بخشی از انیمیشن ایران را می بایست خارج از مرزهای ایران جست و جو کرد، چرا که در عرض این سالها تعدادی از فیلمسازان انیمیشن به خارج از ایران مهاجرت کرده اند و عده ای از آنها نیز فیلم هایشان را با مشارکت تهیه کنندگان خارجی ساخته اند. اگرچه به نظر نمی رسد تمرکز بر تولید انیمیشن تجربی و هنری خارج از ایران هم کار سهل و ساده ای باشد، با این وجود فیلمسازان مهاجر ایرانی کوشش کرده اند که تجربه های زیسته ی خود را به نحوی ثبت کنند.
من هیچ آماری ندارم که بتوانم بر اساس آن با اطمینان بگویم چند درصد از انیماتورهایی که به خارج از ایران مهاجرت کرده اند، موفق به خلق آثار تجربی شده اند، چند درصد جذب سیستم تولید استودیویی شده و چند درصد هم احیاناً انیمیشن را رها کرده و در حرفه های دیگری مشغول به فعالیت اند. اما به هر حال نمونه هایی وجود دارد که نشان دهنده ی تلاش فیلمسازان مهاجر برای خلق فیلم هایی است که روایتگر "من" آنها باشد. تعدادی از این فیلم ها، شناخته شده و معروف اند و تعدادی دیگر نسبتاً مهجور باقی مانده اند، به خصوص که در ایران نمایش داده نشده و حضورهای بین المللی محدودی هم داشته اند.
بخش قابل توجهی از فیلم های برون مرزی، به مضامینی چون تجربه ی مهاجرت، گرفتن اقامت، کنده شدن از وطن و انطباق با جامعه ی تازه می پردازند. همچون فیلم عطر شمعدانی به کارگردانی نغمه فرزانه. این فیلم، که زبان بصری بسیار قدرتمندی دارد، یک فیلم اتوبیوگرافیک است که تجربه ی شخصی کارگردان از چالش های مهاجرت را بازآفرینی می کند. غریبگی در جامعه ی تازه و دشواری های ارتباط برقرارکردن با یک فرهنگ و زبان تازه از مضامینی هستند که فیلم به آنها می پردازد. فیلمساز با استفاده از مورف فاصله ی میان داخل و خارج از ایران، خاطره و زمان حال و درون و بیرون را از میان بر می دارد و با اشاره به عناصری چون برگ و ریشه ابراز امیدواری می کند که با گذر زمان، در یک خاک تازه هم جوانه خواهد زد. فضای پر کنتراست فیلم، تضادهای درونی یک مهاجر و زندگی دو نیم گشته ی او را به بیان بصری در می آورد. تضادهای فرهنگی، نگاه های منفی و تلاش های فرد مهاجر برای "معرفی فرهنگ راستین ایرانی" نیز از دیگر مضامینی هستند که فیلم به آنها پرداخته است.

تجربه های انقلاب و جنگ، تحولات اجتماعی و سیاسی رخ داده در ایران، موضوعات مرتبط با زنان و مسئله ی حجاب اجباری نیز در کانون توجه انیمیشن های برون مرزی قرار دارد.این نوع فیلم ها نیز عموماً جنبه ی اتوبیوگرافیک دارند و معروف ترین نمونه ی آنها، فیلم پرسپولیس ساخته ی مرجان ساتراپی است.
مضامین و سبک بصری پرسپولیس بر انیماتورهای دیگری از جمله سارا سعیدان تاثیر گذاشت. او نیز در فیلم پرچم ساحلی اشاراتی به مضامینی همچون جداسازی جنسیتی، تضاد میان فضای خصوصی و عمومی و الزام رعایت حجاب در فضای عمومی دارد. البته تم اصلی فیلم، از این نوع مضامین فراتر می رود؛ چرا که فیلم به توانایی زنان غریق نجات ایرانی و سودای آنها برای حضو دررقابت های بین المللی می پردازد. اما در ضمن نشان می دهد که مانع حقیقی کار و فعالیت و حضور زنان در عرصه های جهانی، ریشه در فرهنگ سنت گرای بخشی از جامعه دارد که همچنان نقش زن را صرفاً در چارچوب وظایف همسری و مادری تعریف می کند و الزامات همین فرهنگ است که مانع از تحقق رؤیاهای زنان می شود. این فیلم از لحاظ نوع طراحی و سبک بصری نیز تا حد زیادی ملهم از پرسپولیس است و همان نگاه کمیک استریپی را دنبال می کند. پرسپولیس علی رغم جنبه های خنده آور و طنزآلودش، فیلم به مراتب سیاه تری است، اما نه "پرسپولیس" و نه "پرچم ساحلی"، در پرداختن به مضامین انتخابی خود تک بعدی عمل نمی کنند. پرسپولیس غرب را هم مورد انتقاد قرار می دهد و دچار آن دیدگاه دو قطبی شده و ساده بینانه ای که در بخشی از جامعه ی ایران رواج پیدا کرده، نیست. فیلم این نوع نگاه دوقطبی را ( که ذهنیت خود مرجی را هم درگیر کرده) با طنز به چالش می کشد. ساتراپی در پرسپولیس به انتقاد از خود هم می پردازد، چرا که از خلال پرداختن به شرایط اجتماعی و سیاسی ایران در یک برهه ی زمانی به خصوص، زمینه های ایجاد خودباختگی را در وجود خودش هم واکاوی می کند و به چالش می کشد. (به یاد بیاوریم که مرجی چگونه خودش را یک فرانسوی معرفی کرده بود و این مادربزرگش بود که به مثابه ی نمادی از «وجدان آگاه» در ذهن او پدیدار شد و به وی یادآوری کرد باید عزت نفس داشته باشد و بگوید که یک ایرانی است.)

فیلم "پرچم ساحلی" سارا سعیدان هم در فرمتی کوتاه تر، سعی در به تصویر کشیدن زندگی زنان ورزشکار ایرانی و موانع پیش روی آنها در یک فرهنگ سنت گرا دارد.با این حال زنان ایرانی را فعال و پرتلاش و در مسیر تحقق رؤیاهایشان نشان می دهد. چیزی که مرجی در فیلم پرسپولیس پس از طی یک مسیر پر پیچ و خم و پر از سرگردانی، به آن می رسد. این را هم باید بگویم که "پرسپولیس" فیلمی است که علی رغم تأثیرگذاری عاطفی اش، از تصویرسازی روایت فراتر نمی رود. فقدان خلاقیت های فرمی و ساختاری و لایه های تجربی که البته در فرمت سینمای بلند رایج است، این فیلم را تا حد زیادی از دنیای هنر دور و به جریان مین استریم نزدیک کرده است. فیلم از لحاظ تجسمی نیز حرفی برای گفتن ندارد و درکی که از طراحی ارائه می دهد، فراتر از یک نگاه کمیک بوکی نیست. با این وجود می تواند هر زمان که بخواهد مخاطب را بخنداند و یا به گریه بیندازد و در انتقال احساسات و برانگیختن حس همذات پنداری مخاطب بسیار موفق عمل می کند.
بیان خاطرات مرتبط با ایران و تجربه های کودکی نیز از دیگر موضوعات متداول در انیمیشن برون مرزی است. همانند آنچه که در انیمیشن نون، نانی از تهران به کارگردانی روشنک روشن می بینیم. در این فیلم، بوی نان عاملی برای یادآوری خاطرات کودکی است و برای بیان داستان، از تکه های واقعی نان استفاده شده است.
استفاده از موتیف های ایرانی، بته جقه، اسلیمی و ساختار بصری مینیاتور نیز در برخی از فیلم های برون مرزی رایج است. همانند آنچه که در فیلم های مریم مهاجر می بینیم. این فیلم ها بن مایه های شرقی دارند و داستان هایی شخصی را به تصویر می کشند. برش هایی از روایت های مختلف در کنار هم چیده می شوند تا بخشی از زندگی را در قالب یک فیلم بسازند.در فیلم پیراهن قرمز بدون بند داستان دوخته شدن یک لباس، حمله ی صدام به ایران و کنجکاوی های جنسیتی کودکانه در مورد نحوه ی به وجود آمدن بچه در کنار هم قرار می گیرند.
جنگ و پناه گرفتن در زیرزمین ها، مضمون فیلم و زندگی ادامه دارد نیز هست. در این فیلم روایت هایی از زندگی روزمره ی افراد مختلف که حالا بر اثر اخطار حمله ی هوایی به زیر زمین رانده شده، کنارهم چیده می شوند و تصویری از یک فرهنگ به پستو رانده شده به دست می دهند. فیلم نشان می دهد که علی رغم جنگ و شرایط بیرونی، زندگی عادی، موسیقی کوچه بازاری و سایر خوشی های عوامانه همچنان در زیر زمین ها جریان دارد. اما ویژگی جالب این فیلم، استفاده ی بیانگرایانه از خط برای بیان احساسات آدم هاست. اضطراب، شتاب، خنده و ترس همگی از طریق خطوط لرزان بیان شده اند.
مریم مهاجر با ساخت فیلم های متعدد توانست ویژگی های مشخصی را در کارش تکرار کند و می توان گفت که دنیای خاص خودش را دارد. استفاده از کلاژ عکس، برش هایی از فرش ها و نقوش و بناهای ایرانی، تلفیق سطح و خط، استفاده از قابلیت های فضای بصری دو بعدی در کنار یک جور راحتی در اجرا از ویژگی های فیلم های او هستند. کلاژها به منطق درونی فیلم نفوذ می کنند و نقوش سنتی ایرانی نه به عنوان عناصر تزیینی، بلکه به عنوان بخشی از زندگی وارد دنیای فیلم های او می شوند. کاراکترهای فیلم های او عموماً کودکان هستند. نقوش، اشیاء ، پارچه ها و لباس ها همگی عناصری هستند که در تخیل این کودکان به بازی گرفته می شوند. مریم مهاجر به واسطه ی همین تخیل و نیز سازماندهی دوبعدی عناصر بصری فیلم هایش، از رئالیسم فاصله می گیرد و دنیای بصری ویژه ای را خلق می کند که علی رغم پاره ای خام دستی های اجرایی و تکنیکی، به تجربه های زندگی نزدیک است.

در بررسی انیمیشن برون مرزی، می بایست این را هم در نظر بگیریم که اقشار متنوعی از مردم به دلایل متعدد درعرض این سالها به خارج از ایران مهاجرت کرده اند که دیدگاه های آنها بر انیمیشن برون مرزی ایران تأثیر گذاشته است. فیلم های برون مرزی، بیانگر ذهنیت و گرایش های این اقشار است. ممکن است این فیلم ها گاهی قالبی به نظر برسند،کلیشه ها یا نوع نگاه خاصی را درباره ی شرایط داخل ایران رواج دهند، متمایل به دوران سپری شده ی پیش از انقلاب باشند، جهت گیری سیاسی و اجتماعی خاصی داشته باشند یا اینکه به سادگی بیانگر دلتنگی برای وطن باشند. تا به اینجا می توان گفت که انیمیشن برون مرزی بیشتر می خواهد حرفش را بزند و از شرایط داخل ایران از یک سو و فشارهای ناشی از مهاجرت از سوی دیگر، تأثیر پذیرفته است. برخلاف طیفی از انیمیشن های تولید شده در داخل ایران که گرایش به جهانی بودن دارند، انیمیشن برون مرزی بر جغرافیا تأکید دارد. غالباً "همه زمانی" هم نیست و بر مقاطع تاریخی خاصی از ایران( عمدتاً سالهای انقلاب و جنگ) تمرکز دارد. این جالب است که در یک قیاس کلی، فیلمسازان در خارج از مرزهای ایران ، دائماً ارجاع به ایران می دهند، انگار که به دنبال جغرافیای گم گشته ی خود می گردند، در حالی که بسیاری از فیلمسازان داخل ایران در پی فضاهای جهانی و بی مکان و زمان هستند و ذهنیتی فرامرزی دارند.
تأثیرات دیدگاه های موجود در انیمیشن برون مرزی بر معدودی از انیمیشن های داخل ایران را نمی بایست نادیده گرفت. به عنوان مثال فیلم یونیفرم ما ساخته ی یگانه مقدم، با فیلم هایی چون "پرسپولیس" و "نون، نانی از تهران"، اشتراکاتی دارد. در "یونیفرم ما"، چین و چروک پارچه، همان نقش نان در فیلم "نون، نانی از تهران" را ایفا می کند. از لحاظ تکنیکی، یکی از پارچه و دیگری از نان استفاده کرده است. در این دو فیلم، پارچه و نان در قالب تکنیک آبجکت انیمیشن، با تصویرسازی های متحرک سازی شده، تلفیق شده اند و هر دو در قالب یادآوری خاطرات، بر ویژگی های خاصی از شرایط ایران، از جمله حجاب دانش آموزان دختر تأکید می کنند. در این دو فیلم، برخی از ویژگی های بصری و ساختاری فیلم های مریم مهاجر نیز به چشم می خورد. مجموع این شباهت های مضمونی و بصری ، استایل خاصی را به وجود آورده است که در انیمیشن برون مرزی و فیلم های داخلی ملهم از آنها بارها تکرار شده است.
من تا به اینجا به آن دسته از انیمیشن های برون مرزی پرداخته ام که بیشتر گرایش های روایی دارند، اما در نوشته ی بعدی به آن دسته از انیمیشن هایی خواهم پرداخت که تجربه گراتر و غیر روایی هستند. این دسته ی دوم، بعضاً فیلم هایی با فضاهای تازه تری هستند که از دغدغه های پیشین فیلمسازان مهاجر تا حد زیادی کنده شده اند.

پیشتر اشاره کردم که فیلم هایی چون "پرسپولیس" و "پرچم ساحلی"، فیلم هایی هستند که به "بازنمایی" یک روایت می پردازند. آنچه که در این فیلم ها مهم است روایت واضح داستان از طریق ترسیم آن است.این نوع برخورد با روایت و تصویر، در فیلمی چون پرسپولیس ریشه در کمیک بوک ها دارد.(می دانیم که این فیلم در ابتدا یک کمیک استریپ بوده است.) اما در میان انیمیشن های برون مرزی فیلم هایی هم هستند که از سایر قابلیت های بیانی هنر انیمیشن به منظور خلق فضایی تجسمی تر استفاده کرده اند و از این رو جنبه ی "بیانگرایانه" دارند. این بیانگرایی به ویژه در فیلم های دو فیلمساز ایرانی مقیم کانادا ( احسان قریب و آرش اخگری) بروز پیدا کرده است.
فیلم دی زنگرو ساخته ی احسان قریب (از تولیدات مؤسسه ی ملی فیلم کانادا) به یک آیین بوشهری مرتبط با ماه گرفتگی می پردازد، اما فیلمساز قصد توضیح این آیین را ندارد بلکه به بهانه ی این آیین کهن، یک دنیای بصری ناب را در تلفیق با موسیقی بومی پیش چشم مخاطب قرار می دهد.فیلمساز برای بازآفرینی این جادوگری، از ابزارهای خودش یعنی رنگ روغن، شیشه و آینه استفاده می کند تا نور را از میان تاریکی بیرون بکشد. رنگ سیاه روی شیشه ای که از زیر به آن نور تابانده شده است، معادلی تکنیکی برای بازآفرینی مفهوم خسوف است. در اینجا خود فیلم، که با پاک کردن و خراش دادن رنگ روی شیشه ساخته شده است، همچون آیین دی زنگرو به دنبال ایجاد تأثیری جادویی برای رفع تاریکی و پدیدار کردن دوباره ی نور است. گویی شیشه ی نورانی نقش ماه و رنگ سیاه نقش خسوف را دارد. نحوه ی خلق ستاره ها که در پشت صحنه ی فیلم نشان داده شده است و روش استفاده از آینه برای تکثیر تصاویر هم جالب است. در این فیلم، حرکت نقش مهمی در تعیین ماهیت اشکال دارد. شکل ها از ایستایی خارج می شوند و در حرکت ماهیت خود را نمایش می دهند. به عنوان مثال فیگورها و قایق ها در ضمن حرکت و در جریان یک رقص بصری، مشخص می شود که فیگورهای انسانی و یا قایق اند. در حالت ثابت، خیلی وقت ها فقط چند لکه اند. این بیرون کشیدن ماهیت از لکه های در حال حرکت، خود به خود رویکردی بیانگرایانه تر از طراحی کاراکتر و فضا به قصد تصویرسازی یک قصه دارد.

این نوع از بیانگرایی در فیلم های آرش اخگری نیز دیده می شود. آرش اخگری ویژگی های مشخصی را در فیلم هایش تکرار کرده و پرورانده است. در فیلم های او، "بیان خود" معنایی به مراتب فراتر از اتوبیوگرافی های رایج دارد. چرا که در اینجا تسلسل اتفاق هایی که افتاده اند مطرح نیست، بلکه دیالوگ درونی فیلمساز با خودش مطرح است. در فیلم چیزی گم شده است او در دنیای آبستره ی رنگ ها و شکل ها به دنبال پیدا کردن چیزی است که آن را نمی یابد. در اینجا کنکاش در وجود خویش به یک جست و جوگری بصری تبدیل می شود که در طی آن، گاه اشکال آشنایی در دنیای آبستره ی فیلم شکل می گیرند. همچون یک پرنده یا دو پرتره که در هم فرو می روند و یکدیگر را می بوسند. مخاطب در پیدا کردن اشکال آشنا و یا چیزهای گم شده ی خودش در دنیای فیلم آزاد است و فیلم در واقع دعوتی به تجسس در گم شده ها و گفت و گو با خویشتن است.
فیلم خارج از دسترس نیز به نوعی به همین مضمون جست و جوگری برای یافتن چیزی ورای مرزهای زندگی روزمره می پردازد. ابزار هنرمند در اینجا، وسیله ی این جست و جو است. او برای ثبت جست و جوگری شخصی اش، چاره ای جز تبدیل روند آن به عناصر بصری ندارد .همین کنکاش را در فیلم سفر دریایی هم می بینیم. در میان لکه ها و بافت ها، پاهایی که راه می روند و پرتره هایی که سریع می گذرند، چیزهایی برای پیدا کردن و کشف کردن وجود دارند. حال و هوای ایرانی بخش پایانی موسیقی این فیلم، ما را به کوچه هایی آشنا می برد. کجا می رویم؟ آیا اینجا ایران نیست؟ فیلم پیش از رسیدن و مستقرشدن پایان می یابد!

فیلم های آرش اخگری، از گرایش های روایی به طور کامل کنده می شوند و به آبستراکسیون می رسند. فیلم خاطره ای طنین انداز از یک زبان نیز یک انیمیشن آبستره است که از طریق تصویر و صدا مفهوم لکنت زبان را بیان می کند. پرتره های طراحی شده با جوهر به هم تبدیل می شوند. دهان ها باز و بسته می شوند و صداهای بریده بریده در کنار خطوط و لکه هایی درهم، حسی از لکنت زبان را القا می کنند. این فیلم بر اساس تجربه های کودکی خود فیلمساز ساخته شده است، اما خصیصه ی خود بیانگرش را می بایست در جایی غیر از روایت شخصی اش جست و جو کرد. اگر این فیلم را با خیل فیلم های به اصطلاح اتوبیوگرافیک مقایسه کنیم، شفاف تر به این نکته پی می بریم که هر فیلم اتوبیوگرافیکی لزوماً به خود بیانگری نمی رسد. خودبیانگری، نه نمایش رویه ی زندگی که فاش کردن ابعاد مخفی و نیمه خودآگاه آن است. "بیان خود"، به معنای زندگی نامه و یا اتفاق های زندگی یک فرد نیست. بلکه نوعی نجوای فیلمساز با من پنهانش است که می تواند درباره ی هر موضوعی و یا هر شخص دیگری هم باشد.این نوعی پروسه ی کشف و برون ریزی خویشتن است که نه از اتفاق های بیرون که از مکنونات درون سخن می گوید و می توان آن را بر روی هر سوژه ای (غیر از خود فیلمساز) هم فرافکند. کاری که نقاشان اکسپرسیونیست با هر سوژه ای انجام می دادند و در تمام پرتره ها، طبیعت بی جان ها و منظره هایشان در واقع از احوالات درونی خویش سخن می گفتند. بیان یک داستان، با بازنمایی آن تفاوت زیادی دارد. چنین رویکردی نه فقط تصویر را از قید ادبیات می رهاند، که جوهر درونی واقعیت را بر بازسازی آن ترجیح می دهد. این همان "عنصر فاش گویی و لو دهنده ی هنر است که ورای رودربایستی های فرهنگی است" و آرش اخگری در فیلم "پرواز پرهای تک رنگ" آن را از زبان کیوان مهجور(نقاش ایرانی ساکن مونترآل) بیان می کند و در فیلم های خود او نیز متبلور است.

من در این نوشتار، سعی کردم تصویری کلی از گرایش های موجود در انیمیشن برون مرزی ایران به دست دهم. طبیعتاً همه ی فیلم های تولید شده در خارج از کشور را ندیده ام و آنچه نوشته ام در محدوده ی فیلم هایی است که دیده ام. برخی از فیلم ها نیز به قدری تصویر غیر واقعی و اغراق آمیزی از ایران ارائه می دهند که ترجیح دادم اشاره ای به آنها نداشته باشم و تنها درباره ی آن فیلم هایی بنویسم که ارزش تأمل بیشتری دارند. مرور این فیلم ها باعث شد که من بار دیگر به نحوه ی استفاده از زبان انیمیشن در فیلم های مهاجران ایرانی فکر کنم، چرا که آنها در واقع بیانگر دنیای ذهنی ایرانیان خارج از کشور و بخشی جدایی ناپذیر از انیمیشن ایرانی در مفهوم فرامرزی اش هستند.
نویسنده: شیوا صادق اسدی، مارس 2024
این متن نخستین بار به صورت مجموعه ای از نوشتارها، در کانال تلگرامی "خوانش انیمیشن"( به آدرس t.me/shivasadeghasadi) منتشر شده بود.
لینک تماشای برخی از فیلم های اشاره شده در متن که توسط سازندگان در وب منتشر شده است:
عطر شمعدانی، نغمه فرزانه
https://vimeo.com/148927657
پرچم ساحلی: سارا سعیدان
https://m.youtube.com/watch?v=VM4aU0JPIqo
پیراهن قرمز بدون بند، مریم مهاجر
https://vimeo.com/256405798
بابا بزرگ عاشق پیشه بود، مریم مهاجر
https://vimeo.com/326622645
و زندگی ادامه دارد، مریم مهاجر
https://vimeo.com/36779372
تیزر انیمیشن "نون، نانی از تهران" به کارگردانی روشنک روشن
https://vimeo.com/936734734
دی زنگرو، احسان قریب
/https://www.nfb.ca/film/deyzangeroo
پرواز پرهای تک رنگ، آرش اخگری
https://vimeo.com/315375183
چیزی گم شده است، آرش اخگری
https://vimeo.com/268419969
خاطره ای طنین انداز از یک زبان، آرش اخگری
https://vimeo.com/210177259
دور از دسترس، آرش اخگری
https://vimeo.com/252356416
سفردریایی، آرش اخگری
https://vimeo.com/325455359
دی زنگرو، پشت صحنه
/https://www.facebook.com/nfb.ca/videos/242630426403400