
" ده سالگی"
کارگردان: فاطمه جعفری
تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ، ۱۴۰۱
ده سالگی روایتی از تحول درونی یک پسربچه در آستانه ی ده سالگی است. تحولی که دوستی با یک مرغابی وحشی باعث آن می شود. مرغابی در ابتدا، یک هدیه از طرف پدر و حیوان اسیری است که حکم یک شیء اهدا شده را دارد، اما به تدریج منجر به تغییر بینش پسربچه نسبت به حیوانات و طبیعت، آزادی و اسارت، و مرگ و زندگی می گردد. شکستن پای پسرک هم عاملی می شود که حس همذات پنداری او با مرغابی را برمی انگیزد.پای شکسته و باندپیچی شده ی پسرک حالا شبیه پای بسته ی مرغابی است. هر دو نمی توانند راه بروند و آزادی حرکت از آنها سلب شده است.
فضاهای بسته که تنگ و تاریک و خفه اند حس اسارت را تقویت می کنند. فضای بیرون نیز فضایی با رنگ های سرد و خاکستری است و زاویه دید دوربین، که در برخی از پلان ها از زاویه ی پایین است، باز هم تداعی کننده ی اسارات و زمینگیری است.
"ده سالگی" که با الهام از یک خاطره ی واقعی ساخته شده، در پرداخت به جزییات و فضاسازی هم رویکردی رئالیستی دارد. مواد اصلی به کار رفته در این استاپ موشن، مواد طبیعی همچون پشم ، نمد، سنگ ، خاک و برگ هستتد.
نمد که در مناطق اطراف دریای خزر بافته می شود، ماده ایست که در ساخت عروسک های فیلم هم مورد استفاده قرار گرفته است و این نوعی پیوند میان متریال انتخابی و جغرافیای فیلم ایجاد می کند.عروسک های فیلم، حرکاتی کند و درون گرایانه دارند و فیلم بیشتر از آنکه به دنبال خلق اکشن باشد، سیر درونی شخصیت ها را دنبال می کند، آرام، با کندی و از خلال نور و تاریکی.
طناب به عنوان یکی از عناصر فیلم، نقش نمادینی در تغییر و تحول پسربچه ایفا می کند. پای مرغابی در ابتدا با طناب بسته شده است و هنگامی که در چاه می افتد، پسربچه با طناب به انتهای چاه می رود و در آنجا جهان جدیدی را کشف می کند که دربرگیرنده ی مفهوم آزادی و دوستی حقیقی است. چاه، یکی از مهمترین عناصر فیلم است که پسربچه را وارد جهان ژرف تری می کند.
در بسیاری از قصه ها و افسانه های پریان، چاه نقشی دگرگون کننده دارد و اگرچه به ژرفنای تاریک و جهان زیرین می رود، در نهایت به اوج می برد و وضعیت قهرمان را دگرگون می کند. این انگاره ی ورود به دنیای زیرین که دنیای مردگان است، در بسیاری از فرهنگ ها با تغییر فصل و فرارسیدن زمستان همراه است. خروج از این دنیا نیز به معنای پایان زمستان و آغاز بهار است.گویی پاداش ورود به جهان زیرین، تولد دوباره است. افتادن در چاه یا ورود به جهان زیرین، یک مرحله ی انتقالی و نقطه ی عطفی در افسانه ها و اسطوره های مکنون در ناخودآگاه جمعی ماست. چاه در "ده سالگی" هم همین کارکرد را دارد.
عنصر مهم دیگر فانوس است که انگار در هر مرحله حقایق جدیدی را برای پسربچه روشن می کند و او را به بینش و ادراک تازه ای می رساند. اینکه دوستی در اعمال کنترل و اسارت نیست، بلکه در رها کردن و پذیرش آزادی دیگری است.
در انتهای چاه تاریک، پسربچه نه با سیاهی که با نور و روشنایی روبه رو می شود. بنابراین اگر بخواهم تعبیر خودم را از ساختار داستان بگویم، این ساختار به یک طناب شبیه است که به طور خطی و با ریتم آهسته جلو می رود، در میانه به ته یک چاه فرو می رود و باز از آن بیرون می آید. گره ی طناب در نهایت باز می شود، حالا تحولی رخ داده و پسربچه به درک تازه ای از زندگی رسیده است. در پایان، او در روشنایی ایستاده و باد به موهایش می وزد. باد که برآیند تغییرات آب و هوایی است، در اینجا نیز به نمادی از تغییر و رهایی تبدیل می شود و پسربچه در ده سالگی خویش به نوعی بلوغ می رسد.

"پایان تابستان"
کارگردان: تارا عطار زاده، ۱۴۰۱
"پایان تابستان" از آن دسته فیلم هایی است که به دنیای خاطره ها و ساختارِ روایی سیال و غیر خطی آنها نزدیک می شود. این نوع فیلم ها با ورود به دنیای ذهن، توالی منطقی رویدادها را می شکنند و از امکانات بیانی مورف و حرکت دوربین، برای رفت و آمد میان فضاهای عینی و ذهنی بهره می گیرند.
"پایان تابستان" فضایی مونوکروم دارد، ارجاع به گذشته ها می دهد و بیان شاعرانه ای از خاطرات کودکی است. فیلم با نماهای بسته از طناب های یک تاب آغاز می شود. طناب پاره می شود، دختربچه ای به روی زمین می افتد، کبوتری پر می زند. انتقال از نماهای بسته به نماهای باز و برعکس با روانی صورت می گیرد. کات ها به جا و در جهت تأکید بر اتفاق هایی چون پاره شدن طناب و زمین خوردن مورد استفاده قرار گرفته اند.
نیمه ی اول فیلم، رویکردی رئالیستی دارد و ما با اتفاق های روزمره ای چون چکه کردن کولر آبی مواجه هستیم. دقت به جزئیاتی از این دست، فیلم را ملموس و به زندگی نزدیک کرده است.
از نیمه ی دوم ، وارد دنیای ذهنی دختربچه می شویم. زاویه دید دوربین به زیبایی در هر جهتی که کارگردان بخواهد، تغییر می کند. وقتی دختربچه پرنده می شود، ما هم همراه او شهر را از زاویه دید پرنده می بینیم. دوباره پایین می آییم و از روشنایی آسمان وارد یک کوچه ی قدیمی می شویم. کوچه ای که خاطره ی عبور ماشین های قدیمی و توپ بازی کودکان را در بطن خودش ثبت کرده است.
"پایان تابستان" یک فیلم دانشجویی است اما کارگردانش تسلط کاملی بر کارگردانی و انیمیت و نحوه ی اتصال پلان ها و سکانس های فیلمش به یکدیگر دارد، فضای فیلم مثل یک موم در دستانش است و بیننده را همراه با پرواز تخیل دختربچه، به هر سو می برد. به بالا، به پایین، به جلو، به عقب. تجربه ی تماشای این فیلم، به پرواز کردن شباهت دارد.ما در گوشه کنارهای دنیای فیلم می چرخیم و در ذهنیت کنجکاو دختربچه سهیم می شویم. فضای ساکت فیلم، یادآور سکوت پشت بام ها در یک بعداز ظهر تابستانی است. کارگردان اصراری ندارد با انواع و اقسام افکت ها، باند صوتی اش را شلوغ کند. صداها گویی از سالهای دور می آیند و خیلی به ما نزدیک نیستند و نقش مهمی در القای حال و هوای خاطره ها دارند.
دختربچه پس از پاره شدن طناب تاب، در هیبت یک پرنده، پرواز بزرگ تری را آغاز می کند و سپس دوباره به پشت بام باز می گردد. این یک تاب سواری با دامنه ای وسیع تر است. اما این بازی تابستانی، با تبدیل شدن دسته ی کبوترها به هواپیماهای جنگی و صدای انفجار قطع می شود. رشته ی رویدادها، درست مثل طناب تاب پاره می شود و ما ناگهان از فضای فیلم به بیرون پرتاب می شویم و فیلم به دور از انتظار تمام می شود، انگار که همانند آن دختربچه زمین خورده ایم.
"پایان تابستان" مخاطب را به فضای پشت بام ها و کولرهای آبی و کبوترها می برد. به خاطرات مشترکمان از تابستان باز می گردیم و ناگهان از آن جدا می شویم.
فیلم این خاصیت را دارد که هرکسی را به یاد تابستان های خودش بیندازد. انگار به ذهنمان تلنگری می خورد و از خودمان می پرسیم که تابستان هایمان چه شدند و طناب تاب سواری هایمان چگونه پاره شد؟ این بازگرداندن مخاطب به سوی خودش، محصول ناآگاهانه ی گفت و گوی صادقانه ی کارگردان با خودش است. انگار که در آغاز، ذهنِ ما را با خودش به اوج می برد و سپس به جایی در درون خودمان پرتاب می کند تا از خودمان بپرسیم حالا کجاییم؟ فیلم هایی از این جنس به دلیل نزدیکی به تجربه های زیسته و برخورداری از صمیمیت و حس و حال شخصی، موفق به ثبت اثر انگشت کارگردان می شوند و تماشایشان همواره تجربه ای به یاد ماندنی را رقم می زند.

"گامبیت" به کارگردانی نعیمه پاک نیت، ۱۴۰۱
فیلم "گامبیت" ساخته ی نعیمه پاک نیت که در بخش دانشجویی جشنواره ی پویانمایی تهران به نمایش درآمد از چند جهت قابل بحث است. فیلم در آغاز ملهم از نقاشی های کمال الدین بهزاد است. اما حرکت دوربین، که به قصد سینمایی کردن مینیاتور مورد استفاده قرار گرفته است ، یکی از ویژگی های اصلی مینیاتور، یعنی نمایش همزمان فضاها را از بین برده است. نمی خواهم داوری کنم و بگویم که این اتفاق مثبت یا منفی است، فقط قابل بررسی است. حرکت دوربین باعث تمرکز جداگانه بر روی اتفاق ها و فضاها شده است. اما چه اتفاقی رخ داده است؟ یکی از خاصیت های بنیادین مینیاتور از بین رفته است.
این تضاد بین زمانمندی سینما و همزمانی مینیاتور اولین بحثی است که می توان درباره ی این فیلم پیش کشید. دومین بحثی که می توان درباره ی فیلم مطرح کرد این است که این فیلم، یک جور اقتباس از فیلم های علی اکبر صادقی است که می توان آن را در زیرمجموعه ی "هنر درباره ی هنر" گنجانید. در این فیلم هم همانند فیلم "گلباران" جنگی میان دو سرزمین در می گیرد و مردم شهر از صاحبان مشاغل عادی به سرباز تبدیل می شوند. این ارجاعات جالب اند و زمانی جالب تر می شوند که کارگردان با تبدیل تدریجی تصاویر به پیکسل هایی که هر دم بزرگ تر می شوند، جهان مینیاتور را به جهان الکترونیک معاصر پیوند می زند. انگار آنچه که از گذشته تا به امروز تداوم یافته است، جنگ است. تصاویر تا رسیدن به انتزاع محض، به پیکسل تجزیه می شوند. جنگ بین پیکسل ها ادامه می یابد. پیکسل ها در نهایت تبدیل به صفحه ی شطرنج می شوند که باز هم ذهن را به طرف فیلم "رخ" علی اکبر صادقی هدایت می کند. کلمه ی "گامبیت" که به معنای اولین حرکت شطرنج است، در اینجا معنا پیدا می کند.
فیلم "گامبیت" یک خوانش بصری معاصر از فیلم های دهه ی پنجاه علی اکبر صادقی و تداوم دیدگاه های ملهم از نگارگری است اما کارگردان اینبار، اجزای تشکیل دهنده ی مینیاتور را آنقدر خرد می کند تا آن را به آبستراکسیون برساند. این یک بازی جالب با تاریخ انیمیشن ایران است!

در سایه ی سرو
کارگردانان: شیرین سوهانی، حسین ملایمی
تهیه کننده: حسین ملایمی، شیرین سوهانی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ، ۱۴۰۲
پیرمردی با دخترش در یک ساحل دورافتاده زندگی می کند. او به دلیل تجربیاتی که در جنگ داشته، دچار اختلالات روانی و اضطراب پس از حادثه(PTSD) است، دارو مصرف می کند و تنها دخترش از او نگهداری می کند.
دختر خسته از زندگی با چنین پدری، قصد ترک او را دارد که ناگهان با نهنگی روبه رو می شود که به ساحل آمده و در حال مرگ است، نهنگی که انگار وجه ناخودآگاه روان دختر و تفسیر ذهنی او از چگونگی زندگی با پدر است.گویی این نهنگ، درست هنگامی که دختر قصد ترک پدرش را دارد، از آب های ناخودآگاه به سوی ساحل خودآگاهی آمده است و دختر حالا در موقعیتی است که باید به جای گریز، با واقعیت سنگین زندگی اش مواجه شود.
نهنگ که به طور خلاقانه ای، در قالب یک فرم خلاصه شده و مکعبی طراحی شده است، می تواند نمادی از یک زندگی سنگین، کند و کسالت بار باشد که دختر برعکس پدرش سعی دارد آن را نجات دهد. آرزوی او رهایی و آزادی است نه اسارت در یک زندگی به گِل نشسته، چونان نهنگی در حال مرگ. پدر اما همانند نهنگ، در جست و جوی ساحلی برای آرامش است و آن را در مرگ می جوید. هرچند کارهای ساده ای همچون جارو زدن خانه، دم کردن چای و آب دادن به گلدان ها، رنگ تازه ای به جهان او می بخشد و شخصیت او را از تک بعدی بودن در می آورد.

اگر چه این فیلم در برخی از پلان ها(مثل پلان غرق شدن مادر در آب) و در طراحی برخی از اجزاء تصویر(مثل کشتی ناخدا و یا پرتره ی دختر و...)، به استایل رایج کارتون ها نزدیک می شود، اما در برخی دیگر از پلان ها، با لانگ شات های ظریفی مواجه می شویم که علی رغم اجرای کنترل شده ای که دارند، از زیبایی برخوردارند. فیلم از لحاظ تجسمی، به طور بارزی در نماهای دور قدرتمند تر است؛ در حالی که در نماهای نزدیک - به ویژه در طراحی دست ها و پرتره ها- هم از نظر اکسپرسیون و هم از حیث ادراک فرم افول می کند. افت و خیزی که گاه در کیفیت بصری فیلم به چشم می خورد، شاید به این دلیل باشد که این فیلم در مرز میان هنر و صنعت در نوسان است و از این جهت ماهیتی دوگانه دارد.
فرم های کپسولی شکل، گاه به صورت عمودی و گاه افقی، یکی از موتیف های موجود در فیلم است که در قاب ها و پنجره ها، نورها و سایه ها و در عناصری چون متکاها و قرص هایی که پدر مصرف می کند هم تکرار می شوند. فیلم از لحاظ بصری، متشکل از شبکه ای از عناصر عمودی، افقی و اریب است که در یک فضای خلوت و آفتابی با هم ترکیب شده اند. دریا و نهنگ که عناصر افقی فیلم هستند، با فرم عمودیِ کاراکترها و بناها در تضاداند و پاروها نیز به مثابه ی ابزارهای حرکت، عناصر اریب فیلم را شکل می دهند.
کشیدگی اغراق آمیز کاراکترها، تأکیدی بر شکنندگی شخصیت آنهاست.تضاد اغراق شده ما بین عناصر عمودی و افقی، می تواند بیانگر تضاد میان ایستادگی و تسلیم یا زندگی و مرگ باشد.دختر به نوعی نماد زندگی است، به پدرش دارو می دهد و با پارچه های خیس، بدن نهنگ را مرطوب نگه می دارد تا او زنده بماند. پدر اما سخت درگیر اوهام مرگ آسا است.خاطرات او، در قالب فلاش بک هایی که از ذهنش می گذرند، به تصویر کشیده شده است، خاطرات او شامل صحنه های جنگ، دریای متلاطم، ماهیان مرده و غرق شدن همسر است. همین فلاش بک های نسبتاً سریع، گاه گاهی ریتم آهسته و بسیار کند فیلم را می شکنند.گویی جهان ذهنی پدر که سرشار از اضطراب است، یک جهان متفاوت در دل جهان راکد و ساکن فیلم است.
فیلم در کلیتش، بیانی از ملالت و ایستایی است و در همین راستا، با استفاده از تفکیک پیش زمینه و پس زمینه، اجرایی کنترل شده و ایستا دارد.ریتم آهسته ی فیلم، اگرچه با تم فیلم همخوانی دارد و در هماهنگی با کندی و سنگینی نهنگ، به انتقال حس ملال و بهبودی تدریجی کمک می کند،اما در ترکیب با این جنس تصویر (که به خودی خود سکون و ایستایی را القاء می کند) و این نوع تکنیک و اجرا که تا حد زیادی کنترل شده و مکانیکال به نظر می رسد، تأکیدی مازاد جلوه می کند و شاید می توانست با یک تدوین مجدد یا اجرایی سیال تر و اکسپرسیوتر، قدری تعدیل شود.در این حالت، فیلم می توانست فضای دعوت کننده و پر کشش تری برای تأمل و تعمق شاعرانه فراهم کند و کندی و سکون را به تجربه ای زنده و مؤثر تبدیل کند.
دختر می خواهد نهنگ را به زندگی بازگرداند، اما پدر تحت تأثیر حالات روانی اش تفنگش را به سمت نهنگ نشانه می گیرد و می خواهد او را خلاص کند، دختر مانع او می شود،پدر به زمین می افتد و پیکر او می شکند.او که پیشتر باعث شکسته شدن شیشه و آینه و تنگ ماهی شده بود، حالا خودش می شکند.شکستنی که می تواند آغاز یک تغییر و تحول شخصیتی برای او باشد و این نقطه ی عطفی در روایت فیلم است.
مورف ها و دگردیسی پیکرها، اگرچه برآمده از خاصیت ذاتی تکنیک نیستند، اما در روایت نقش ایفا می کنند. می توان گفت بیشتر نقش روایی دارند، اما کمتر در اجرا بیان پیدا کرده اند.مورف ها غالباً از ساختار سینمایی فیلم هم جدا می ایستند و نقشی در دکوپاژ و تغییر نماها ایفا نمی کنند، هرچند کماکان در روایت کارکرد پیدا کرده اند، همانند آنجا که پدر تبدیل به غبار می شود و به گرد دختر می پیچد تا مانع از رفتن او شود.
در انیمیشن های تجربی که رویکرد اکسپرسیوتری دارند، ماده واقعاً می تواند شکسته شود و یا تبدیل به غبار گردد، اما " سایه ی سرو" به واسطه ی اجرای صنعتی ترش ( که به شیوه ی 2D و از لحاظ زیبایی شناختی تداوم سل انیمیشن کلاسیک است)، فاقد بازی های تجربی است و روایت را از طریق اجرا "بیان" نمی کند، بلکه آنرا ترسیم و یا به تعبیری "بازنمایی" می کند.
همین ویژگی، در رنگ آمیزی فیلم نیز به چشم می خورد. فیلم از تنالیته های رنگی ظریفی برخوردار است که یادآور رنگهای قلوه سنگ های ساحلی است. این رنگ ها گاه همچون رنگ فیروزه ای در زمینه ی کرم رنگ، جنبه ی زینتی و گاهی هم جنبه ی مفهومی پیدا می کنند، مثلا چهره ی پدر هر بار که حال روانی اش منقلب می شود، به آبی می گراید.تغییر رنگ پایه جالب است اما برای بیان عواطفی که زیر پوست شخصیت ها می گذرد،کافی به نظر نمی رسد.انگار لازم بود نوع رنگ گذاری از حالت کارتون گونه ی فعلی خارج شود تا به «بیان» دست یابد، نوعی از اکسپرسیون که بتواند درونیات کاراکترها را در اجرا نیز بازتاب دهد. .غلظت رنگ، ضرب قلم ،بافت رنگ و سایر ویژگی هایی که می توانستند تضاد میان ترس و آرامش و یا بیماری و بهبودی را بیان کنند، در اجرای یکدست و صاف و صیقلی این فیلم از دست رفته اند.
بک گراندها، به ویژه در فضاهای داخلی با زیبایی و حساسیت پردازش شده اند و گاه واجد عناصر کلاژ شده ای هستند که با اضافه کردن تاش هایی از واقعیت، به فضای زیست این پدر و دختر، ماهیتی ملموس تر می بخشند، همانند گلوله های کاموا، فرش ها و یا کاشی هایی با نقوش سنتی. اما این کلاژها، صرفاً نقش عناصر دکور را دارند و وارد عمق جهان فیلم نمی شوند. کلاژ در این فیلم، بیشتر از آنکه تضاد خلق کند، هارمونی خلق می کند، در پس زمینه حل می شود و تا حد زیادی کارکرد تزیینی و دکوراتیو پیدا می کند، نه ساختاری و اکسپرسیو. می توان تصور کرد که این فیلم عامدانه رویکردی «ضد اکسپرسیون» دارد، اما اگر با این منطق به آن نگاه کنیم، ورود به جهان ذهنی اضطراب آلود پدر نیز دیگر ضرورتی نداشت. نوسان میان واقعیت و ذهنیت که عنصر پررنگی در روایت است، در اجرا نیز اکسپرسیون به مراتب قدرتمندتری را می طلبید.این مهم است که یک فیلم چگونه به آنچیزی که می گوید تبدیل می شود؟ چگونه ماده، دکوپاژ ، اجرا، رنگ و طراحی- با قابلیت های بیانی ذاتی شان- معنا را خلق می کنند؟
اجرای محتاط و استایل کارتونی، پارامترهایی هستند که "سایه ی سرو" را از اینکه به اوج بیانگری برسد، باز داشته اند، اما هندسه ی تصاویر- به ویژه در نماهای دور- همچنان مفاهیم بنیادین فیلم را به زیبایی در خود جای داده است و این همان جایی است که تصویر همسو با جهان نمادین فیلم، ساختار و معنا خلق کرده است.
فضای صوتی ساکت، مینی مال و پالوده ی فیلم بیش از تصاویر از دنیای کارتون ها فاصله گرفته است و گویی فضای منفی موجود در نماهای دور را مؤکد می کند.در حالی که صدا عمدتاً رئالیستی است، موسیقی حال و هوای درونی کاراکترها را شنیدنی و آن را با موتیف های بومی تلفیق می کند؛ موتیف هایی که معادل نقوش سنتی موجود در تصاویر هستند.
پدر در نهایت نهنگ را به آب باز می گرداند و زندگی با یک پایان بندی رهایی بخش، پیروز می گردد.فیلم با شکسته شدن یک تنگ و مرگ یک ماهی آغاز می شود، اما با نجات نهنگ در تنگ بزرگ تری که کلیت زندگی و زیست بوم این پدر و دختر است، خاتمه می یابد.
"در سایه ی سرو"، فیلمی روایتگر و نمادین، درباره ی دو نوع مواجهه با یک موقعیت است.اگرچه این فیلم در اجرا و روایت، رویکردی سنت گرا دارد و هنوز هم ردپای کارتون ها در گرافیک و تکنیک آن محسوس است، اما در چارچوب فکری خاص خودش، نشان از رشد و تحول دیدگاه های هنری سازندگانش دارد و در قیاس با فیلم هایی چون "سوسک کوچک" و" بدو رستم بدو" (فیلم های پیشین حسین ملایمی) که گرایش های رایج تلویزیونی در آنها غالب بود، یک جهش قابل توجه و گامی رو به جلو است. به طوری که اگر خلاقیت های این فیلم در زمینه ی طراحی و سازماندهی تصویر، وارد حیطه ی صنعت شود، می تواند در تحول صنعت انیمیشن ایران نقش مهمی ایفا کند و به تولیدات صنعتی، به طور نسبی ارزش هنری ببخشد.

"بلوک" به کارگردانی حمیده تیموری
تهیه کننده: مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی ،۱۴۰۲
"بلوک" از آن نوع فیلم هایی است که روایتگر نیست و رویکردش متمرکز بر فضاسازی و به خصوص فضا سازی شهری است. تنهایی، انزوا، دور افتادگی، تعامل با فضا و محیط شهری از تم های این فیلم هستند.فیلم با نمای بازی از یک آپارتمان تک افتاده در حومه ی شهر آغاز می شود. ایستگاه اتوبوس خالی از مسافر، نشان از مهجور بودن و دور افتاده بودن این آپارتمان دارد. انگار کسی به این مکان پرت و خلوت رفت و آمدی ندارد. در داخل واحدهای این آپارتمان نیز با آدم هایی تنها و تک افتاده روبه رو هستیم. آدم هایی که با یکدیگر ارتباطی ندارند و هر یک زیست جداگانه ی خودشان را دارند.
"بلوک" یک فیلم اپیزودیک است که هر اپیزود آن، با شماره ی واحد و نیز یک جمله آغاز می شود. جملاتی چون:" با یک کمی تغییر می تونم بمونم." (اپبزود اول)، "فردا دیگه از اینجا می رم."(اپیزود دوم)، "هر چی بشه باهاش کنار میام."(اپیزود سوم).
با شروع هر اپیزود، وارد فضای خصوصی و زندگی شخصی سه تا آدم متفاوت می شویم که وجه اشتراکشان با یکدیگر، انزوا و تنهایی است.شخصیت اول با هویت خودش درگیر است. عناصری چون ماسک و آینه، مواجهه ی فرد با خودش را مؤکد می کنند. در این اپیرود گویی با پرسش "من کیستم؟ " مواجه هستیم.
شخصیت دوم که در حال رفتن است، تعاملی غریب با اشیاء پیرامونش دارد، اشیائی که باید آنها را در یک چمدان جای دهد و با خودش به مکانی دیگر ببرد، اشیائی که همچون کلیت زندگی، در یک چمدان کوچک جای نمی شوند. او در نهایت خودش به داخل چمدان می رود و در آن را می بندد. این به نوعی دلالت بر مفاهیمی چون رفتن و نقل مکان دارد، انگار با رفتن و اسباب کشی کردن، فقط لوازم ما نیستند که از مکانی به مکان دیگر می روند، بلکه ما خودمان را هم با خودمان می بریم. گویی باید از فضایی کنده شویم و رابطه ی جدیدی را با فضایی دیگر برقرار کنیم. در این اپیزود با پرسش" به کجا می روم؟" روبه رو هستیم. رفتن به داخل چمدان به نوعی یادآور تابوت و حتی مرگ است. اگر این تداعی را بپذیریم، در آن صورت هر واحد از این بلوک را می توان به مثابه ی محدوده ی زندگی یک فرد با همه ی ابعاد و اجزایش در نظر گرفت.
اما اپیزود سوم، درباره ی کنار آمدن و ماندن است. شخصیت سوم، چالش های کوچک زندگی در این بلوک قدیمی را می پذیرد و بر خلاف کاراکتر دوم می خواهد بماند. در این اپیزود با ترس از تغییر و تصمیم گیری مواجه هستیم. سه اپیزود فیلم، هر یک به یکی از اضطراب های بنیادین و اگزیستانسیال انسان یعنی اضطراب تنهایی، اضطراب مرگ و اضطراب آزادی وپذیرش مسئولیت می پردازند.
فیلم «بلوک» سه نوع مواجه با اضطراب انتخاب و تصمیم گیری را به تصویر می کشد: ایجاد تغییر، رفتن و رها کردن و کنار آمدن و پذیرش یک موقعیت.
نوع دفرماسیون عروسک ها، طراحی فضاها و نیز استفاده ی مؤثر از رنگ برای القای حس و حال ذهنی شخصیت ها، باعث ایجاد فضاسازی جذابی شده است. بلوک یکی از جذاب ترین فیلم های جشنواره از لحاظ بصری بود. این فیلم تداوم فیلم پیشین حمیده تیموری یعنی"دماغ" است. کنار هم قراردادن این دو فیلم، نشان می دهد فیلمسازی که فیلم هایش حس و حال شخصی دارند، فیلمش را در هر جغرافیایی هم که ببرد، باز خود اوست که آنجا، پشت جهان فیلمش ایستاده است و در حال بازی با عناصری ویژه برای بسط دادن یک دنیای شخصی است. چه خانه ای در رمان نیکلای گوگول باشد و چه یک بلوک مهجور در ناکجای جهان.

"بیکد"، به کارگردانی نیلوفر عبداله زاده، ۱۴۰۱
متفاوت بودن و در نتیجه مورد تمسخر دیگران قرار گرفتن، شاید داستان پیشتر گفته شده ای باشد، اما نحوه ی بیان آن در فیلم "بیکد" همچنان روایتی جذاب از این موضوع را خلق کرده است. این فیلم که در بخش دانشجویی جشنواره نمایش داده شد، فیلم تأثیر گذاری هم از جنبه ی بصری و هم از جنبه ی نحوه ی استفاده از صدا بود. کارگردان در این فیلم با طراحی های خلاقانه و استفاده از سطوح سیاه و سفید، فضای بصری جذابی را به وجود آورده است که یادآور چاپ لینو است. ترکیب فضاهای مثبت و منفی، زاویه دیدها، اغراق ها و خلاصه سازی ها ما را به حس تنهایی شخصیت فیلم نزدیک می کند و نریشن فیلم هم بر خلاف اکثر فیلم های دانشجویی و حتی حرفه ای، شرح آنچه تصویر به خودی خود می گوید نیست، بلکه شرح احوالات درونی کاراکتر است که در تلفیق با تصاویر، فیلمساز را به نوعی نگاه شخصی نزدیک کرده است. فیلم روایتی درونی از یک موقعیت حاکی از انزوا و طرد شدن ارائه می دهد.
شخصیت اصلی فیلم، کودکی است که به دلیل سر بزرگ و ابروهای نارنجی رنگش مورد تمسخر دیگران است و در یک دنیای ذهنی غوطه ور است.( عنوان فیلم "بیکد"( Biekead)مطابق با توضیحات انتهای فیلم به معنای نوعی ماهی با سری بزرگ است.) تم فیلم، در کارگردانی فیلم هم بازتاب پیدا کرده است.فرم دوکی شکل ماهی، در دکوپاژ و تدوین فیلم هم به چشم می خورد. فید این ها و فید اوت ها گاه به گونه ای هستند که انگار لنزی که به شکل ماهی است، از وسط باز و یا بسته می شود و از همین طریق از نمایی به نمای بعد می رویم. ترفندهایی از این دست، در صورتی که خیلی گل درشت و اغراق آمیز باشند، تأثیر معکوس می گذارند و مصنوعی جلوه می کنند اما در این فیلم به قدری ظریف و پنهان اند که من تردید دارم استفاده از آن آگاهانه بوده یا ناخودآگاه صورت گرفته است. شخصیت این فیلم با آن سر بزرگ و ابروهای نارنجی رنگش، که تنها رنگ گرم موجود در فیلم است، همذات پنداری مخاطب را بر می انگیزد، در دنیایش شناور می شویم و عمق تنهایی اش را حس می کنیم."بیکد" بارقه هایی از ظهور یک کارگردان جدید با نگاه شخصی را در خودش دارد و یکی از فیلم های امیدوار کننده ی بخش دانشجویی در جشنواره ی امسال بود.

"حفره ی بعدی"
به کارگردانی فاطمه احمدی
تهیه کننده: فاطمه احمدی، انجمن سینمای جوانان ایران-اراک، ۱۴۰۰
در کارهای دانشجویی، گاه جرقه هایی هست که نشان از پدیدار شدن فیلمسازانی دارد که در صورت ادامه ی همین مسیر، می توانند آینده ی روشنی را برای انیمیشن ایران بسازند. فیلم "حفره ی بعدی"، ایده ی درخشانی دارد و به تأثیرات روانی کار طولانی مدت و تکراری در صنعت می پردازد. "حفره ی بعدی" فیلمی روایت محور است که بیشتر به دلیل داستانش تأثیر می گذارد. کارگر یک کارخانه ی لامپ سازی که مسئول کنترل عدم وجود حفره در حباب لامپ هاست، در زندگی روزمره اش به قدری نسبت به حفره ها حساسیت پیدا کرده که کوچک ترین سوراخ ها هم توجه او را به خودش جلب می کند. فیلم با نمای بسته ای از یک حفره آغاز می شود و این نقطه ی شروع جالبی است.
دلیل حساسیت این مرد به حفره ها چیزی است که بعدا آن را می فهمیم. او وسواس گونه به سوراخ های کوچک روی دیوارها ویا برگ های گیاهان حساس است و این به دلیل نوع کارش در کارخانه است که همه چیز را به وظایف ریز و دقیق، تقسیم و آدم ها را به اجزائی شبیه به هم تبدیل می کند که صرفاً با نقششان در سیستم تعریف می شوند.
حفره ی کوچکی که در آغاز فیلم می بینیم، به سادگی پر می شود، اما کار تکراری و ماشینی به تدریج همه ی ذهن و وجود این مرد را تسخیر می کند و او حالا همه جا به دنبال حفره می گردد و چیزی به جز حفره نمی بیند. فرم های بیضی شکل، لامپ ها و سوراخ ها، از موتیف های تکرار شونده در فیلم هستند.
این مرد انعکاس خودش را در لامپ ها می جوید و انگار خودش و زندگی اش را با یک لامپ هم هویت کرده است. لامپی که همه ی زندگی و هستی اوست، نمی بایست دارای هیچ سوراخی باشد. او مسئول کنترل این سوراخ ها است. فقط باید مواظب سوراخ ها باشد. ابعاد وجودی او فقط به بُعد وظیفه تقلیل یافته است و او این وظیفه را به قدری از بیرون به درون خودش منتقل کرده که مسخ و از خودش بیگانه شده است. آینه ی خانه ی او که به هویت انسانی اشاره دارد نیز بیضی شکل و شبیه یک حفره است که مرد هویت خودش را در چارچوب آن تعریف کرده است.
با تداوم کار صنعتی یکنواخت، حفره ای که نمادی از وجود خلأ در زندگی این مرد است، به قدری بزرگ می شود که او حالا با همه ی داشته ها و اسباب و اثاثیه ی زندگی اش هم نمی تواند آن را پر کند. او در واقع می خواهد خلأ درونی خودش را با فکر کردن به حفره ها پر کند.اما هیچ حفره ای، حفره ای دیگر را پر نمی کند و این حفره محصول همان ماشینیزمی است که زندگی و هویت انسان را می بلعد.
این فیلم به دلیل مضمون چند لایه و اجرای ساده اش، تداعی کننده ی انیمیشن های دهه ی چهل و پنجاه کانون پرورش فکری ، همانند "مرد و ابر" پرویز نادری و نیز مکتب زاگرب است.

"زنده،آگاه ،بیدار" و" گیل گمش" به کارگردانی حسین مرادی زاده
تهیه کنندگان: حسین مرادی زاده، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی (زنده، آگاه بیدار)
حسین مرادی زاده، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ( گیلگمش) ، ۱۴۰۰
تضاد میان شهر و دنیای وحش، سیر تکامل و شناخت انسان از خویش به همراه تأمل و تفکر درباره ی هستی، مرگ و خلقت، مضامین اصلی داستان "زنده، آگاه، بیدار" به کارگردانی حسین مرادی زاده را تشکیل می دهند. امواج دریا نوزادی را به ساحلی دورافتاده می آورند و غزالان او را بزرگ می کنند. او در دنیای وحشی، به دور از تمدن رشد می کند در حالی که انسان های دیگر در شهرها زندگی می کنند و به کشاورزی و داد و ستد مشغول اند. این فیلم، اقتباسی از رساله ی فلسفی "حی بن یقظان" است. این رساله، به چکونگی شکل گیری ذهن یک کودک وحشی که به دور از اجتماعات متمدن بزرگ شده می پردازد و اینکه چنین کودکی چگونه از یک "لوح سفید" به انسانی بالغ تبدیل می شود. این سرگذشت، به نوعی یادآور داستان "انکیدو" هم هست و از این رو دغدغه ای نزدیک به فیلم دیگر حسین مرادی زاده یعنی "گیلگمش" دارد که آن هم در همین دوره از جشنواره نمایش داده شد. اسطوره ی تمدن و بربریت، جایگاه اجتماعی انسان و نوع مواجهه اش با زندگی و مرگ، مضامین مشترک هر دو فیلم را تشکیل می دهند. در فیلم "گیلگمش"، از سبک بصری مهرها و نقش برجسته های آشوری و بین النهرینی که مضامینی مرتبط با اسطوره ی گیلگمش دارند استفاده شده است، اما در ضمن می دانیم که در فیلم های حسین مرادی زاده نباید دنبال روایتگری باشیم. هر دوی این فیلم ها، مضامینشان را از خلال رنگ و خط بیان می کنند. تضادهای عمده ی زیست بشر همچون مرگ و جاودانگی که از دوران باستان تا کنون برقرار مانده اند، در تباین رنگ ها بیان بصری پیدا می کنند .
الواح گیل گمش، به صورت اپیزودیک به خط و رنگ تبدیل می شوند و روند فیلم از طریق مورف به پیش می رود، همانند آنچه که پیشتر در فیلم هایی چون "بوف" و "کافکا" ( از آثار پیشین کارگردان) دیده بودیم. نقوش ملهم از نقش برجسته های باستانی تغییر شکل می دهند، به یکدیگر تبدیل می شوند و در طی این روند، گاه به طور کامل آبستره می شوند.
ترجمه ی متون تمثیلی به زبان ناب تصویر و حرکت، عناصر ادبی را به حاشیه می راند و فیلم ها را از اینکه به ورطه ی تصویرسازی روایت های ادبی بیفتند، نجات می بخشد. در اینجا قرار است امکانات بیانی ذاتی رنگ و خط در ترکیب با عامل زمان قابلیت های خود را آزاد کنند. خطوط ترکیب می شوند، خرد می شوند، تجزیه می شوند، بریده بریده و یا دنباله دار می شوند و رنگ های متضاد بر روی پرده با انواع بازی های بصری جایگزین یکدیگر می شوند تا متون ادبی به جای آنکه تصویرسازی شوند، "بیان" شوند. خلوص رنگ ها در فیلم "زنده، آگاه، بیدار" می تواند نمادی از خلوص آغازین انسان باشد ودرجه ی خلوص و اشباع رنگ ها، به خودی خود حرف هایی برای گفتن دارد. این برخورداری از اکسپرسیون، منابع اقتباس ادبی را به رنگ و خط ناب ترجمه می کند و فیلم را از روایتگری ادبی می رهاند تا بر قابلیت های بیانی خود انیمیشن به مثابه ی یک هنر مستقل تأکید کند.
انیمیشن "گیلگمش" در حقیقت لوحه ای معاصر از یک اسطوره ی باستانی و ترجمانی امروزی از یک پهلوان نامه است. کمااینکه فیلم "زنده، آگاه، بیدار" نیز یک رساله ی مکتوب سده ی دوازدهم میلادی را با رویکردی معاصر به یک رساله ی بصری تبدیل کرده است. این بیان دوباره ی متون گذشته از طریق هنرِ بسیار معاصر انیمیشن، به معنای خلق دوباره ی آن ها برای نسل های آینده است.
میراثی که بخش های زیادی از آن را فراموش کرده و یا نسبت به آن ناآگاهیم، حالا از طریق انیمیشن به حافظه ی امروز ما می آید.


نور آهسته:
کارگردانان: کاسیا کیژک، پرزمک آدامسکی
لهستان، پرتغال، 2021
slow light
Kasia Kijek
Przemek Adamski
"نور آهسته" درباره ی پسری است که نا بینا به دنیا آمده است. دنیا برای او متشکل از اجزائی خُرد است که او از طریق لمس ادراکشان می کند تا کلیتی را در ذهنش بسازد. جهان فیلم هم از شکل های برجسته ای تشکیل شده است که به دلیل تخت نبودن، تداعی کننده ی حس لامسه هستند. این قطعات برجسته، نقش مهمی در شکل دادن به روایت و داستان فیلم ایفا می کنند.
پسر نابینا، در هفت سالگی نوری را می بیند. نتیجه ی آزمایشات پزشکی نشان می دهد که هفت سال طول می کشد تا نور به شبکیه ی چشم او برسد و او بتواند تصویری را ادراک کند. تصاویری که او بدین سان با تأخیر دریافت می کند به شکل سیاه و سفید نمایش داده می شوند. این تصاویر سیاه و سفید می توانند تصاویر دریافت شده در شبکیه ی چشم پسربچه و یا ذهنیات و افکار او باشند. بنابراین جهان این فیلم، متشکل از دو بخش است، یکی بخشی که از قطعات برجسته ی رنگین تشکیل شده است و دیگری بخشی که حاوی تصاویری سیاه و سفید و تخت است و تضاد جالبی با بخش های برجسته ی تصاویر دارد، به خصوص که گاه این دو دنیا را همزمان کنار هم می بینیم. قسمت های تخت، با تکنیک 2Dطراحی شده اند، اما قسمت های برجسته با تکنیک کات اوت کار شده اند. این قطعات رنگین و یا سیاه و سفید، گاه به شیء مشخصی اشاره دارند و گاه اشکالی انتزاعی اند. آنها به عنوان اصلی ترین عناصر تشکیل دهنده ی ساختار بصری فیلم، نقش مهمی در روایت فیلم نیز ایفا می کنند.
روزی پسربچه در حال لمس فضای پیرامونش است و خبر ندارد که مادرش در حال تمیز کردن پنجره ی خانه است. دست او اشتباهی به مادرش برخورد می کند. مادر سقوط می کند، قطعات تشکیل دهنده ی او از هم جدا می شوند و او به ناگاه می میرد. این اتفاق، در جهانی که همه ی موجودات آن از تجمع و ادغام قطعات تشکیل شده اند، قابل باور است. این جهان، جهانی است به موازات طبیعت که منطق درونی خودش را دارد و آدم های آن می توانند با جزء جزء شدن قطعات تشکیل دهنده ی ارگان هایشان بمیرند. یک تکان اشتباه دست، می تواند اجزای تشکیل دهنده ی آنها را از هم جدا کند و نابودی به بار آورد. مرگ مادر و خرد شدن او از طریق اجزای تشکیل دهنده ی خودِ فیلم، خلق شده و پدید آمده است و از این رو، این تکنیک و ساختار تصویر است که روایت را برساخته است. حالا همه سیاه پوشیده وعزادارند. اما پسربچه تنها کسی است که گریه نمی کند. در کنار تصاویر برجسته ی عزاداران، دنیای ذهنی سیاه و سفید پسربچه را می بینیم که مادرش را همچنان در آن می بیند. این می تواند یک تخیل و یا تصویری باشد که در شبکیه ی چشم او تشکیل شده است. مادر برای او هنوز هست و وجود دارد چرا که او با تأخیری چندین ساله تصاویر را دریافت می کند. اما به مرور زمان، آسیب مرگ مادر وجود او را فرا می گیرد به طوری که آرزویی به جز سرهم کردن دوباره ی قطعاتی که وجود مادر او را شکل می دادند، ندارد. جهان برای او مثل یک لگو است. او آن را تکه تکه و به صورت قطعات جدا گانه دریافت می کند و در ذهنش آنها را سر هم می کند تا تصویری را بسازد.
نحوه ی ترکیب بندی و رنگبندی تصاویر، نشان از آگاهی کارگردانان این فیلم از دستاوردهای فرناند لژه و کوبیسم خاص او دارد. استفاده از اشکال رنگین در ترکیب با طراحی های سیاه و سفیدی که خطوط مرزی آنها مؤکد شده است و نیز شکل دادن به ساختار تصویر از طریق ایجاد پیوند میان اجزاء خُرد، ویژگی هایی هستند که یادآور نقاشی های لژه است. با این وجود، ما با جهانی اوریجینال روبه رو هستیم که رابطه ی میان تکنیک، ساختار تصویر و روایتش وجد آور است. "نور آهسته" نمونه ای دیگر از فیلم هایی است که روایت آنها جز در جهان بصری خود آن فیلم قابل بیان نیست. این گامی در جهت فراتر رفتن از بازنمایی روایت، به قصد نزدیک شدن به قلمرو هنر است.

یک جمع بندی درباره ی سیزدهمین جشنواره ی پویانمایی تهران:
جشنواره ی سیزدهم، دربرگیرنده ی طیفی از دیدگاه ها و گرایش های متنوعی بود که در فیلم های فیلمسازانی از نسل های مختلف بازتاب پیدا کرده بود. طبیعتاً نوشتن درباره ی همه ی این فیلم ها مقدور نیست و همچون جشنواره ی دوازدهم ، من تنها درباره ی آن فیلم هایی نوشته ام که موفق شدم متمرکزتر و بیشتر از یک بار آنها را ببینم. برخی از فیلم هایی که مورد علاقه ام بودند در این چند یادداشت کوتاه، غایب اند.
در یک نگاه کلی، می توان گفت که در این دوره از جشنواره، در میان انیمیشن های ایرانی( انیمیشن به مثابه ی یک اثر هنری و نه یک کالای تجاری) با دو نوع نگرش مواجه بودیم که هر دو ریشه در گذشته ولی دو جریان متفاوت دارند. یکی آن نگرشی که ریشه در تجربه های فرم و بیان دارد و یکی هم دیدگاهی که روایت محور و "تصویرسازانه" است. این لغت شاید بهترین لغت نباشد، من آن را به مفهوم رایج هنر "تصویرگری" به کار نمی برم. بلکه منظورم از این لغت این است که قصه، به جای اینکه با قایلیت های بیانی ذاتی عناصر بصری و ابزار به "بیان" در آمده باشد، "بازنمایی" شده است. نمی دانم این جمله چه قدر واضح است. در این حالت دوم، اکشن ها و اتفاق ها، در خدمت یک داستان "ترسیم" می شوند ،در نتیجه در این نوع فیلم ها با اجراهای خشک تر و مکانیکی تری مواجه هستیم. این نوع فیلم ها خط تولید کلاسیک تری هم دارند و فیلمساز وجود خودش را در تلاش برای بیان واضح قصه و کنترل انیمیت ها، مهار می کند. یک جور کنترل و ترس از خراب شدن، در این مدل اجرا وجود دارد که البته در حیطه ی انیمیشن ( به دلیل دشواری تکرار اجرای یک پلان) بسیار متداول است. در این حالت نتیجه ی کار خیلی وقت ها از لحاظ بصری، به خصوص برای کسانی که با فضای هنرهای تجسمی مأنوس تر هستند، آن تأثیر گذاری لازم را ندارد،هرچند ممکن است با معیارهای دیگر، فیلم های موفقی هم باشند.
اما گرایش اول هم پاشنه ی آشیل خودش را دارد و آن وجود نداشتن داستان در شرایطی است که بیننده توقع دارد داستانی را در فیلم دنبال کند. این توقع را خودِ فیلم به وجود می آورد. من در فیلم های شویزگبل و یا سیمونه ماسی (که اتفاقاً تازه ترین ساخته های آنها در این دوره از جشنواره اکران شد)،به دنبال هیچ نوع روایتی نمی گردم، چرا که خود فیلم دارد می گوید که یک شعر بصری است. من سعی می کنم این شعر بصری را برای خودم معنا کنم و لایه های زیرینش را بفهمم، اما می پذیرم و درک می کنم که داستانی وجود ندارد و انیمیشن لزوماً جنبه های روایی و ادبی ندارد. داستان در این نوع فیلم ها، اگر هم وجود داشته باشد جنبه ی ثانوی دارد و من قرار است دل به دنیای بصری فیلم بسپارم و مفاهیم را از خلال فضای بصری فیلم استنباط و "تأویل" کنم. در این نوع فیلم ها با کارگردانانی سر و کار داریم، که رنگ را می شناسند، خط را می شناسند، اکسپرسیون را می شناسند و تصاویر را به گونه ای به هم پیوند می زنند که همه چیز در یک سیالیت تصویری شناور است و شعر آن، شعری بصری است. ضمن اینکه یک شعر بصری موفق ساختارمند است و ساخت این نوع فیلم ها، اتفاقاً تسلط بیشتری بر طراحی، رنگ، ریتم و ساختار را می طلبد. فیلم های سیمونه ماسی و شویزگبل هم ساختارمندند و هم از نظر تسلط برفرم، حجم، نور، رنگ و سایر مباحث مرتبط با هنرهای تجسمی در اوج هستند. حذف داستان، اتفاقاً توقع در این زمینه ها را بالاتر می برد.
مثال دیگر فیلم "تازه کار" به کارگردانی الیزابت هابز است.. این فیلم، یک شعر نیست بلکه داستانی را از خلال خطوط و لکه هایی که بسیار آزادانه طراحی شده اند روایت می کند. طراحی ها گاه رئالیستی اند و گاه تا مرز انتزاع به خط و لکه تجزیه می شوند تا وجوه در سایه مانده ی زنی را بیان کنند که علاقه ای به حضور در محافل و میهمانی های شام و پذیرفتن قید و بند رسمی چنین مجالسی را ندارد. در ظاهر همه چیز بسیار از هم گسیخته و رها به نظر می رسد. انگار یک دفتر طراحی را ورق می زنید. با این وجود در این فیلم "داستان" وجود دارد، اما آیا روند داستان " تصویرسازی" شده است؟ نه! همه چیز فقط خلق شده است!
به هر حال این دوره از جشنواره ی پویانمایی هم به پایان رسید و باز باید دید جریان ها و گرایش های موجود در آثار فیلمسازان، در آینده به چه نقطه ای خواهد رسید...
نویسنده: شیوا صادق اسدی ، مارس 2024
انتشار اولیه ی این نوشته در کانال تلگرامی "خوانش انیمیشن" بوده است.
