زمان همه چیز را تغییر می‌دهد؛ زمان حال با روزگاران قدیم بسیار تغییر کرده است؛ آدم‌ها، ارزش‌ها، انگیزه‌ها، انتظارات و حتی تعریفی که از موفقیت داریم. با این حال، یکی از عجیب‌ترین اتفاقات در دنیای کسب‌وکار این است که بسیاری از سازمان‌ها همچنان با الگوهای مدیریتی گذشته اداره می‌شوند؛ گویی انسان‌ها، شرایط اقتصادی و مناسبات اجتماعی در طول چند دهه گذشته هیچ تغییری نکرده‌اند. مدیریت و رهبری، برخلاف تصور بعضی مدیران، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های همیشگی و تغییرناپذیر نیست. آنچه در یک دوره زمانی موجب موفقیت یک سازمان می‌شود، ممکن است در دوره‌ای دیگر به مانعی جدی برای رشد آن تبدیل شود. مطالعات مدیریت و رهبری نباید کهنه شوند. مدیران نیز باید بپذیرند که زمان تغییر می‌کند و گاهی لازم است جایگاه خود را به نسل جدید بسپارند. نه لزوماً به این دلیل که توانایی‌هایشان از بین رفته، بلکه به این دلیل که سازمان برای ادامه مسیر به نوع دیگری از تفکر، مهارت و رهبری نیاز دارد. برای درک بهتر این تغییر، می‌توانیم تاریخ مدیریت در ایران را با یک استعاره ساده اما قابل تأمل بررسی کنیم: هدایت سه گله یا گروه متفاوت؛ قوچ‌ها، گرگ‌ها و گربه‌ها.
مدیریت بسیاری از کسب‌وکارها در بازه زمانی دهه ۵۰ تا ۷۰ شمسی را می‌توان به هدایت قوچ‌ها تشبیه کرد. نسلی که بخش مهمی از انگیزه‌های شغلی آن بر پایه تأمین نیازهای اولیه، امنیت اقتصادی و دستیابی به ثبات در زندگی شکل گرفته بود. برای بسیاری از افراد این دوره، داشتن شغل پایدار، درآمد قابل پیش‌بینی، جایگاه اجتماعی و تأمین خانواده از مهم‌ترین اهداف زندگی محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، سازمان‌ها نیز ساختارهایی متناسب با این انتظارات ایجاد می‌کردند. سلسله‌مراتب مشخص، احترام به سابقه، وفاداری به سازمان و پذیرش اقتدار مدیر از عناصر مهم محیط‌های کاری بودند. مدیر موفق کسی بود که می‌توانست مجموعه‌ای از نیروهای نسبتاً وفادار را در مسیر مشخصی حرکت دهد. کارکنان نیز در ازای امنیت شغلی و تأمین نیازهای اقتصادی، بخش مهمی از استقلال تصمیم‌گیری خود را به ساختار سازمانی واگذار می‌کردند. در این مدل، ثبات ارزش بالایی داشت و تغییر همیشه به معنای فرصت تلقی نمی‌شد. بسیاری ترجیح می‌دادند در مسیری آشنا حرکت کنند، حتی اگر آن مسیر ظرفیت چندانی برای رشد بیشتر نداشت. البته این توصیف به معنای فقدان خلاقیت، شجاعت یا جاه‌طلبی در نسل‌های گذشته نیست. شرایط تاریخی و اقتصادی، فرصت‌ها و اولویت‌های متفاوتی ایجاد کرده بود.
با تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی، گروه نیز تغییر کرد. نسل جدیدی وارد محیط‌های کاری شد که انگیزه‌های متفاوتی داشت. رقابت، پیشرفت، کسب جایگاه، افزایش درآمد و دستیابی به فرصت‌های بیشتر اهمیت پیدا کردند. این بار با گروهی از گرگ‌ها روبه‌رو بودیم. گرگ‌ها شکارچی‌اند. برای به دست آوردن منابع رقابت می‌کنند، فرصت‌ها را تشخیص می‌دهند و برای رسیدن به اهداف خود انرژی زیادی صرف می‌کنند. در این استعاره، کارکنان و مدیران این دوره دیگر صرفاً به دنبال تأمین نیازهای اولیه نبودند؛ آن‌ها می‌خواستند بیشتر داشته باشند، سریع‌تر پیشرفت کنند و جایگاه بالاتری به دست آورند. رقابت در سازمان‌ها جدی‌تر شد. موفقیت فردی اهمیت بیشتری پیدا کرد و جاه‌طلبی به یکی از موتورهای محرک فعالیت حرفه‌ای تبدیل شد. اما یک ویژگی مهم همچنان باقی مانده بود: تعلق به گروه. گرگ‌ها با وجود رقابت برای دستیابی به منابع، همچنان به گروه وابسته‌اند. خانواده، گروه، روابط سازمانی و جایگاه در ساختار جمعی اهمیت زیادی دارند. در چنین فضایی، افراد می‌خواستند رشد کنند، اما نه لزوماً خارج از چارچوب سازمان. آن‌ها به دنبال دستیابی به قدرت و موقعیت بهتر در همان ساختار بودند. مدیریت این نسل به مهارت‌هایی فراتر از کنترل و تأمین نیازهای کارکنان احتیاج داشت. مدیر باید می‌توانست رقابت را هدایت کند، انگیزه ایجاد کند، استعدادها را شناسایی کند و در عین حال انسجام گروه را حفظ کند. با این حال، رقابت شدید گاهی به سیاست‌بازی سازمانی، پنهان‌کردن اطلاعات، حسادت حرفه‌ای و تلاش برای حفظ موقعیت به هر قیمت منجر می‌شد. گرگ‌ها می‌خواستند در گروه بهترین باشند، اما همچنان گروه را می‌خواستند.
حالا به نسل جدید رسیده‌ایم؛ نسلی که به نظرم باید با منطق متفاوتی شناخته شود. من این نسل را به گربه‌ها تشبیه می‌کنم. گربه‌ها شکارچیان توانمندی هستند. قدرت، تمرکز، استقلال و غریزه بالایی دارند؛ اما برخلاف بسیاری از حیوانات اجتماعی، الزاماً برای زندگی در یک ساختار جمعی دائمی طراحی نشده‌اند. آن‌ها قلمرو خودشان را می‌خواهند. در استعاره من، نسل جدید نیز چنین ویژگی‌هایی دارد.
بسیاری از جوانان امروز توانایی یادگیری، دسترسی به اطلاعات، تسلط بر ابزارهای جدید و قدرت انطباق بالایی دارند. آن‌ها می‌توانند در مدت کوتاهی مهارت‌هایی کسب کنند که برای نسل‌های قبل به سال‌ها تجربه و دسترسی نیاز داشت. اما مسئله اینجاست که الزاماً حاضر نیستند تمام توانایی‌های خود را در اختیار یک سازمان قرار دهند. آن‌ها لزوماً همان تعریفی را از وفاداری، موفقیت و پیشرفت ندارند که مدیران قدیمی‌تر دارند. برای برخی از آن‌ها، شغل فقط منبع درآمد یا مسیر ارتقای جایگاه اجتماعی نیست. استقلال، کیفیت زندگی، آزادی عمل، احترام به حریم شخصی و امکان انتخاب نیز اهمیت زیادی دارد. آن‌ها ممکن است از کارکردن در یک سازمان استقبال کنند، اما نمی‌خواهند تمام هویت حرفه‌ای و شخصی خود را در آن خلاصه کنند. گربه‌ها در این استعاره، نه الزاماً جاه‌طلب‌اند و نه فرصت‌طلب. آن‌ها ممکن است توانایی زیادی برای رقابت داشته باشند، اما هر رقابتی را ارزشمند نمی‌دانند. بعضی از آن‌ها ترجیح می‌دهند در قلمرو مشخص خود فعالیت کنند؛ جایی که استقلال بیشتری داشته باشند، بتوانند درباره روش انجام کار تصمیم بگیرند و احساس کنند صاحب اختیارند. البته این تصویر، توصیفی استعاری از برخی گرایش‌های نسل جدید است، نه حکمی درباره همه جوانان. شرایط اقتصادی، فرهنگ خانوادگی، شخصیت و فرصت‌های شغلی همچنان در رفتار افراد نقش تعیین‌کننده دارند. اما یک نکته را نمی‌توان نادیده گرفت: رابطه میان انسان و سازمان در حال تغییر است.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که مدیران، بدون شناخت این تغییرات، همچنان با همان ابزارهای مدیریتی گذشته به اداره سازمان ادامه می‌دهند. مدیری که تصور می‌کند وفاداری کارکنان باید از طریق امنیت شغلی ایجاد شود، ممکن است متوجه نباشد که نیروی جوان او بیش از امنیت، به استقلال و فرصت یادگیری نیاز دارد. مدیری که رقابت درون‌سازمانی را ابزار اصلی افزایش بهره‌وری می‌داند، شاید نداند که بعضی از کارکنان جدید اساساً علاقه‌ای به ورود به چنین رقابتی ندارند. مدیری که حضور فیزیکی، ساعت کاری طولانی و اطاعت از سلسله‌مراتب را نشانه تعهد می‌داند، ممکن است با نیرویی روبه‌رو شود که نتیجه کار را مهم‌تر از نمایش حضور می‌داند. این تفاوت‌ها لزوماً به معنای بهتر یا بدتر بودن یک نسل نیستند. مسئله، تغییر انتظارات و ضرورت بازنگری در روش‌های مدیریت است. نمی‌توان از یک نسل انتظار داشت با همان انگیزه‌ها، ترس‌ها و اولویت‌های نسل قبلی زندگی کند. مدیریت زمانی معنا پیدا می‌کند که مدیر بتواند انسان‌های متفاوت را درک کند و متناسب با شرایط، روش رهبری خود را توسعه دهد.
اینجا باید کمی محتاط‌تر باشیم. توانایی استفاده از فناوری، دسترسی به اطلاعات و برخورداری از استقلال فردی، به‌تنهایی کسی را به مدیر توانمند تبدیل نمی‌کند. مدیریت فقط آزادی عمل نیست. مدیریت یعنی پذیرفتن مسئولیت پیامد تصمیم‌ها، تخصیص منابع محدود، حل تعارض‌ها، ساختن اعتماد، تحمل فشار و پاسخ‌گویی در برابر نتایج. رهبری نیز صرفاً به معنای داشتن استقلال یا قدرت تصمیم‌گیری نیست. رهبر باید بتواند منافع فردی را با اهداف جمعی هماهنگ کند. اگر نسل جدید می‌خواهد روزی مدیریت سازمان‌ها را در اختیار بگیرد، باید در کنار مطالبه استقلال، مسئولیت‌پذیری را نیز بپذیرد. قلمرو شخصی در یک سازمان نمی‌تواند به معنای بی‌اعتنایی به دیگران باشد. استقلال حرفه‌ای زمانی ارزشمند است که با احترام به تعهدات و منافع جمعی همراه شود. از طرف دیگر، مدیران نسل‌های گذشته نیز باید بپذیرند که تجربه آن‌ها ارزشمند است، اما تجربه به‌تنهایی مجوز دائمی برای حفظ قدرت نیست.
من به آینده‌ای باور دارم که در آن این گربه‌ها بزرگ می‌شوند، مسئولیت می‌پذیرند و خودشان مدیران شرکت‌ها می‌شوند. اما امیدوارم در آن روز، گربه‌ها تصور نکنند که برای ساختن آینده باید تمام گذشته را کنار بگذارند. هر نسلی چیزی برای آموختن و چیزی برای انتقال‌دادن دارد. نسل‌های قدیمی‌تر تجربه مواجهه با بحران، ساختن کسب‌وکار در شرایط دشوار و حفظ سازمان در دوره‌های بی‌ثباتی را دارند. نسل جدید نیز می‌تواند با تفکر متفاوت، شناخت فناوری، انعطاف‌پذیری و بازنگری در ساختارهای ناکارآمد، مسیرهای تازه‌ای ایجاد کند. سازمان موفق آینده احتمالاً نه سازمانی کاملاً متعلق به یک نسل، بلکه سازمانی خواهد بود که بتواند میان تجربه و نوآوری، ثبات و انعطاف، استقلال و همکاری تعادل برقرار کند. مدیران باتجربه باید به‌جای دفاع دائمی از جایگاه خود، به پرورش جانشینان توانمند کمک کنند. نسل جدید نیز باید بداند که تصاحب یک صندلی مدیریتی به معنای توانایی اداره سازمان نیست.
جانشین پروری، انتقال دانش و بازطراحی ساختارهای مدیریتی باید بخشی از مسئولیت مدیران امروز باشد. هیچ سازمانی نباید آن‌قدر به یک مدیر وابسته شود که با رفتن او، تمام دانش و توان تصمیم‌گیری خود را از دست بدهد.
من به آینده‌ای باور دارم که در آن مدیران به‌جای تلاش برای کنترل تمام رفتار کارکنان، توانایی‌های آن‌ها را کشف و هدایت می‌کنند. آینده‌ای که در آن استقلال با مسئولیت‌پذیری همراه است، تجربه در برابر نوآوری قرار نمی‌گیرد و رهبری به معنای ایجاد امکان رشد برای دیگران خواهد بود. شاید روزی برسد که گربه‌ها خودشان مدیر شوند؛ قلمروهایشان را بشناسند، قدرت‌هایشان را به کار بگیرند و یاد بگیرند که برای ساختن یک سازمان موفق، گاهی باید فراتر از قلمرو شخصی خود حرکت کنند. آن روز، نه به دلیل کناررفتن یک نسل و آمدن نسلی دیگر، بلکه به دلیل تغییر در فهم ما از مدیریت و رهبری، روز مهمی خواهد بود. زمان همه‌چیز را تغییر می‌دهد. حتی مدیران را. و سازمانی که نتواند با زمان تغییر کند، دیر یا زود مجبور خواهد شد هزینه این ناتوانی را بپردازد. دیدنی است! دیدنی است!
کارآفرینی واقع گرا - ارادتمند، شیخ
