ویرگول
ورودثبت نام
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدیمتولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
خواندن ۷ دقیقه·۱۰ روز پیش

انیمیشن به مثابه ی یک اکوسیستم


به نظر می رسد مخاطبین جشنواره ها امروزه به تماشای فیلم هایی عادت کرده اند که به پیش فرض های ذهنی آنها درباره ی  مضامین رایجی چون جنگ، مهاجرت، حقوق زنان ، دگرباشان جنسیتی، محیط زیست و .... پاسخ های ثابت می دهند. به طوری که در جشنواره ها گاه با تعداد قابل توجهی از فیلم های «بیانیه ای» مواجه می شویم که سعی در انتقال پیام های مشخص سیاسی و اجتماعی دارند؛ پدیده ای که می تواند به شیوه های جذب حمایت مالی و  مجاب کردن تهیه کنندگان برای سرمایه گذاری نیز مرتبط باشد. این شیوه ی کار کردن اما می تواند از پروسه ی خلق هنر بسیار به دور بیفتد و در بهترین حالت فقط ظاهری "هنری" و "تجربی" اما باطنی شعار زده داشته باشد.
شدت اعمال این سیاست ها گاه تا حدی است که اگر آدم های فیلمتان را سوار یک قایق کنید و به اقیانوس بفرستید ( با این پیش فرض که فیلم از لحاظ تکنیکی هم به اندازه ی کافی خوش ساخت باشد) شانس بالایی برای پذیرفته شدن و جایزه گرفتن در جشنواره ها پیدا می کنید! به تصویر کشیدن آدم های سوار قایق با بچه ای در بغل برای اشاره به وضعیت پناهندگان و یا تانک ها و هواپیماهای بمب افکن برای نمایش جنگ و... آن هم در شرایطی که سازنده ی فیلم تجربه ای در مواجهه با این پدیده ها نداشته است، احتمالا با هدف جذب سرمایه و یا جلب توجه جشنواره ها صورت گرفته است. مشکل اصلی پرداختن به همچون مضامینی نیست، بلکه تبدیل این مفاهیم به آیکون هایی کم عمق به قصد انتقال پیام است.
غالباً گفته می شود که شروع با پیام و یا مضمون، بدترین نوع شروع از لحاظ فیلمنامه نویسی است، شروع با شخصیت، گزینه ی بهتر اما همچنان پرخطری است و اما بهترین  شروع، شروع با یک "موقعیت" است. موقعیتی خلق می شود و آنگاه نویسنده می تواند همه  چیز را بر اساس منطق درونی خود داستان بسط بدهد و پیش ببرد و تمایلش را برای مداخله و یا کنترل سیر وقایع داستان، به حدأقل برساند.در این حالت، اراده ی نویسنده نیست که تعیین می کند چه نوع پایانی برای داستان رقم خواهد خورد، بلکه سیر طبیعی وقایع بر مبنای ضرورت های علت و معلولی است که در نهایت می تواند به پایانی خوش یا تلخ منجر شود و نویسنده تلخی یا شیرینی پایان بندی را به داستان تحمیل نمی کند.
زمانی که همه ی عناصر درون فیلم، به نیازهای یکدیگر پاسخ می دهند و از یکدیگر تغذیه می کنند، اکوسیستمی خلق می شود که از لحاظ ساختاری روی پای خودش ایستاده است و اعم از اینکه پیامی را منتقل کند یا نه، برای حفظ خودش به آن پیام احتیاجی ندارد، بلکه  پیام فقط محصول ثانوی آن است که در ذهن مخاطب قابل تأویل است.

در یک فیلم، وجود عناصری که سایر عناصر از آنها تغذیه نمی کنند، اکوسیستمی معیوب را به وجود می آورد که در آن، بخشی ازعناصر گرسنه می مانند و بخشی دیگر، مازاد و  اضافه هستند؛ اجزاء مازاد در این حالت نیازِ اجزاء گرسنه را تأمین نمی کنند. این ضعف، فقط در مورد ساختار کلاسیک و یا خطی صدق نمی کند،  بلکه در تمامی ساختارهای متمرکز و غیر متمرکز دیگر، از جمله ساختارهای دایره ای، شبکه ای و... نیز قابل شناسایی است. با در نظرگرفتن نوع ساختاری که فیلم بر آن بنا شده، می توان اکوسیستم آن را تحلیل کرد و عناصر کارآمد و یا مازاد موجود در  آن را تشخیص داد.

من واژه ی اکوسیستم را نه به معنای رایج آن در نقد فیلم، بلکه به معنای زیست شناسانه و علمی آن به کار می برم: مجموعه ای از عناصر که به نیازهای هم پاسخ می دهند، از هم تغذیه می کنند، فعل و انفعالات و مازادی دارند که مورد استفاده ی عناصر دیگر است و یک زنجیره ی غذایی و زیستی کامل را پدید می آورند.
اکوسیستم یک فیلم انیمیشن، فقط شامل فیلمنامه نمی شود، بلکه فضای بصری و صوتی فیلم را نیز دربرمی گیرد.انیمیشن، مجموعه ای از عناصر روایی و بصری و صوتی است که قرار است در همزیستی با هم و از طریق تغذیه ی یکدیگر، عملکرد خود را تعریف کنند و اکوسیستمی  را به وجود بیاورند که فاقد اضافات دورریز و غیر مفید باشد. هر چیزی حتی اگر در وهله ی اول زائد به نظر برسد، اگر در جایی دیگر مورد استفاده قرار بگیرد، کارکرد و معنا پیدا می کند. اما اگر هیچ نقشی در این چرخه نداشته باشد، اکوسیستم جهان ما می لنگد و زنجیره ی زیستی فیلم ناکامل می ماند.
تصورکنید که فیلمی، تصویر یک تکه چوب را نشان بدهد و بعد راوی بگوید: " اوه یک تکه چوب! یک تکه چوب در اینجا هست!" واضح است که یا نریشن و یا تصویر در اینجا اضافی اند، چرا که نریشن دارد عیناً آنچه که در تصویر وجود دارد را بازگو می کند. نریشن و تصویر هم را تغذیه نمی کنند و مکمل هم نیستند، بلکه یکی وجود آن دیگری را بی معنا و زائد می کند. این اتفاق، با وجودی که به طور واضح یک اشتباه است، آنقدر شایع است که مثال بهتری به ذهنم نیامد. اما اگر راوی همچون پدر ژپتو درباره ی همان تکه چوب بگوید:" این پسر من است." آنوقت نریشن و تصویر دارند با هم و در کنار هم، کاری انجام می دهند و معنای تازه ای خلق می کنند.

به همین ترتیب می توانیم از خودمان درباره ی کارکرد بیانی و رابطه ی میان تمام اجزاء یک فیلم سوألاتی را بپرسیم تا بفهمیم که چه نقشی در اکوسیستم فیلم ایفا می کنند و آیا کارایی دارند و یا دورریزاند. دورریزها و اجزاء گرسنه، هر دو ضعف های اکوسیستمی یک فیلم اند.

کارکرد فیلم، انتقال پیام های از پیش معین نیست، بلکه دعوتی به کشف روابط ما بین عناصر است. عناصری که لزوماً برای تعریف یک داستان کنار هم چیده نشده اند، بلکه می توانند صرفاً یک زنجیره ی مفهومی باشند.

با این نوع نگاه، می توانیم فیلم های خودمان را هم نقد کنیم. به عنوان مثال، کدام بخش از داستان فیلم من دارد از متریال انتخابی ام تغذیه می کند؟ اگر متریال دیگری را جایگزین کنم ، چه اتفاقی رخ می دهد؟ اگر دارم با ماسه کار می کنم، می توانم از خودم بپرسم که ماسه غذای کدام بخش از اکوسیستم من است؟ آیا داستان من به این ماده احتیاج دارد؟ پالت رنگی من چه نقشی در این زنجیره ی غذایی ایفا می کند؟ آیا رنگی کم یا اضافه نیست؟ عناصری که کارکردشان صرفاً زیبایی شناختی است و نقشی در پیشبرد اهداف بیانی فیلم ندارند، در واقع اضافاتی دکوراتیو هستند. زیبایی، یک چیز فرعی است و به هیچ روی هدف محسوب نمی شود. هدف، خلق جهانی است که در آن همه ی عناصر از طریق همزیستی به یکدیگر معنا بدهند، حتی اگر این جهان، زشت، بدون ظرافت و زمخت باشد. حتی اگر منطق روایی نداشته باشد، حتی اگر همه چیز از هم گسیخته به نظر برسد. عناصر می توانند پراکنده و در ظاهر بی منطق باشند اما همچنان یکدیگر را تغذیه کنند و اکوسیستم کاملی را بسازند. عناصر متضاد، می توانند از طریق تغذیه ی یکدیگر، معنای سومی را به وجود بیاورند.

با چنین مبنایی، منِ کارگردان، فقط مسئول خلق یک "موقعیت"و ارتباطات اکوسیستمی مرتبط با آن هستم. پس از این مرحله، اکوسیستم من، به شیوه ای درون زاد و خود کار رو به جلو حرکت می کند و به طور طبیعی به یک پایان بندی می رسد. من فقط می توانم اینجا و آنجا از بین گزینه هایی که در این سیستم قابل رخ دادن اند و "بی ربط" قلمداد نمی شوند، دست به انتخاب هایی بزنم. اما، پیام از پیش تعریف شده ای را به اکوسیستم خودم تحمیل نمی کنم. می توانم آنقدر عناصر این اکوسیستم را پالوده کنم و اضافتش را حذف کنم تا به فضایی مینی مال برسم. می توانم هم دنیای شلوغ و بغرنجی خلق کنم که همه ی عناصر آن به یکدیگر نیاز داشته باشند. این دیگر بستگی به نحوه ی چیدمان اولیه ی من در خلق موقعیت ها دارد. اهمیتی ندارد که یک فیلم در نهایت تا چه میزان روایی و یا آبستره است؛ در هر حال انیمیشن یک اکوسیستم است که باید به دنبال کشف روابط موجود در آن باشیم، نه یک بیانیه که دنبال فهمیدن پیام آن باشیم.

نویسنده: شیوا صادق اسدی، اکتبر ۲۰۲۳

این نوشته را نخستین بار در کانال تلگرامی ام با عنوان «خوانش انیمیشن» منتشر کرده بودم: https://t.me/shivasadeghasad

همچنین بخوانید:

جهان بهزاد فراهت، اکوسیستمی از ریز اجزاء https://vrgl.ir/chexZ

اکوسیستمفیلمفیلم و سینماانیمیشن
۰
۰
شیوا صادق اسدی
شیوا صادق اسدی
متولد ۱۳۶۲ کارشناس ارشد انیمیشن از دانشگاه هنر تهران، فیلمساز انیمیشن و داور جشنواره ی انیمیشن انسی در سال ۲۰۲۵
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید