
بهمن شبها که از سر کار برمیگرده حسابی خسته و کوفته است. تنها تفریحش اینه که بعد از خوردن شام بنشینه پای تلویزیون و سریال مورد علاقهاش رو ببینه. دیشب که داشت سریال میدید، به رسم همیشگی، شبکه وسط سریال پیامهای بازرگانی پخش کرد: در مزرعهای سرسبز، آفتاب از بین ابرهایی پنبهای میتابید که تو آسمان آبی خوشرنگ داشتند از سر و کول هم بالا میرفتند، چندین کشاورز مشغول کار و درو گندم بودند. یکیشون یک سبد حصیری را برداشت آورد گذاشت روی میز، توی سبد چندتا گوجه دستچین شدهی طبیعی و ارگانیک، چندتا سبزی خوردن و چندتا پیاز و خیار و گندم بود و کنارشون دوتا بسته ماکارونی بود. آخرش اسم شرکت تولیدکنندهی ماکارونی بزرگ آمد رو صفحه و تبلیغ تمام شد و بهمن به دیدن ادامه سریالی که کل روز برایش صبر کرده بود نشست.
بهمن معمولاً زیاد توی تبلیغات دقیق نمیشد، روی این یکی هم اونقدرها تمرکز به خرج نداد. فقط یک چیز تو ذهنش موند: «هممم! یادم باشه فردا که رفتم خرید چندتا از این ماکارونیها بردارم. بنظر ارگانیک و طبیعی میآن!»
رولان بارت، فیلسوف قرن بیستم فرانسه، در کتابش بهنام اسطوره، امروز به ما نشون میده که در جهان مدرنی که ما توش زندگی میکنیم و به زعم خیلیها خرد و منطق حرف اول رو میزنه، اسطورهها دیگه نه هیولاهای سهسر هستن، نه الهههای دوران باستان، نه باورهای مقدس و روایتهای افسانهای، بلکه اسطورهها امروزه «کلام» یا «گفتار»ن، که در زندگی هر روزهی ما از طریق سینما، تبلیغات، ورزش، اخبار، عکاسی و... بوجود میآن؛ بعضی ماندگار میشن و بعضی زودتر میمیرن. البته اسطوره تعریفهای متعددی داره و اگه بخواهیم خلاصه بگیم بهازای هر متفکر و اسطورهشناس یک تعریف برای اسطوره وجود داره که گاه حتی این معنیها در تقابل باهم هستن.
بگذریم، همونطور که گفتیم معنی اسطوره از نظر بارت یعنی «گفتار» (یا به قول خودش «پارول/parole»). در جهان فکری این اندیشمند ساختارگرا، اسطوره یک نظام ارتباطیست، یک کلامه که از تاریخ نشأت میگیره و برخاسته از سرشت طبیعی چیزها نیست یعنی این پیام بهخودی خود حالت اسطورهای نداره بلکه شکل بیان اون به مخاطب یا به قولی فرم اون پیام باعث اسطورهشدنش میشه. بارت اسم این رو گذاشته «اسلوبی از دلالت». حالا این دلالت اصلاً یعنی چی؟
قبل از اینکه به هدف و کارکرد اسطورههای امروزی بپردازیم، باید روشن کنیم که ساختار اسطوره چگونهست و بارت اون رو با چه روشی تحلیل میکنه. ما حرف از دلالت زدیم؛ دلالت یا «Signification» اصطلاحیه که در زبانشناسی و نشانهشناسی کاربرد داره و رابطهی بین دال «Signifier» و مدلول «Signified» رو نشون میده. پیچیده شد؟ بیاید برگردیم به اوایل قرن بیستم؛ جایی که فردینان دو سوسور، پدر علم زبانشناسی نوین و یکی از بنیانگذاران نشانهشناسی برای اولین بار گفت که زبان نظامی از نشانههای قراردادیه. یعنی شکل اونها هیچ ربطی به معناشون نداره. سیستم نشانهشناسی سوسور از سه بخش تشکیل میشه: دال، مدلول و نشانه. (اشتباه نکنید، دلالت رابطهی بین دال و مدلوله!) فرض کنید شما و دوستانتون هر یک واژهی «رود» رو از روی کتابی بخونید و تلفظ کنید. آواهایی که هر کدومتون تولید میکنید بهطرز قابل ملاحظهای با دوستانتون متفاوته؛ چه بسا حتی آوایی که خودتون برای بار دوم تولید میکنید با دفعه نخست فرق میکنه. یعنی هر کدوممون این واژه رو به طور خاصی تلفظ میکنیم و علاوه بر این همیشه این واژه رو یکجور تلفظ نمیکنیم. ولی با همهی این تفاوتها و فرق کردنها، هربار که ما کلمهی «رود» رو میبینیم و به زبون میآریم، هم خودمون و هم مخاطبمون میفهمیم که داریم درباره چی حرف میزنیم و «رود» رو با واژههای دیگه مثل «زود»، «دود»، «روز» و... اشتباه نمیکنیم. سوسور به این «رود»ی که ما میخونیم و میشنویم میگه دال. حالا، به سراغ رود در جهان خارج بریم. هربار که کلمه رود به گوشمون میخوره یعنی هربار که با دال اون برخورد میکنیم به فکر مصداق اون در جهان خارجی میافتیم و در ذهنمون آبی رو متصور میشیم که در مسیری در جریانه، از جایی سرچشمه میگیره و به جایی میریزه. سوسور اسم این پدیدهی ذهنی رو گذاشته مدلول. مدلول همون مفهومیه که با هربار شنیدن کلمهی رود تو ذهن ما شکل میگیره. سادهتر بخوام بگم: دال اون چیزیه که بصورت مکتوب میخونیم یا بصورت آوا میشنویم، و مدلول اون تصویریه که توی ذهنمون نقش میبنده. مثلاً واژهی «رود» رو یا تو کتابها و مجلات میخونیم یا یکی در گوشمون بلند داد میزنه «روووود»، بعد مغز ما در کسری از ثانیه مفهوم رود رو پردازش میکنه و تصویرش رو تو ذهنمون نشونمون میده و ما اون لحظه میگیم: آها، رود!
دال و مدلول در کنار هم نشانه رو تشکیل میدن. خب، حال با دونستن این مفاهیم برگردیم به بحث خودمون. بارت چگونه با استفاده از سیستم نشانهشناختی سوسور اسطوره رو بررسی میکنه؟ اون میگه که اسطوره نظام نشانهشناختی مرتبهی دومه. یعنی چی؟ فرض کنید نشانه یک ساختمون یک طبقهست. نمای بیرونی و ظاهری ساختمون همون دال ماست، و آدمها و اسباب و اثاثیهی داخل ساختمون مدلول ماست. صاحب خونه دلش میخواد از ساختمونش پول بیشتری دربیاره برای همین میخواد آدمهای بیشتری رو جا بده تو خونهاش. پس چیکار میکنه؛ میره یه طبقهی دیگه روی ساختمونش میسازه. حالا اینطوری آدمها و مدلولهای جدیدتری اومدن و ساکن طبقهی دوم ساختمون شدن. ساختمون هنوز همون ساختمونه، ولی الان با دیدنش دیگه فقط یاد آدمهای طبقه اول نمیافتیم، بلکه تصویر آدم های طبقهی دوم هم تو ذهنمون نقش میبندن. نشانهها همین شکلی تبدیل به اسطوره میشن. با اینکه از قبل خودشون دال و مدلول دارن با گرفتن مدلول جدید یه طبقه میآن بالا و تبدیل به اسطوره میشن.
برای اینکه بهتر متوجه این موضوع بشیم، برگردیم پیش بهمن که الآن احتمالاً سریالش تمام شده و خوابیده. پیام بازرگانیای رو که بهمن میان سریالش دید بهخاطر بیارید. شرکت تبلیغکننده در اصل تبلیغ رو برای محصول ماکارونی خودش ساخته بود. ماکارونی هم مثل رود یک نشانه است؛ یعنی از دال و مدلول تشکیل شده! دال اون همان ماکارونیست که ما بینیم و میشنویم و میخونیم و مدلول اون همون مفهوم ماکارونیه که در ذهن ما نقش میبنده. بعبارتی ما با دیدن و شنیدن اون یاد ماکارونیای که مادرمون درست میکرد، ماکارونی شکلدار، ماکارونی صاف، رنگی یا... که در جهان خارج وجود داره، میافتیم. پس ناچارم این جملهی بدیهی رو بگم: ماکارونی صرفاً ماکارونیه. بارت این نشانه رو که خودش دارای دال و مدلوله یک مرتبهی دیگه میآره بالا (طبقهی دوم!) و اون رو بهجای یک دال جدید میشونه. حالا این دال جدید برای تبدیل شدن به اسطوره نیازمند یک مدلول جدیده. یادتون هست تبلیغ مورد نظر ما در مزرعه و میان محصولات طبیعی و ارگانیک میگذشت؟ این دال جدید ما یعنی «ماکارونی» در میان اینهمه محصول کشاورزی طبیعی مدلول جدیدی رو در ذهن ما بوجود میآورد: این ماکارونی برخلاف بقیه برندها در کارخانه و با ماشینآلات صنعتی تولید نشده، این ماکارونی از دل طبیعت و به دست کشاورزان زحمتکش ساخته شده! ماکارونی ما تبدیل به اسطوره شد!
یک مثال دیگه بزنیم. این مثالیه که خود بارت در کتابش مطرح می کنه: عکسی در مجلهای نشون از سرباز سیاهپوستی داره که به پرچم فرانسه سلام نظامی میده. بسیار خب، این عکس یک نشانه است که ما با دیدن دال اون که همون تصویر عکسه به مدلولش پی میبریم. حال این نشانه رو یک طبقهی دیگه ببریم بالا و اون رو بهجای یک دال جدید بذاریم. با مدلول جدید اون یعنی میهنپرستی و جانسپاری در راه پرچم ملی فرانسه، نشانهی ما تبدیل به اسطوره میشه. اما برای چی؟ چرا؟ اصلاً هدف اسطورهسازی از این نشانه برای چیه؟ میدونیم فرانسه یکی از کشورهاییه که سالیان سال کشورهای آفریقایی رو به استعمار کشیده بود. سرباز سیاهپوستی که به پرچم فرانسه سلام نظامی میده، در ظاهر فقط نشاندهندهی یک ادای احترام سادهست. اما در لایهی اسطورهای، این عکس میخواد تاریخ استعمارگری فرانسه در آفریقا رو پنهان کنه. اسطوره به مخاطب القا میکنه که: «ببینید! همه مردم، فارغ از رنگینپوست یا سفیدپوست بودن، عاشقانه زیر پرچم فرانسه خدمت میکنن و هیچ استعماری در کار نیست؛ ما همگی یک ملت متحدیم!»
فکر میکنم تا الان با توجه به این مثالها متوجه کارکرد اسطوره در جوامع مدرن شده باشید. بارت میگه اسطورههای امروزی برای کمک به ایدئولوژی طبقهی حاکمٰ بوجود میآن تا امری تاریخی رو طبیعی و بدیهی جلوه بدن. شاید این جمله کمی گیجکننده باشه. نیازه که توضیحی دربارهی امور تاریخی و طبیعی بدیم.
امور تاریخی، اموریان که به دست انسانها در یک دورهی خاصی ساخته شدن و همیشه پشتشون یک «منفعت»، «سیاست» یا «سود مالی» قایم شده. و چون انسانها درستش کردن، دائمی نیستن و قابل تغییرن.
اما امور طبیعی برعکس امور تاریخی، چیزهاییان که در ذات طبیعت وجود دارن و نمیشه اونا رو تغییر داد؛ مثل جاذبه، برف و بارون، شب و روز و... پس چیزهاییان که دست ما انسانها نیستن و ما معمولاً اعتراضی بهشون نداریم.
اسطوره کارش اینه که دست روی یک امر تاریخی و ساختگی (که نفع عدهای یا طبقهای خاص در اونه) میذاره و تاریخچه، سیاست و ساختگی بودن اون رو پاک میکنه، و جوری به ما نشونش میده که انگار یک امر طبیعی و بدیهیه تا ما هرگز به اون شک نکنیم و اون رو بدون سوال بپذیریم. مثل اسطورهی ماکارونی (!) که بخش صنعتی و کارخونهای بودن خودش رو پنهون کرد و اینطور به ذهن بهمن القا کرد که: این ماکارونی خیلی طبیعی و ارگانیکه و به خودی خود از دل خاک دراومده! در نتیجه، بهمن بدون اینکه به جنبهی تجاری و صنعتی ماکارونی فکر کنه، اون رو به عنوان یک محصول طبیعی میپذیره و میخره.
بارت معتقده که کار یک ذهن منتقد اینه که این اسطورهها رو بشناسه و رمزگشاییشون کنه تا دیگه جامعه گول ایدئولوژیهای طبقه حاکم رو نخوره، که البته شاید کمی آرمانی بنظر برسه.
منابع:
Barthe, Roland, (1957) : Mythologies. Edition du soleil
صفوی، کوروش، (۱۳۸۷) درآمدی بر معنیشناسی، انتشارات سوره مهر.