامعه یا هویت خاصی اشاره نمی کند، از همین روست که به یک بیان جهانی از وضعیت وجودی انسان و ساز و کارهای کنترل و حذف در جهان معاصر تبدیل می شوند.
هنگامی که در فضای مطب دندانپزشکی دندانی کشیده و دور انداخته می شود، یکی از بیماران روانی نیز از دریچه ی گرد فضای آسایشگاه روانی به بیرون پرتاب می شود و در حالی که تبدیل به یک دندان می شود، در مطب دندانپزشکی و در ظرفی که مخصوص دندان های کشیده شده است فرو می افتد. در اینجا بیمار روانی با دندان پوسیده هم هویت می گردد.گویی دو فضای مطب دندانپزشکی و آسایشگاه روانی باهم یکی می شوند تا در پایان، قیاسی که پیشتر از آن صحبت کردیم به نقطه ی اوج خود برسد و داستان فیلم کامل شود.
حرکات دوربین، فضاهای بسته، نماهای نزدیک و دفرماسیون هایی که تداعی کننده ی آینه های محدب و مقعر هستند، ساختار بصری فیلم را شکل داده اند؛ به طوری که انگار خود فیلم، به دندان دردآلودی شبیه می گردد که مخاطب آن را از طریق آینه های دندانپزشکی تماشا می کند. دندان پوسیده، کشیده می شود و فیلم پایان می یابد.

تنزل پیدا کردن انسان به شیء مفهومی است که در انیمیشن "دیوار چهارم" ساخته ی محبوبه کلایی نیز به گونه ای دیگر نمود پیدا می کند و این شیء وارگی، اینبار کلیشه های جنسیتی را نقد می کند.
محبوبه کلایی که ساختن جهانش را با یک فنجان قهوه و یک بشقاب گلسرخی آغاز کرد، اکنون جهان یک آشپزخانه را پیش روی ما به تصویر می کشد و آن را به دستاویزی برای خیالپردازی های یک کودک تبدیل می کند.
فیلم از دیدگاه یک پسربچه ، زندگی زوجی را نشان می دهد که از هویت انسانی خود تهی شده و تبدیل به اشیاء صنعتی یک آشپزخانه ی امروزی شده اند. اشیائی که گویی به گونه ای نمادین بیانگر نقش های جنسیتی زن و مرد در یک خانواده ی هسته ای نیمه سنتی- نیمه مدرن هستند. مادر ،ترکیبی از انسان و یک ماشین لباسشویی است و پدر یه یک یخچال استحاله یافته است.
ماشین لباسشویی در این فیلم خاصیت زایش و باروری دارد، از سویی نمادی از زهدان و تأکیدی بر نقش مادری و فرزندآوری یک زن است و از سوی دیگر نقش او را به عنوان یک خانه دار مؤکد می کند، گویی قرار است که او تنها بچه به دنیا بیاورد، لباس بشوید و همه چیز را پاکیزه نگه دارد."ماشین لباس شویی" در اینجا به طور ضمنی به معنای "ماشین تولید مثل" نیز هست. استحاله پیدا کردن پدر به یخچال نیز می تواند نشانه ای از نقش او به عنوان نان آور خانواده باشد. انگار این نقش ها، هریک دیواری را تشکیل داده اند و فضایی سه بعدی را به وجود آورده اند که توسط دیوارها، کاشی ها، کفپوش ها و لوله های روکار محصور شده است ، فضایی بسته که حرکت چرخشی دوربین آن را مؤکد می کند. این حرکت چرخشی که تداعی کننده ی به گرد خود چرخیدن است، در کنار نماهای بسته از چرخش ماشین لباسشویی ، گویی محصور شدن در چرخه ی زندگی روزمره را به تصویر می کشد. ساختار کلی فیلم نیز بر مبنای چنین چرخشی به پیش می رود و چرخش ماشین لباس شویی( به عنوان محوری ترین عنصر فیلم) در دکوپاژ و در حرکات دوربین هم مستتر است.
فرم و حرکت دایره ای، یادآور فیلم پیشین فیلمساز (یک نفر) هم هست که در آن همه چیز حول محور یک بشقاب اتفاق می افتاد. کف پوش های شطرنجی به دقت اجرا شده ی آشپزخانه ذهن بیننده را به سوی یک فضای منظم و هندسی هدایت می کند که شاید نمایانگر روزمرگی و تکرار باشد.گویی اشیاء آشپزخانه و لوازم مدرن امروزی در چهار دیواری یک فضای بسته و سنتی، در خدمت بازتولید همان نقش های جنسیتی پیشین هستند و مدرنیته تنها در اشیاء نمود پیدا کرده است، نه در نقش ها و روابط.
در انتهای فیلم، ما پسربچه را در هیبت واقعی اش و به صورت زنده می بینیم که انگار تأکیدی است بر اینکه تا به آن لحظه در تخیلات و دنیای ذهنی او چرخ می زدیم.

فیلم "بادها کجا می میرند" ، ساخته ی پژمان علی پور، انیمیشنی مستند درباره ی بمباران شیمیایی سردشت در سال ۱۳۶۶ است. واقعه ای که تصادفاً امروز هفتم تیرماه، سالگرد آن است. بخش عمده ای از فیلم، در قالب یک سکانس- پلان و از طریق انعکاس های درون یک رودخانه روایت می شود. رودخانه ای که گویی لحظات زندگی در دل آن ساری و جاری است.
آدم ها، روابط و اشیاء همگی به صورت گذرا در این رودخانه بازتاب پیدا می کنند. ما جزئیات آنها را نمی بینیم، بلکه حضور آنها را در هیبت لکه هایی گنگ و سایه وار ادراک می کنیم و تنها حرف ها و صدایشان را به وضوح می شنویم. اما همین انعکاس ها خبر از وجود عشق و زندگی در دنیای بیرون از رودخانه می دهند.
رودخانه، تمامیت زندگی را در خودش جای داده است. هم مکان بازی کودکان است و هم میعادگاه عشاق. رودخانه بازتاب دهنده ی عبور، جریان و گذار لحظات ناپایدار زندگی نیز هست.
گاه گاهی ورود رنگ های تند و خالص به دنیای رودخانه، تنوع بصری و تضاد رنگی جذابی به فیلم می بخشد؛ به عنوان مثال آنجا که فرفره ها ی رنگین با انعکاس های خاکستری رودخانه همجوار می شوند.
در فیلم شاهد استفاده ی خلاقانه ای از فضاهای مثبت و منفی و همین طور ترکیب بندی و محل قرارگیری عناصر در کادر هستیم؛ به عنوان مثال آنجا که گربه ای از گوشه ی بالا ی کادر وارد دنیای فیلم می شود؛ چند لحظه ای آن را می بینیم و سپس می رود.
با آغاز بمباران شیمیایی، این دنیای آرام به هم می ریزد. انعکاس ها ی افتاده در آب، پا به فرار می گذارند و لکه های گسسته ای که در کادر پراکنده شده اند، بیانی بصری از مرگ و انهدام هستند.
پس از بمباران شیمیایی و مواجه با مفاهیمی چون مرگ، ایثار و جدایی عشاق، بار دیگر زندگی از سر گرفته می شود و انعکاس های وحشت زده و گریزان آدم ها، هر چند پریشان و آسیب دیده، به رودخانه ی زندگی باز می گردند.

فیلم " آنیما" ساخته ی محبوبه محمد زکی، شاید متفاوت ترین فیلم در جشنواره ی امسال از لحاظ مضمون بود.
این فیلم اگرچه از لحاظ بصری و جنس طراحی ، تا حد زیادی در چارچوب کارتون ها باقی مانده است، اما از لحاظ داستانی به عمقی می رسد که در انیمیشن روایی ایران نمونه های زیادی ندارد.
شاید دانستن این نکته کمک کننده باشد که در روانشناسی تحلیلی یونگ،" آنیما" وجه زنانه ی ضمیر ناهوشیار یک مرد است که می تواند به صورت نبوغ و خلاقیت هنری بروز پیدا کند.با این حال حتی اگر با تئوری های یونگ آشنا نباشیم، باز هم می توانیم داستان فیلم را دنبال کنیم.
(ر.ک. انسان و سمبول هایش، کارل گوستاو یونگ)
پس از این مقدمه ی کوتاه، به سراغ خود فیلم برویم. فیلم درباره ی مردی است که نمودهای زنانه ی روانش از جانب محیط و جامعه ای که در آن زندگی می کند، مورد پذیرش قرار نمی گیرد و به نظر می رسد که حتی خود او نیز نمی تواند با این وجه زنانه از در صلح و سازش در آید. این شخصیت درونی زنانه ، این «من مؤنث» ، در هیبت یک توده ی تیره رنگ و سیال بیان بصری پیدا می کند. طراحی و اجرای این عنصر زنانه، انعطافی دارد که با ساختار بصری عمدتاً کارتون گونه ی فیلم در تضاد است و در نتیجه « بیان» پیدا کرده است؛ تلاش ظریفی که فیلم را از منطق کارتون ها کمی جدا می کند و فراتر می برد.
این توده ی سیال، گاه پیدا و گاه پنهان است اما همواره حضور دارد. گاهی می رقصد، گاهی آواز می خواند و ما آوای زنانه ی او را از اعماق وجود مردِ فیلم می شنویم. انگار می گوید: من را ببین و صدایم را بشنو! من در درون تو وجود دارم. غیر طبیعی نیستم .چرا از مواجهه با من هراس داری؟
گویی این شخصیت زنانه دلش می خواهد خودش را ابراز کند. او موجب به وجود آمدن تمایلات و گرایش هایی در وجود مرد است که با کلیشه های رایج در مورد مردانگی هم خوانی ندارند. همانند لحظه ای که مرد از چهارراه خیابان عبور می کند اما متوجه می شود که نیمه ی مؤنث او، آن سوی خیابان مجذوب لباس زنانه ی پشت ویترین یک مغازه شده است؛ یا آنجایی که این وجه زنانه به صورت تمایل مرد برای آرایش کردن و استفاده از رژ لب نمود پیدا می کند و او که یک نوازنده و یک معلم موسیقی است، زمانی که تسلیم این گرایش خود می شود با بهت و حیرت شاگردانش روبه رو می گردد.
سرانجام مرد تصمیم می گیرد که این شمایل زنانه را از وجود خودش به بیرون بیندازد و آن را کاملاً سرکوب کند. او "آنیما " را از وجود خودش دفع می کند. "آنیما" که بر خلاف محیط پیرامون مرد، منعطف و شکل پذیر است این بار در هیبت لکه هایی سیاه رنگ از وجود او به بیرون پرتاب می شود و همچون ضایعاتی بی ارزش به داخل سینک دست شویی فرو می رود. حالا همه چیز عادی شد؟ حالا این مرد می تواند خودش را یک طبیعی بپندارد؟
پاسخ فیلم به این پرسش ها را زمانی دریافت می کنیم که متوجه می شویم که این مرد دیگر قادر به نواختن ساز نیست. او دیگر نمی تواند یک ساز موسیقی را با احساس و تأثیرگذار بنوازد. انگار هسته ی اصلی خلاقیت و استعداد هنری او از بین رفته است و نوازندگیِ خشک و بد او باعث می شود که شاگردانش را نیز از دست بدهد. همان طور که کارل پیرسن در کتاب "بیداری قهرمان درون" می گوید در روان هر یک از ما هم زن وجود دارد و هم مرد و دوجنسیتی بودنِ اصیل، آزادی بیشتری برای راه های ابراز وجود در جهان به ما می دهد، منجر به یکپارچگی روانی می شود و در کسانی پرورش پیدا می کند که طبق حقیقت وجودی شان زندگی می کنند. اما « زنانگیِ درون خطری برای توهم برتری مردان به شمار می آید و بنابر این عنصر زنانه همواره باید برده و تحت نظارت باقی بماند.» ( بیداری قهرمان درون، کارول اس. پیرسن)
این همان داستانی است که در فیلم "آنیما" هم به تصویر کشیده شده است. در پایان فیلم، مرد که با سرکوب عنصر زنانه ی وجودش، تبدیل به موجودی افسرده و درهم شکسته شده است، برای باز جستن وی، به درون آب های تاریک ضمیر ناهوشیارش فرو می رود تا شاید با یافتن او بار دیگر به یکپارچگی دست یابد.
فیلم مرا به یاد این جمله ی کالریج می اندازد که می گوید: " یک ذهن عظیم باید دوجنسی باشد."
(ر.ک. سیر رمانتیسم در اروپا، مسعود جعفری، نشر مرکز)

فیلم "زوزه" ساخته ی پارسا بزرگانی انیمیشنی مستند درباره ی کشتن سگ های ولگرد توسط تزریق اسید است. فیلم تلاش می کند تا از طریق مصاحبه با شخصی که شغل خود را با اصطلاح " معدوم سازی سگ ها" توصیف می کند به ریشه های معضل حیوان- آزاری بپردازد. آیا انتخاب این شغل، همان طور که مصاحبه شونده سعی دارد به مصاحبه گر بقبولاند، صرفاً دلایل اقتصادی دارد یا چیز پیچیده تری علت آن است؟
فیلم در مرز میان فیلم زنده و انیمیشن حرکت می کند و تصاویر مستند و واقعی را با طراحی های به شدت دفرمه ای که گویی بیانگر شکستگی های درونی شخص مصاحبه شونده هستند، ترکیب می کند. سطوح زاویه دار و خطوط مضرس و بریده بریده ای که روی فیلم طراحی شده اند، بیش از آن که بخواهند چهره ی ظاهری مصاحبه شونده را بپوشانند، واقعیت درونی او را بر ملا می کنند. این که خود او نیز از درون، موجودی خرد شده، زخمی و درهم شکسته است.

فیلم "دماغ" ساخته ی حمیده تیموری، در بخش دانشجویی جشنواره ی پویانمایی نمایش داده شد. این فیلم همان طور که از نامش پیداست، با اقتباس از داستان کوتاه نیکلای گوگول ساخته شده است.
ادبیات روسیه به واسطه ی عمق و غنایش ، همواره منبع الهامی برای فیلمسازان نقاط مختلف جهان در ابعاد فرا ملی بوده است. یکی از مشهورترین نمونه های این نوع اقتباس ها، اقتباس آکیرا کوروساوا از رمان "ابله" داستایفسکی است. بنابراین تعجبی ندارد که یک ایرانی به سراغ داستان نویسنده ای روسی برود.اما آنچه که عجیب است، توانایی یک دانشجو برای بیان دوباره ی داستانی است که بارها در دنیای انیمیشن مورد اقتباس قرار گرفته است.
انتخاب "دماغ" برای اقتباس بدون شک انتخابی خطرناک است. با این حال، تماشای فیلم حمیده تیموری همچنان جذاب است. فیلم به واسطه ی دقت به جزئیات، پردازش قوی و قدرت تکنیکی اش به مراتب فراتر از حد یک فیلم دانشجویی است و از لحاظ بصری نیز بسیار جالب و متقاعد کننده از آب در آمده است.
فیلم تا حد زیادی به خط روایی داستان اصلی وفادار است و داستان با همان ایوان یا کوولویچی شروع می شود که لای نان صبحانه اش یک دماغ بریده شده پیدا می کند. فیلمساز در برخی از پلان ها از قابلیتِ متریالِ پرز دارش برای ایجاد یک فضای آبستره استفاده کرده است، در واقع هوشمندی هایی از این دست را کمتر در آثار دانشجویی و یا حتی حرفه ای شاهد هستیم.
یکی از زیباترین پلان های فیلم، پلان دور شدن کالسکه است در حالی که پرزهای روشن بر زمینه ی تیره رنگ، نقش برفی که می بارد را ایفا می کنند.
ویژگی هایی که حمیده تیموری در این فیلم به آن دست یافته، در آینده چگونه بسط پیدا می کنند؟ این پرسشی است که فیلم های بعدی فیلمساز پاسخش را به ما می دهند. پرسشی که البته می توان آن را درباره ی تمام فیلمسازان مستقلی که سعی در مٶلف بودن دارند مطرح کرد. فیلمسازانی که برای دیدن فیلم هایشان منتظر جشنواره ها ی بعدی می مانیم.

نویسنده : شیوا صادق اسدی
منبع اولیه ی انتشار: کانال تلگرامی " خوانش انیمیشن" ، جون 2022