ویرگول
ورودثبت نام
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدیمتولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
خواندن ۱۰ دقیقه·۳ ماه پیش

خوانش انیمیشن "اتاق جیغ"، به کارگردانی شیدا زرین فام

Scream Room

Sheida ZarinFam

تولید سال ۱۳۸۵

"كودكان در كرانه ی دريا گرم بازی بودند كه موجی آمد و بازيچه هاشان را ربود و به ژرفنا برد: اكنون گريان اند. اما همان موج بهرشان بازيچه های نو خواهد آورد و گوش ماهي های رنگين نو پيششان خواهد ريخت." (نيچه, چنين گفت زرتشت, ترجمه ی داريوش آشوری)

"اتاق جیغ"، به کارگردانی شیدا زرین فام یکی از عمیق ترین انیمیشن های  ساخته شده در ایران است. فیلمی که حدأقل برای من هرگز کهنه نمی شود و با هر بار دیدن زوایای تازه ای از آن را کشف می کنم.

فیلم با تکنیک ماسه ساخته شده است و ماهیت ناپایدار و متغیر ماسه، در هماهنگی کامل با تم فیلم است . چرا که کلیت فیلم، داستان یک مورف یا استحاله در گذار از مراحل زندگی است.
در ابتدای فیلم، دختربچه ای که خود به سبب تکنیک به کار رفته در فیلم، از جنس ماسه است، در حال ساختن يك قلعه ی ماسه ای در كنار دريا است. ما دريا را نمي بينيم، اما صداي آب وجود آن را القاء می كند و موج ملايمی كه در موهای تاب دار دخترك جريان دارد حس دلنشين و شيرينی از موج دريا دارد.
کارگردان از همان ابتدا بر متریال به کار رفته در فیلم تاکید می کند. تکنیکی که انتخابش تصادفی نیست و در پیوندی ناگسستنی با جهان فیلم، معنا پیدا کرده است.دخترک ساخت قلعه ی شنی را به پایان می رساند اما سرانجام موج آب، آن را نابود مي كند.
قلعه ی شنی که گویی اشاره ای به تجربه های کودکی است با ضربه ی یک موج نابود می شود. این اتفاق ماهیت ناپایدار آنچه که در حال ساخته شدن است، ماهیت ناپایدار جهان خود فیلم که از جنس ماسه است و نیز ماهیت ناپایدار دوران کودکی را بیان می کند.
دخترك شوكه شده و مات و مبهوت بر جای می ماند، و به گذر ماهی ها در آب نگاه می كند. تا اين كه به يك باره چيز تازه ای كشف مي كند: يك گوی قرمز براق! گوي قرمز اسرار آميزی که از جنس ماسه نیست!
این گوی قرمز هم از لحاظ جنس و هم از لحاظ رنگ با دنیای آبی رنگ فیلم در تضاد است و شاید به دلیل همین تضاد است که برای دخترک تا بدین حد جذاب است و او را به دنبال خود می کشاند.
گويی او عنصر تازه ای را كشف كرده است كه تا به حال در زير آب ها پنهان بود ولی اكنون در دسترس او است و در كف دستانش برق می زند. او هنوز اين گوی قرمز را به درستی نمی شناسد و از ماهيت آن آگاه نيست. هنوز نمی داند كه با كشف اين گوی (که بعدتر خواهیم دیدقدرت زایش و باروری دارد)، ديگر يك كودك نيست.


من تصورم بر اين است که اين گوی به گونه ای نمادین بیانگر پايان دوران کودکی، ، آغاز دوران نوجوانی و تجربه ی بلوغ است. دخترک شروع به رقص و پايكوبی مي كند و همچون پرنده ای به آسمان بر می جهد. گویی این گوی نیرویی دگرگون کننده دارد و می تواند در پدیده ها تغییراتی را به وجود بیاورد و دنیای ناپایدار و ماسه ای فیلم را به رقص و حرکت و استحاله و دگرگونی وادارد و حتی ریتم فیلم را تغییر دهد.
دخترک سرشار از شوريدگی و شيدايی واحساسات مثبت است. دوران کودکی اش را پشت سر گذاشته، اما رؤيايی بس زيباتر برای خودش ساخته است که موسیقی بسیار زیبای این پلان ها، آن را مؤکد می کند.
گوی قرمز به زمين مي افتد و هنگامی که دخترک خم می شود تا آن را بردارد، گوی ماهيت ترسناک خود را نشان می دهد. انگار وجه دیگری از تجربه ی بلوغ در برابر دخترک نمایان می شود. انبوهی از تغییرات و دگرگونی ها پدیدار می شوند که دخترک توانایی تطبیق دادن خود با آنها را ندارد. این دگرگونی ها در قالب یک جنگل ظهور پیدا می کنند.
درخت غول پيكری جان می گیرد و با چشمانی خشمگين و نگاهی خصمانه به دختر می نگرد. دخترک می ترسد و عقب مي كشد. كلوزآپی از صورت وحشت زده ی دختر را می بينيم و بعد نمايی از درختان جنگل كه در دل هم پيچ و تاب می خورند؛ انگار كه چيزی آن ها را از خواب بيدار كرده است. ريتم فيلم تندتر و تندتر مي شود و صدای نفس های دخترك با اين ريتم تند هماهنگ می شود. كنتراست تصاوير نيز افزايش مي يابد. دخترک دچار هيجان و اضطراب درونی می گردد و يک حالت بحرانی که گویی بیانگر دوران بلوغ است در او پديدار می گردد. اميال جديدی در او به وجود می آيد و او خود را در دنيای جديدی باز می يابد.
این جنگل برای من بسیار یادآور جنگل های داستان های پریان است. در افسانه ها ی پریان نیز هربار که قهرمان داستان در حال تجربه ی تغییر و دگرگونی و ورود به مرحله ی تازه ای از رشد و تکامل است، با یک جنگل ترسناک روبه رو می شود. سفید برفی با عبور از همچون جنگلی وارد مرحله ی تازه ای از زندگی خود می شود و پری دریایی نیز در مسیر تجربه ی بلوغ، از جنگلی دریایی و مخوف در زیر آب ها عبور می کند تا خودش را به مرحله ی تازه ای از زندگی برساند و تغییر کند. انگار مفاهیم ضمنی و نمادین داستان های پریان (ای بسا کاملاً ناآگاهانه) یکی از لایه های معنایی انیمیشن "اتاق جیغ" است .
دخترک اتاق جیغ نیز همچون پری دریایی از دنیای آرام و مأنوس کودکی اش، فاصله می گیرد و در پی گوی سرخ رنگی که سرراهش قرار گرفته، وارد دنیایی تازه و ناآشنا می شود؛ از چيزهايی كه يكی پس از ديگری از اين سرزمين ناشناخته و رام نشده سر بر می آورند، می ترسد و فرار می كند. اين جنگل سیال و بی ثبات به گمان من می تواند جهان هورمون هايی باشد كه ترشح آن ها تازه آغاز شده است؛ هورمون هايی كه عواطف تازه ای را در وجود دختر پديد آورده اند و او را آشفته و گيج مي كنند. گویی جنگل، وجه ديگري از گوی قرمز است و همچون گوی قرمز رنگ، چيزی جدا از وجود خود دختر نيست؛ جهان غريزه های تازه از خواب برخاسته ای که دخترک درون آن سرگردان و حيران است. انگار از اين گم شدن گريزی نيست. نيروهای مردانه، با صداهايی نخراشيده و مهيب، می توانند نشان دهنده ی آگاهی پيدا كردن دختر از تضاد جنسيتی و غريزه ی جنسی باشند. و آن گياهی كه به صورت پيكری زنانه از دل زمين بيرون می آيد، گویی او را با هويت زنانه ی خود مواجه می کند؛ هويت زنانه ای كه تا به حال منفعل و خفته در خاك بود.
دخترک (كه حالا ديگر يك نوجوان است) از اين هويت می گريزد. اين زن، دخترك را تا جايی تعقيب می كند كه او به زمين می افتد، عقب عقب می رود و در حالی كه تبديل به فرم هایی فرو ريزنده و ماسه ای می شود، به ته دره سقوط می كند.
انگار دختربچه در جنگل بلوغ از بين رفته است و قرار بر اين نبوده كه جاودان باشد.همچون خود تکنیک ماسه که هر فریم با نابودی فریم قبلی شکل می گیرد. اين نابودی تلخ نيست، چرا كه دخترک در پلانهای بعدی با هويتی تازه دوباره زندگی می یابد.


در پلان بعد می بینیم که دخترک سوار یک گرگ است و به صورت يك لكه ی سياه در آمده است. انگار نمي داند كيست. هويت پيشينش از بين رفته ولی چيز تازه ای نيز جايگزين آن نشده است. او ديگر فرار نمی كند. آرام و بی حركت است و چون تسليم است، بر گرگ سوار است؛ يعنی گرگ هم تسليم او است. اين، نوعی آشتی با نيروهای وحشی درون و غرایز است؛ گرگ زوزه ای می کشد و گویی از اين جا به بعد اوست که راوی داستان و راهنمای دختر است تا با آشكار كردن رمز و رموز گوی قرمز او را از هويت تازه اش آگاه کند. گرگ پوزه اش را جلو می آورد و داستان خود را آغاز می كند:
نخستين چيزی كه از آن حرف می زند اين است كه آن گوی سرخرنگ يكتا نيست و دخترك هم در اين تجربه تنها نيست. حشره ای در حال تخم گذاری ،تعداد زیادی گوی قرمز خلق می کند. اشاره به تخمك گذاری نشان دهنده ی این واقعیت است که آنچه برای دخترک رخ داده، پدیده ای زیستی است که بارها و بارها در طبيعت اتفاق افتاده است.
در دنيايی كه کارگردان خلق کرده، همه چيز ناپايدار و ماسه ای است. همه چيز تغيير می كند، اما طبيعت به روند خود ادامه می دهد و گوی هاي زايش و باروری را تا به هميشه توليد می كند.
اين گوی قرمز رنگ سرانجام با تبدیل شدن به جنين، به نماد زایش و باروری تبديل می شود و گویی معنای پنهان خود را به تمامی عیان می کند.


سپس گرگ از عشق حرف می زند. گوی قرمز می تواند نمادی از عشق و نخستین بارقه های زنانگی نيز باشد.
برگی در آب فرو می افتد. ورقی از زندگی به اعماق آب می رود و روايت گرگ در اين جا به پايان می رسد.دخترک باريك و كشيده می شود و در هویتی هنوز مبهم، از دريچه ای مابین دو موجود شبه انسانی(یکی زن و دیگری مرد) عبور می كند. او هنوز خود را نمی شناسد. هويت قبلی اش از بين رفته، اما هنوز مانده تا چيز تازه ای جايگزين آن شود. عبور از اين دريچه انگار تولدی دوباره است: گذری دوباره از رحم مادر، ولی اين بار نه به شکل فیزیکی، بلكه به صورتی ذهنی و روانی؛ كشف دوباره ی مسير باریکی كه همه ی ما برای ورود به اين جهان آن را پيموده ايم. عنوان" اتاق جيغ" مي تواند اشاره به اين معنا داشته باشد. اما دختر اين بار با عبور از اين بطن باريك و تاريك، بزرگ می شود.
در پلان پایانی او را می بينيم كه در آب دراز كشيده است. كنتراست تصوير كاهش يافته و ما با فضایی مونوتن و بدون كنتراست روبه رو می شویم انگار تضادهای درونی دختر از بين رفته است. ديگر چیزی در وجودش با چيز ديگر در تضاد نيست و نيروهای متخاصم درونی اش به نوعی هماهنگی و هم نوایی رسيده اند. بالا و پايين رفتن موج ها بسيار تداعي كننده ی حركات نوسانی شكم به هنگام تنفسی آرام است. دختر هويت تازه ای پيدا كرده است و ما چهره ی جديدی از او را می بينيم. انگار او به آگاهی تازه ای رسيده و آماده ی دگردیسی است. او دورتر و دورتر مي شود، كوچك می شود و به صورت يك ماهی به زندگی خود ادامه می دهد.گویی او حالا هماهنگ با طبيعت و شناور در دريای زنانگی است.

پایان بندی فیلم برای من به نوعی تداعی کننده ی داستان پری دریایی است. اگر دخترک "اتاق جیغ"، پس از تجربه ی تغییر و دگرگونی تبدیل به ماهی می شود، پری دریایی هانس کریستین آندرسن تبدیل به یک کف کوچک بر روی سطح آب می شود، (سپس بخار می شود و به آسمان می رود)دخترک "اتاق جیغ"، به خشکی تعلق دارد و در پی گوی قرمز رنگ سر از آب در می آورد، پری دریایی اما به آب تعلق دارد و در پی یک عشق آتشین سر از خشکی در می آورد. هر دو سرانجام به چیزی دیگر استحاله می یابند.گویی تجربه ی بلوغ آنها را به نقطه ی غیر منتظره ای می کشاند که در شروع راه انتظارش را نداشتند.

بخش هایی از این فیلم، در ویمئو قابل دیدن است.

نویسنده: شیوا صادق اسدی، ۱۳۸۷

این نوشته نسخه ی ویرایش شده ی متنی است که من برای پایان نامه ی دوران کارشناسی ارشدم با موضوع "درک انیمیش های نقاشانه نوشته بودم. ( دانشکده سینما تئاتر دانشگاه هنر تهران- ۱۳۸۸) و در دسامبر 2019 آن را در کانال تلگرامی خودم با عنوان " خوانش انیمیشن" نیز منتشر کردم.

بخش هایی از این فیلم از طریق لینک زیر قابل دیدن است:

https://vimeo.com/24211404

انیمیشن بزرگسالاننقد فیلمبلوغ
۷
۱
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
متولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید