"مضامین را می توان با رنگ ها مقایسه کرد. هر نقاشی پالت رنگی خودش را دارد و از بازی در طیف رنگی خودش احساس راحتی بیشتری می کند تا اینکه بخواهد خودش را مجبور کند از بنفش یا رنگ تازه ی دیگری استفاده کند.مضامین نیز این گونه اند. در جست و جویم برای ایده ها من همواره به سوی عناصری که پیشتر استفاده کرده ام باز می گردم. هرچند تلاش می کنم که رو به جلو حرکت کنم و به زبان خودم وسعت ببخشم، با این وجود بازی با چیزهای آشنا و یا مورد علاقه ام آسان تر از بازی با ناشناخته هاست."
ژرژ شوئیزگبل
منبع:
Olivier Cotte, Georges Schwizgebel Animated Paintings, Editions Heuwinkel

ایکاروس، آغاز پرواز یک فیلمساز:
شوئیزگبل با بالهای ایکاروس وارد جهان انیمیشن شد! جهان او نخست از نقطه ها پدید آمد! " پرواز ایکاروس" نخستین فیلم او بود. در این فیلم، او نقطه های لرزان نقاشی شده با گواش را با نت های یک هارپسیکورد همراه کرد.اما او بر خلاف ایکاروس، بی وقفه به پروازش ادامه داد و حاصل بلند پروازیهای بصری اش را در قالب فیلم های انیمیشن با ما به اشتراک گذاشت.
نقطه ها، چون دانه های گیاه قد کشیدند و بعدها تبدیل به تاش های قلم مو شدند! اما به جز تکنیک، او سه ایده ی بنیادی دیگر را هم از این فیلم به فیلم های بعدیش آورد: ارجاع به اسطوره، استفاده از اشکال هندسی و توأم کردن تصاویر با موسیقی.
شوئیزگبل با "پرواز ایکاروس" پایه های دنیای خود را بناکرد.بسیاری از عناصری که بعدها در فیلم های او تکرار می شوند، در "پرواز ایکاروس" وجود دارند. بناهای معماری ،کفپوش های شطرنجی ، دسته های پرندگان و مهم تر از همه ،تم پرواز و نماهای دید پرنده.
فیلم های بعدی او نشان می دهند که او چگونه با نقاشی از حالات آدم ها، جوهر حرکت آنها را با چند ضربه ی ساده ی قلم مو شکار می کند و با ارجاع به داستانهایی چون فرانکنشتاین پیوند خود با افسانه و اسطوره را حفظ می کند. او دوربینش را در فضاهای تودرتو و لابیرنت وار حرکت می دهد و امکانات حرکت دوربین برای ایجاد تعلیق را می کاود. این نوع فضاها که در آثار بعدی او تکرار می شوند، گویی بار دیگر ارجاع به اسطوره می دهند و اشاره ای غیر مستقیم به هزارتوی دایدالوس در اساطیر یونان دارند.

شوئیزگبل به تدریج زبان خود را بسط می دهد و سرانجام با فیلم "78 دور در دقیقه"، جهانی را خلق می کند که تمام ویژگی های فیلم های پیشین او را در خود نهفته دارد. این جهان، جهانی است که سرشار از حرکت و چرخش است و با والسی که توسط یک آکاردئون اجرا می شود به رقص درآمده است. تصاویر به هم پیوسته اند و نماها از طریق مورف و حرکت دوربین به هم متصل می شوند.
جهان شوئیزگبل جهان پارک های وسیع، مسابقات اسب سواری، زمین های بازی و برکه ها و انعکاس ها است. جهانی که انگار فقط فصل تابستان را دارد! گویی این دنیا، دنیای بازی و تفریح در روزهای تعطیل است! جهان چرخیدن به روی چرخ و فلک ها و تاب سواری.
دنیایی هم آشنا و هم غریب که گاه همچون نقاشی های ادوارد هاپر حکایت از تنهایی آدم ها و رها بودن آنها به حال خود دارد و گاه حکایت از هم نوایی آنها در قالب دسته های کر، میهمانی ها و مجالس رقص.
ویژگی دیگری که هرچه جلوتر می رویم پررنگ تر خودش را نشان می دهد، فیکس فریم هایی هستند که گاه به گاه ریتم فیلم ها را می شکنند. گویی این دنیا به یکباره و برای چند لحظه به سکون می رسد و از حرکت بازمی ایستد و بعد از چند ثانیه توقف دوباره رقص خود را از سر می گیرد.
شوئیزگبل در فیلم هایش همواره به ایده ی بنیادین پرواز برمی گردد. گاه پروازی انفرادی به روی یک تاب دورافتاده را نشان می دهد و گاه پروازی دسته جمعی در یک شهربازی را.
دنیای او اما گوشه های ترسناک و خلوت نیز دارد و در فیلمی همچون "فوگ" علی رغم وجود عنصر بازی، کاملاً دلهره آور می شود! شب و یا ابرهای تیره گاه بر دنیای آفتابی او سایه می اندازند و رنگ ها را خاکستری می کنند. او گاهی به فضاهای تودرتوی لابیرنت وار برمی گردد. فضاها گاهی خالی از سکنه اند و همچون نقاشی های رنه مگریت حس و حالی دلتنگ کننده دارند.
دوربین او از لابه لای طاق ها عبور می کند و به داخل اتاق ها سرک می کشد، به خلوت زنانی می رود که لباس می پوشند، موهایشان را شانه می کنند و انگار برای یک مهمانی آماده می شوند. در دنیای او میزها و فنجان ها نیز می چرخند و آدم ها در آن پلکان مارپیچی بسیار ویژه ای که اغلب در فیلم های شوئیزگبل به آن برمی خوریم، سرگردان می شوند. پلکانی که گاه به گونه ای است که نه بالا می رود و نه پایین بلکه به گرد خود می پبچید و راه خروجی ندارد. بلوک های ساختمانی ، مکعب ها و اشکال هندسی و بناهای کلاسیک عناصر تفکیک ناشدنی فیلم های شوئیزگبل هستند.
ویژگی دیگر فیلم های او، تصاویری هستند که گویی در دل تصاویر دیگر زندگی می کنند. تصاویری که به تدربج کوچک و کوچک تر می شوند و بدل به یک عکس یا بخش کوچکی از یک تصویر بزرگ تر می شوند. این ویژگی هم در "فوگ" دیده می شود ، هم در "رومنس" و هم در پایان فیلم "مسابقه به سوی پرتگاه" که در آن مجموعه ای از تصاویری که پیشتر دیده ایم به صورت موزاییکی در یک فریم بزرگ تر کنار هم قرار می گیرند و تابلویی را پیش چشم بیننده شکل می دهند که به طرز شگفت انگیزی کلیت فیلم را در خود جای می دهد.

شوئیزگبل گاه به سراغ اقتباس نیز می رود. منابع اقتباس او به جز اسطوره ها و افسانه ها، تابلوهای نقاشی و آثار موسیقی هستند.
در" مسابقه به سوی پرتگاه " او به سراغ اپرای "فاوست" اثر "هکتور برلیوز" می رود و تصاویر خود را هم گام با آن به حرکت درمی آورد. پیرنگ های شبه فاوستی در فیلم های دیگر او همچون در فیلم "مرد بدون سایه" نیز تکرار می شوند.
اقتباس های شوئیزگبل از اسطوره ها و افسانه ها هرگز اقتباس های مستقیمی نیستند.در واقع او فقط عناصری از آنها را برمی دارد و آنها را در دنیای خودش می چیند. انگار او برش هایی از آن داستان ها را درون روایت های شخصی خودش کلاژ می کند.
گاهی اوقات نیز همچون فیلم "سوژه ی تصویر" نقش منبع اقتباسش (فاوست) به قدری کمرنگ می شود که حتی پیرنگ داستان نیز دیگر در فیلم قابل شناسایی نیست.(به این فیلم به خصوص دوباره باز خواهیم گشت.)
او سیندرلا را نیز با زبان شخصی خودش تعریف می کند.فیلم "دختر جوان و ابرها" اقتباسی شوئیزگبلی از داستان سیندرلاست. اگر فیلم را ندیده اید، به این فکر کنید که چگونه می توان سیندرلا را با زبان شوئیزگبل تعریف کرد؟
به هر حال چیزهایی هستند که در دنیای او وجود ندارند. در جهان او اسب وجود دارد، امکان مورف هم وجود دارد، اما در هیچ کجای این جهان کدویی پیدا نمی کنید تا آن را به کالسکه تبدیل کنید و اسب ها را به آن ببندید! هرچند همان عناصری که وجود دارند برای تعریف داستان کافی هستند. در این دنیا مجالس رقص ، پیراهن های مجلسی زنانه و دسته های ارکستر وجود دارد.اینها برای برپا کردن یک جشن کافی هستند. دیگر چه؟ برکه های آب ،کف پوش های شطرنجی و پلکان های مارپیچی هم وجود دارند! و البته پرندگان و پرواز را از یاد نبرید! حال تعریف داستان با زبان شویزگبلی ساده می شود:
سیندرلا کفپوش های شطرنجی را با آب می شوید و دستمال می کشد، با لباس مهمانی به مجلس رقص میرود ،کفش خود را به روی پلکان جا می گذارد و در پایان قصه نه سوار بر کالسکه بلکه سوار بر هواپیما به ماه عسل می رود! ببینید شوئیزگبل چگونه داستان قدیمی و پرتکرار سیندرلا را با عناصری که در جهان خودش وجود دارند باز تعریف می کند! هواپیما از سویی سمبولی معاصر از پرواز است و از سویی دیگر یادآور نخستین فیلم شوئیزگبل یعنی"پرواز ایکاروس" است! شوئیزگبل بعدها نیز در فیلم "رومنس" تولید سال 2011 به ایده ی هواپیما باز می گردد و بازهم هواپیما تبدیل به مکانی برای تجربه ی عشق می شود.
فیلمسازی که به زبان شخصی خود دست یافته باشد، درباره ی همه چیز با زبان خودش سخن می گوید!

"پرندگان به سیندرلا کمک می کنند تا دانه های عدس را جدا کند، در داستان اصلی این گونه است. اما بیشتر از هرچیز ، من طراحی از پرندگان را به این دلیل دوست دارم که آنها شبیه تاش های جنبان قلم مو هستند."
جرج شویزگبل
منبع:
Olivier Cotte, Georges Schwizgebel Animated Paintings, Editions Heuwinkel

شوئیزگبل پیوندی ناگسستی با دنیای نقاشی دارد.او تصاویرش را با گواش و یا اکریلیک به روی ورق های طلق به صورت دستی نقاشی می کند. خلق چنین جهانی، بدون درکی درست و عمیق از ساختار تصویر و بدون آشنایی با سیر تحول نقاشی در تاریخ چگونه می توانست قابل تصور باشد؟
بی جهت نیست که او در فیلم هایش گاه به تابلوهای نقاشی ارجاع می دهد. او در فیلم"سوژه ی تصویر" به خود تصاویر به مثابه ی سوژه می نگرد و به قدری غرق در دنیای تصاویر می شود که دیگر اثری از پلات فاوست که قرار بود فیلم اقتباسی از آن باشد، باقی نمی ماند. او دراین باره می گوید:
"موضوع به طور کلی ناپدید شده است. شاید به طور ناخودآگاه چرا که موقع خواندن فیلمنامه، مقصود کاملاً واضح است.اما بعد از آن ازبین رفته است،چرا که آنچه که هنگام ساختن فیلم علاقه ی مرا جلب کرد رفتن از تصویری به تصویر دیگر بود. به عنوان مثال مرغابی هایی که در آب غوطه می خورند، کم کم به وسیله ی ضرب قلم ها تغییر شکل می دهند و تبدیل به نقوش روی پرده می شوند، در حقیقت من بیشتر اوقات دوست دارم چنین کاری را انجام دهم."
(Olivier Cotte, Georges Schwizgebel Animated Paintings, Editions Heuwinkel)
آنچه که در این فیلم باقی مانده، گردش در درون تابلوهای نقاشانی است که بر فیلمساز اثر گذاشته اند. او به درون نقاشی های یان ورمیر، ادوارد مانه و رنه مگریت می رود و البته عناصر شخصی خودش را نیز با فیلم ترکیب می کند. با توجه به علاقه ی ویژه ای که شوئیزگبل به اتاق هایی با کف شطرنجی دارد، قابل درک است که او پیش از همه به کارگاه یان ورمیر برود! همچنین بر خلاف فیلم های دیگرش او در این فیلم تکنیک نقاشی روی ورق های طلق را با نقاشی روی شیشه ترکیب می کند و بخش هایی از فیلمش را مستقیما زیر دوربین می سازد.
او بعدها نیز در فیلم هایی همچون "نبرد سن رومانو"(تولید سال 2017) به دنیای تابلوهای نقاشی باز می گردد و تابلوی پائولو اوچلو را به طرز حیرت انگیزی پیش چشم بیننده به حرکت در می آورد.

در اقتباس از نبرد سن رومانو، شوئیزگبل به روی عناصر ادبی تأکید نمی کند. او به دلیل شناختی که از مقوله ی تصویر دارد، ساختار تجسمی یک اثر نقاشی را درک می کند و می داند که جوهر این تابلو ، نه اتفاقات و داستانهای پشت آن، بلکه پویایی عناصر تجسمی به کار رفته در آن است. خطوط مورب بسیار موثرتر از روایت های ادبی و تاریخی، مفهوم جنگ را بیان می کنند.فیلم او نیز بیانی غیر ادبی و تماماً تجسمی از خشونت جنگ است.

"روتوش ها" و آبستراکسیون:
فیلم های شوئیزگبل اغلب در برگیرنده ی ترکیبی از عناصر فیگوراتیو و انتزاعی هستند. اما او در فیلم "روتوش ها" بیش از هر فیلم دیگری روند تبدیل عناصر فیگوراتیو به عناصر انتزاعی را به بیان بصری درمی آورد.
او در این فیلم از سویی با وارد کردن یک دست به تصویر، رفتارهای اجرایی هنرمند در حین خلق اثر را وارد جهان فیلم می کند و از سوی دیگر انگار به ما نشان می دهد که یک نقاش چگونه از طبیعت به انتزاع می رسد.
در این فیلم تمام عناصر پیشین شوئیزگبل، به تدریج انتزاعی می شوند. آدم های او با ساده ترین تاش های قلم مو نقاشی می شوند و سپس همانند پرندگان، تبدیل به خطوط شکسته ی سیاه می شوند و ما در نهایت شاهد رقص اشکال انتزاعی، خطوط و لکه ها در کادر هستیم. پله ها دیگر چیزی جز سطوح سیاه و سفید نیستند.موج ها ضربه های زیگزاگی قلم مو هستند و انعکاس ها بدل به نقطه های متحرک سفید گشته اند.درختان تبدیل به خطوط مارپیچی می شوند که درهم فرو می روند و بافت و نقوش تنه ی آنها، از خود آنها منتزع شده و بدل به لکه های سیاه متحرکی می شوند که پیش چشم ما می لرزند. اندام های زنانه دیگر فقط چند خط ساده اند که تنها از صدای تنفسشان می توان فهمید که زن اند. نتیجه ، خلق دنیایی است آبستره. دنیایی از خط، لکه و نقطه.
شویزگبل نشان می دهد که انتزاع چگونه ریشه در طبیعت دارد و حاصل یک "روند" است.
او می تواند با عناصر دنیای خود-ساخته اش به هر شکلی که خواست بازی کند و آنها را در انتزاعی ترین شکل ممکن نیز در تصویر سازماندهی کند و به حرکت در بیاورد. با این وجود می دانیم که هنوز در دنیای شویزگبل هستیم!

این نوع بازی های متنوع با عناصر واحد محدود کننده نیست، برعکس گسترش دهنده است و به معنی کاویدن حداکثر قابلیت های آن عناصر برای خلق ترکیب های متفاوت است. به نظر می آید چنین رویکردی فیلمسازی را بدل به یک عمل آزمایشگاهی می کند. همان طور که یک شیمیدان از دو یا چند عنصر شیمیایی، ترکیب های شیمیایی متفاوتی می سازد، فیلمساز نیز در آزمایشگاه خود عناصری که برگزیده را به شیوه های مختلف ترکیب می کند و نتایج به دست آمده را مورد کاوش قرار می دهد. پرسش این است که آن عناصر را به چه شیوه هایی می توان با هم ترکیب کرد و چه روایت های تازه ای می توان با آنها ساخت؟ هر عنصر به نوعی مرتبط و یا تداعی کننده ی عناصر شبیه به خود است و راه را برای ورود آنها به دنیای فیلم های یک فرد باز می کند و بدین طریق "جهان شخصی" گسترش پیدا می کند و بسط می یابد.
پیش تر گفتم که شوئیزگبل چگونه از ایکاروس به هواپیما می رسد و یا چگونه مثال های متعددی از "تصویر در دل تصویر" را به جهان فیلم هایش می آورد. مثال هایی همچون پنجره ها، عکس ها، تابلوهای نقاشی و مانیتور صندلی های هواپیما که همگی تبدیل به دریچه ای برای ورود به فضاهای تازه و یا خروج از آنها می شوند.
عناصر تازه ریشه در عناصر قبلی دارند و گویی دانه ی آنها پیشتر در جهان او کاشته شده است.

زمانی که روایت ها یکدیگر را کامل می کنند:
در "فوگ" مردی را می بینیم که چمدان به دست و با عجله از یک پلکان مارپیچی پایین می آید. ما نمی دانیم که او به کجا می رود. همین سوژه در "رومنس" هم تکرار می شود. ولی این بار روایت کامل تر می شود: مردی از خواب بیدار شده، چمدانش را بسته و با شتاب از پلکان پایین می رود تا به فرودگاه برسد.
فیلم "دختر جوان و ابرها"، با نشستن عشاق در هواپیما به اتمام می رسد. اما در "رومنس" هواپیما دچار نقص فنی می شود، سرسره های نجات هواپیما باز می شوند. مسافران وارد قایق می شوند و داستان ادامه پیدا می کند.
جالب است که فیلم های شوئیزگبل چگونه روایت یکدیگر را ادامه می دهند و کامل تر می کنند! می توان فیلم های او را همچون قطعات پازل کنار هم گذاشت و به یک تصویر بزرگ تر رسید. کاری که خود او در پایان فیلم " مسابقه به سوی پرتگاه" با نماهای فیلم خودش کرد.

استعمار به زبان شوئیزگبل:
فیلم "دفترچه یادداشت داروین" (تولید سال 2020) یک انیمیشن مستند درباره ی ورود اروپاییان به جزایر آمریکای لاتین در قرن نوزدهم است.
در ابتدای فیلم، نوشته شده است که در سال 1833 چارلز داروین جوان یک سفر اکتشافی طولانی با کشتی بیگل را آغاز کرد و بر روی عرشه به سه تن از بومیان تیرا دل فوئگو برخورد کرد که سه سال قبل تر توسط اروپاییان ربوده شده و در حال بازگشت به زادگاه خود بودند.
در پایان فیلم نیز نوشته شده که بومیان آلاکالوف به دلیل دستگیر شدن توسط اروپاییان، محروم شدن از منابع طبیعی زادگاه خود، به فقر کشیده شدن و همچنین ابتلا به انواع بیماری های مسری که از اروپا آمده بود، در اواسط قرن بیستم از بین رفتند. شوئیزگبل در بین این دو یادداشت نوشتاری، آنچه که بر این بومیان گذشته را به تصویر می کشد.
فیلم با تصویری از چارلز داروین سالخورده آغاز می شود که به تدریج از طریق مورف جوان و جوان تر می شود. تصاویر بعدی بازهم از طریق به کار گرفتن مورف، داروین را معرفی می کنند.دغدغه های زیست شناسانه ی او با طراحی هایی از پرندگان و حشرات نشان داده می شود و سپس این تصاویر تبدیل به یک کشتی می شوند. این کشتی، همان کشتی بیگل است که داروین به قصد مطالعات علمی در آن با کاپیتان رابرت فیتزروی همراه می شود و در طی این سفر زندگی بومیان و آنچه برآنها رفته است را از نزدیک می بیند.
دریاچه ها و دریاهای جهان شوئیزگبل این بار به اندازه ی پهنه ی جهان گسترش می یابند و بدل به اقیانوس می شوند. به روی نقشه ی کره ی زمین، مسیر حرکت کشتی های اکتشافی از اروپا به امریکای جنوبی نشان داده می شود و ما می بینیم که شویزگبل این بار بومیان آمریکای لاتین و دریانوردان غربی را سوار بر قایق ها و کشتی های جهان فیلم هایش کرده است تا روایتگر تاریخ مستعمره سازی باشد.
سرزمین بومیان حاصل خیز، سرسبز، پر درخت و سرشار از منابع طبیعی است. آنها آیین ها و مناسک خاص خود را دارند.اما دنیای آنها در احاطه ی دوربین اکتشاف گران غربی قرار می گیرد و گویی توسط یک دایره محصور می شود. آنها دستگیر و از زادگاه خود جدا می شوند، به عنوان برده و نیروی کار بی مزد در زمین های کشاورزی و یا کارخانجات صنعتی به کار گرفته می شوند. به اجبار لباس های اروپاییان را برتن آنها می کنند و به منظور "انگلیسی مآب سازی" به آنها انجیل و زبان انگلیسی آموزش داده می شود. اجناس و کالاهای غربی وارد جزیره ی آنها می شود و کم کم تبدیل به مستعره می شوند. این فیلم نشان می دهد که شوئیزگبل چگونه زبان خود را برای بیان تاریخ بسط می دهد و این بار از تمام عناصری که پیشتر در فیلم هایش وجود داشتند استفاده می کند تا مفهوم استعمار را به تصویر بکشد.
عامل پیش برنده ی روایت فیلم، متامورف و دگردیسی است. تم فیلم نیز در واقع "تبدیل شدن" به مستعمره است و این روند از طریق تبدیل شدن فرم ها به یکدیگر بیان می شود. شوئیزگبل باردیگر از قابلیت مورف برای بیان موجز مفاهیم پیچیده بهره می برد. به عنوان مثال در ابتدای فیلم، بادبان کشتی اکتشافی تکه پاره می شود و تکه های آن تبدیل به قاره های کره ی زمین می شوند. گویی ارتباطی میان این نوع سفرهای دریایی و جهان گشایی وجود داشته است.
پرنده ها، درختان، زمین های سرسبز و کفپوش های شطرنجی بازهم در این فیلم وجود دارند و این بار برای بیان مفاهیم تازه، به گونه ای تازه با هم ترکیب شده اند. لباس های زنانه ای که در فیلم های پیشین شویزگبل در مجالس رقص و مهمانی ها بر تن زنان بود، این بار بر تن زنان بومی دیده می شوند. چمدان ها از انواع و اقسام کالاهای وارداتی از جمله فنجان ،قوری ،لباس و.. پر می شوند. بلوک های ساختمانی از خاک جزیره ی بومیان سربرمی آورند و تصاویری که همواره در فیلم های شوئیزگبل در درون تصاویر دیگر نقاشی می شدند، این بار روایت هایی بصری از انجیل و یا ورق هایی از کتاب های آموزش زبان هستند. همچنین این بار، قاب ها و چارچوب ها تبدیل به پنجره ای برای مواجه ی بومیان با دنیای جدید می گردند.
فیلم نشان می دهد که شوئیزگبل چگونه در حال وسعت بخشیدن به زبان خویش است و زبان شخصی شده و فردیت یافته اش، برای بیان مفاهیم غیرشخصی نیز قدرتمند و کاراست.فیلم های او همگی در تداوم هم و بخشی از یک جهان بزرگ تراند و این جهان بزرگ تر که همچنان در حال ساخته شدن است، جهان جورج شوئیزگبل است!

نویسنده : شیوا صادق اسدی، می 2021
منبع اولیه ی انتشار این نوشته، کانال تلگرامی من با عنوان " خوانش انیمیشن" بوده است.
لیست برخی از فیلم های شویزگبل ( اغلب این فیلم ها اغلب در یوتیوب و یا ویمئو قابل دیدن هستند.)
Icarus’ Flight / The Flight of Icarus
The Ravishment of Frank N. Stein
78 Tours / 78 Turns
The Subject of the Painting
Fugue
The Young Girl and the Clouds
The Man Without a Shadow
Retouches
Romance
The Battle of San Romano
Darwin’s Notebook