ویرگول
ورودثبت نام
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدیمتولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
خواندن ۶ دقیقه·۱۰ روز پیش

تصویر مهاجران در جشنواره های سینمایی

راشل ژاکلین جانسون در رساله ی دکترای خود با عنوان «ایدئولوژی جشنواره های فیلم»( دانشگاه لیدز، ۲۰۱۹) ، به نقد تصویری می پردازد که جشنواره های رده الف اروپا از مهاجران ترسیم می‌کنند. او با استناد به نظریه ی «اومانیسم بی رحمانه» ی شونوور و ترکیب آن با تئوری «نگاه خیره» ی لاکانی، این موضوع را مطرح می کند که این جشنواره ها، نگاه رژیم های اروپایی و نواستعماری موجود در قدرت را بازتولید می کنند.

جانسون درباره ی مستند ایتالیایی «آتش در دریا » که در سال ۲۰۱۶ برنده ی خرس طلای برلین و در سال ۲۰۱۷ نامزد اسکار شد، می نویسد: « با وارد کردن این موضوع به حیطه ی پژوهش در باب استعمار نو و جشنواره‌های فیلم، معتقدم جشنواره‌های رده الف اروپایی ممکن است تابع برداشتی مبتنی بر "اومانیسم بی رحمانه" از  دیگری - این بار "دیگری استثمارشده" - در عصر حاضر باشند. من این فرضیه را از طریق تجزیه و تحلیل فیلم" آتش در دریا" به محک می گذارم که زمانی در برلیناله اکران شد که جشنواره به طرز بارزی اصطلاحاً با "بحران پناهندگان" درگیر بود. من نشان می‌دهم که برلیناله، بینشی بی‌رحمانه نسبت به چهره ی پناهندگان را به نمایش می گذارد که اروپایی‌ها را در جایگاه "سوژه ی مشاهده گر" و پناه‌جویان آفریقایی را در جایگاه "ابژه ی قربانی" قرار می‌دهد. "*

در مستند « آتش در دریا»،  مهاجران در هیبت یک توده ی بدون فردیت، منفعل ، زجر کشیده و بیمار به تصویر کشیده شده اند که محتاج  عنایت اروپایی های "انسان دوست و مقید به حقوق بشر" ، در نقش ناجی هستند. این بدان معنا نیست که نمایش درد به خودی خود یک فیلم را وارد وادی «اومانیسم بی رحمانه» ی مورد اشاره ی شونوور و جانسون می کند، سوأل مهم تر این است که چه کسی محور جهان فیلم و صاحب روایت است؟ دوربین در کنار چه کسی ایستاده است؟ نمایش درد چه ارتباطی با مناسبات قدرت دارد؟  آیا بدن دردمند به «مدلی» در برابر نگاه خیره ی فیلمساز تقلیل یافته و یا آنقدر درونی شده که با وجود خود او یکی گشته است؟
« آتش در دریا» حتی از لحاظ زیبایی شناختی هم محافظه کار است، عموم نماها از ساحل امن اروپا گرفته شده اند، نه از میان تلاطم امواجی که زندگی مهاجران را احاطه کرده اند. گویی زاویه دید دوربین نیز با حذف ذهنیت مهاجران، نگاه قدرت های اروپایی را بازتولید می کند.
در این نوع از فیلم ها، یک تفکیک بارز میان کشورهای شمال جهانی و کشورهای پیرامونی به چشم می خورد و انسانی که از این کشورها به غرب مهاجرت کرده است، غالبا در جایگاهی فروتر به تصویر کشیده می‌شود. گویی مهاجر، یک انسان منحصر به فرد و دارای روایت شخصی نیست، بلکه تنها یک «پدیده» است که محصول بحران های سرزمین خودش است.می توان گفت مستند « آتش در دریا» با صدور این پیام که اروپا می تواند مهاجران غیر قانونی را با انگیزه های بشردوستانه بپذیرد، برای قدرت های اروپایی جنبه ی پررنگ تبلیغاتی دارد؛ اما نقش همین قدرت ها در ویران سازی زیست بوم و سرزمین مهاجران، هرگز قرار نیست بر پرده ی سینما منعکس شود. مهاجر، در اینجا فقط «دیگری» زجر کشیده ایست که باید از نظر سلامتی و مدارک هویتی چک شود و در نهایت به کمپ پناهندگان منتقل شود.


اما فیلم هایی هم هستند که این نوع از « دیگری سازی » در آنها به چشم نمی خورد. انیمیشن Miramare ساخته ی میکائیلا مولر که نخستین اکران جهانی آن  در کن ۲۰۱۰ بود، فیلمی است که حدأقل به زعم من، چنین مرز بندی ای در آن احساس نمی شود. این فیلم که درباره ی مهاجران سواحل مدیترانه است، هم از نظر سینمایی و هم از نظر تکنیکی، چنین مرزی را از میان بر می دارد. حرکات دوربین و مورف های حاصل از تکنیکِ «نقاشی روی شیشه» آنچنان سیالیتی به فیلم بخشیده اند،که حتی از نظر بصری نیز مرز میان توریست های عادی و مهاجرین چندان واضح تعریف نمی شود. فیلم بیانگر یکی بودن و در هم تنیدگیِ زیستِ آدم ها است؛ گویی همه چیز در هم ادغام شده است و آنچه که وجود دارد، فقط و فقط لحظات ساده ی زندگی است.

Miramare , میکائیلا مولر
Miramare , میکائیلا مولر


آنچه در فیلم محسوس است، یکی بودن انسان با جغرافیای پیرامونش و تعلقِ برابر ِاین جغرافیا به همه ی انسانهایی است که زندگی در آن محدوده را تجربه می کنند.Miramare فیلمی درباره ی حقِ حرکت ِآزادانه ی انسان ها از یک سو و قوانین محدود کننده ی آن از سوی دیگر است. این حرکتِ آزادانه، در حرکت بی وقفه ی دوربین بیان بصری پیدا می کند، در حالی که علامت هایی همچون "انتهای منطقه ی توریستی" و یا"ورود ممنوع"،حرکت سیال دوربین را به بن بست و سکون می رسانند. انگار حرکت دوربین و سکون، دو عنصری هستند که هماهنگ با محتوا، ساختار فیلم را  شکل داده اند. حرکت دوربین ادامه پیدا می کند و هر بار با یک علامت، به ایست می رسد.
تغییر دائمی زاویه دیدها و استفاده از زاویه دید اول شخص، ما را به داخل زندگی مردم در سواحل مدیترانه می برد، انگار با همه ی آدم ها و نیز با فضای پیرامونشان یکی می شویم. لکه های رنگ نیز در هماهنگی با تم فیلم، داخل هیچ دسنی مهار نشده اند و زندگیِ رها و بدون مرز ِخودشان را دارند.
این لکه ها، پدید آورنده ی پیکر فیگورها و محیط پیرامون آنها هستند، اما انگار عامدانه فرم های مشخص و تفکیک شده ای ندارند، چرا که گویی فیلم می خواهد بگوید که آدم ها از یکدیگر و از محیط اطرافشان منفک نیستند.

این فیلم  از لحاظ انتخاب زاویه ی دید و حذف مرزبندی میان انسانها، درست در نقطه ی مقابل « آتش در دریا» می ایستد. قدرت در اینجا در قالب اعلان ها و نشانه ها حضور دارد، در حالی که ما- به عنوان مخاطب - در بطن دنیای مهاجران حضور داریم. دنیایی که ضربه های لرزان قلم مو، آن را زنده و در عین حال ناپایدار و شکننده کرده است.

مفاهیم موجود در فیلم Miramare در فیلم بعدی کارگردان یعنی "فرودگاه" ( تولید سال ۲۰۱۷) نیز تکرار می شود.« فرودگاه» مستقیماً درباره ی مهاجران نیست، اما درباره ی فشارهای ناشی از کنترل و مرزبندی در محیط فرودگاه است.
این فیلم نیز با تکنیک مشابه( رنگ خیس روی شیشه) کار شده است، آدم هایی که از جنس رنگ اند، حرکت پر شتاب و سیال خودشان را دارند، اما نوارها و تابلوهای فرودگاه ها این حرکت را به قصد کنترل متوقف می کنند. حرکت پیوسته ی دوربین، مورف و استفاده از سکانس- پلان های طولانی در کنار نشانه ها و تابلوهایی که لاجرم خبر از بازرسی و کنترل می دهند، در هر دو فیلم کارکرد و مفهوم یکسانی دارند و انگار بینش بدون مرزبندی کارگردان و نگاه انتقادی او نسبت به منع و کنترل  را مؤکد می کنند.

فرودگاه، میکائیلا مولر
فرودگاه، میکائیلا مولر

اگر « آتش در دریا» این پیام را می داد که اروپا باید به مهاجرین نگاهی شفقت بار و پذیرا داشته باشد؛ انیمیشن Miramare، حرکت در پهنه ی زمین و حق انتخاب مکان زیست را یک « امر طبیعی» جلوه می دهد و این حس را نه با روایت، که با «تصویر ناب» القاء می کند. مهاجر، در اینجا «دیگری» نیست، اول شخصی است که دوربین با او حرکت می کند و انگار می گوید: من حالا اینجا هستم، در کنار دریا و میان علفزار‌ها.

*The Ideology of Film Festivals: A Psychoanalysis of European A Festivals’ Representation of Italian Cinema, Rachel Jacqueline Johnson

نویسنده: شیوا صادق اسدی

این متن، ترکیبی از مطالبی است که در می ۲۰۲۳ در کانال تلگرامی ام با عنوان « خوانش انیمیشن» منتشر کرده بودم.

در همین ارتباط بخوانید:

نقدی بر روایت های اروپا محور در دنیای انیمیشن، از خلال بررسی انیمیشن « گوشت فروش» : https://vrgl.ir/QOSnq

لینک تماشای فیلم Miramare که توسط کارگردان در ویمئو منتشر شده:

http://Vimeo.com/38377554

فیلم و سینماانیمیشنتصویرمهاجرت
۰
۰
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
متولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید