
«پرسپولیس» را سالها پیش دیده بودم و به خاطر دارم بعد از دیدن آن، بسیار گریستم؛ این البته جدای از آن لحظاتی بود که طنز فیلم مرا به خنده میانداخت. با «مرجی» همدلی داشتم و این شخصیت از نظر من دختر کوچولویی شیرین و دوستداشتنی بود که به همه ی اتفاقهای پیرامونش واکنشی صادقانه و صمیمانه نشان میداد. تنها چیزی که میخواست و از او دریغ میشد، این بود که بتواند آزادانه خودش باشد.
با این وجود من همیشه فکر می کردم که تأثیر «پرسپولیس» از جنبههای عاطفی فراتر نمیرود و در حد «بازنمایی روایت» متوقف مانده است.
«پرسپولیس» اساساً روایت یک کمیک بوک را دنبال میکند و از ظرفیتهای بیانی هنر انیمیشن استفاده ی محدودی می کند. نوع طراحی و سبک بصری فیلم، اگر چه برای تعریف قصه کافی و کارآمد است، اما به اکسپرسیون نیرومند یا خلق ساختارهای زبانی تازه نمیرسد.
«پرسپولیس» در تأثیرگذاری عاطفی از طریق روایتگری موفق است و از همین رو بود که توانست مخاطب جهانی را با خودش همراه کند، اما اگر معیارها را تا سطح «نوآوری در فرم» و «اکسپرسیون بصری » ارتقاء دهیم، این فیلم در حد یک کتاب مصور پویانماییشده باقی میماند و به سطح یک تجربه ی غنی سینمایی و تجسمی نمیرسد.( از این رو «خورش آلو با مرغ» شاید با معیارهای سینمای زنده، فیلم موفق تری باشد.)
"پرسپولیس" همان مشکل عمده ی کارتون های صنعتی را دارد: تصویر نه یک عامل بیانی مستقل، بلکه ابزار بازنمایی روایت است. به همین دلیل این فیلم در حد یک روایت اتوبیوگرافیک باقی می ماند و به سطح خود بیانگری راستین نمیرسد. اکسپرسیون زمانی شکل می گیرد که ماده بتواند خاصیت خود را آشکار کند، رنگ بتواند منفجر شود، خط بتواند بلرزد، وحشت معادل تجسمی پیدا کند و در فرم، ترکیب بندی، ریتم، بافت و ضرب قلم منعکس شود. ساختار تازه زمانی شکل می گیرد که روابط بصری متحول شوند، رویکرد سنتی نسبت به پرسپکتیو و عمق کنار رود و ساختار تصویر از نو سازماندهی شود.
با این حال، ارزشگذاری آثار هنری همیشه بر مبنای کیفیت هنری صورت نمیگیرد و موفقیت رسانهای و سیاسی میتواند از دستاوردهای هنری یک اثر به مراتب فراتر رود. «پرسپولیس» را میتوان نمونه ای دانست که تبدیل به «الگوی موفقیت هنری از مسیر سیاسی» برای نسل های بعد شد. مسیری که در آن یک کارگردان میتواند با حدأقلی از دستاورد هنری، حدأکثر توجه را به خودش جلب کند.
اما این اتفاق در دراز مدت، می تواند پیامدهای متضادی هم به دنبال داشته باشد: ساتراپی به ویژه بعد از وفاتش، به نقطه ی تلاقی ستایش های اغراق آمیز و انتقادهای تند سیاسی تبدیل شد. بخشی از انتقادهایی که این روزها جریانات سیاسی متعددی همچون چپگرایان فرانسه و یا نیروهای حامی فلسطین به او وارد می دانند، مرتبط با ضدیت او با نیروهای مقاومت منطقه و همسو شدنش با برخی از مواضع نئوکان ها و محافل راست گرا، به ویژه در سالهای پایانی زندگی اش است.
این نقدها نشان می دهند که یک هنرمند میتواند در شبکهای از نهادهای فرهنگی، رسانهای و سیاسی قرار بگیرد و به تدریج از جستجوی آزادی به نوعی وابستگی تازه برسد.
ساتراپی که عمدتاً به دلیل مواضع سیاسی اش، از حمایت و تأیید محافل بین المللی برخوردار بود و در همین راستا جوایز زیادی را به خود اختصاص داده بود، در یک کنفرانس خبری در مادرید( به تاریخ ۲۹ آوریل ۲۰۲۴)، خواستار تروریستی اعلام شدن حکومت ایران و سپاه پاسداران شده بود. او ضمن نادیده گرفتن سالها اشغالگری، آپارتاید و نسل کشی مردم فلسطین توسط اسرائیل و با چشم بستن بر جنگ های استعماری آمریکا در خاورمیانه، ایران را عامل جنگ افروزی در منطقه دانسته و در انتقاد از جوزف بورل گفته بود: «دیگر چه مدرکی نیاز دارد تا دولت ایران را تروریستی اعلام کند؟»* این در حالی است که تروریستی اعلام شدن دستگاه حاکم و یا نیروهای نظامی رسمی یک کشور، از اساس مقدمه ای بر حمله ی نظامی است.
زمانی که آمریکا و اسرائیل به خاک ایران تجاوز کردند، طیف هایی از دیاسپورای ایرانی و آن دسته از نیروهای اپوزسیون که از حمله ی نظامی به میهن خود پشتیبانی می کردند ، شکست اعتباری سنگینی را متحمل شدند و گفتمان آنها در بحبوحه ی جنگ و ضرورت دفاع ملی، به شدت تضعیف شد. در چنین شرایطی بود که ساتراپی که خود جزو چهره های فرهنگی شاخص اپوزسیون بود، چشم از جهان فرو بست.
میراث امروز ساتراپی، بیش از هر چیز، یک «هشدار» است. آن چه که در روند او از دست رفت، شاید همان مرجی کوچولوی کنجکاو و بازیگوشی بود که اشتیاق آزادی داشت و بوی بدن مادربزرگش را دوست داشت. انگار همان مرجی کوچولو، از میان انبوهی از ستایش ها و انتقادها، این بار میگوید: از این مسیر نه!
نویسنده: شیوا صادق اسدی، ژوئن 2026
*Elcommercio/Marjane Satrapi: «Estoy enfadada con Borrell, si lo tuviera delante le daría un bofetón» 30 April, 2024
این نوشته نخستین بار در کانال تلگرامی من با عنوان "خوانش انیمیشن" انتشار یافته بود.
همچنین بخوانید: انیمیشن برون مرزی https://vrgl.ir/1X6dh