مصاحبه کننده: سید محمد حسین میرهاشمی | ۰۳ مهندسی مکانیک
پاسخ به این پرسش چندان ساده نیست؛ اما به صورت منسجم میتوان گفت مهمترین مقطع و نقطه عطف مسیر حرفهای من، دوران نگارش پروژه کارشناسی ارشد بود که استارت فعالیتهای جدی و صنعتی من محسوب میشود. این پروژه ماهیتی صنعتی-پژوهشی داشت؛ یعنی علاوه بر جنبههای تحقیقاتی، شامل طراحی و ساخت یک محصول نیز بود. استاد راهنمای بنده در آن دوره، جناب آقای دکتر دورعلی بودند. این پروژه از نظر حجم و پیچیدگی، در زمره پروژههای بسیار سنگین و شاخص قرار داشت و شاید کمتر پروژه ارشدی با آن ابعاد یافت شود. من از این فرصت نهایت بهره را بردم و در طول دو سال، تمامی توان، تمرکز و وقت خود را معطوف به آن کردم. نتیجه این تلاش، تبدیل شدن به یک تجربه بسیار ارزشمند بود؛ چرا که در دل این پروژه، با حوزههای متنوعی نظیر الکترونیک، برنامهنویسی، فرآیندهای ساخت و کنترل آشنا شدم و مهمتر از همه، سازوکارهای تعامل با بازار را یاد گرفتم.
پس از اتمام تحصیل، با تکیه بر این اندوخته ارزشمند، مسیر استخدام در شرکتها و فعالیت کارمندی را انتخاب نکردم، بلکه به صورت مستقل اقدام به اخذ و اجرای پروژههای صنعتی نمودم و خوشبختانه جریان مستمری از پروژهها به سمت من سرازیر شد. این نقطه، هم آغاز و هم نقطه عطف زندگی حرفهای من بود.
روحیه ام از ابتدا با محدودیتهای فضای کارمندی سازگار نبود. تقریباً هیچگاه در قالب یک کارمند فعالیت نکردهام؛ حتی برای یک روز. ترجیح میدادم به صورت کاملاً مستقل عمل کنم؛ پروژههای کامل را تعریف و اجرا کنم و در صورت نیاز؛ از همکاران دیگر برای بخشهایی از کار کمک بگیرم.
دلیل این تصمیم کاملاً درونی و شخصیتی بود. برخی افراد ترجیح میدهند در یک محیط آرام و از پیش تعریفشده به عنوان کارمند فعالیت کنند و از پذیرش ریسکهای بزرگ خودداری میکنند؛ اما من دقیقاً در نقطه مقابل قرار داشتم. حتی امروز که هیئت علمی هستم، همچنان در قالبهای معمول کارمندی نمیگنجم و برای پیشبرد امور، گاهی اوقات در روزهای تعطیل هم مشغول به کار هستم. در طول بحرانها و شرایط جنگی اخیر نیز فعالیت ما در دانشگاه متوقف نشد و تنها با الزام و اصرار حراست، محیط کار را ترک کردیم.
جسارت! جسارت! جسارت!
تمام! مهمترین و کلیدیترین مهارت، جسارت است. جسارت در اقدام و پذیرش ریسک. سایر مهارتهای فنی و تخصصی در طول مسیر قابل یادگیری هستند و یک مهندس باید آنها را فرا بگیرد، اما ستون اصلی موفقیت، جسارت، استقامت، محکم بودن و عدم عقبنشینی در برابر چالشها است. فردی که شکست و عقبنشینی را به عنوان گزینهای برای خود تعریف کرده باشد، هرگز به موفقیتهای بزرگ دست نخواهد یافت.
اولین و مهمترین دستاورد، شکستن سد ترس و باور به توانمندی بود. پیش از آن پروژه، به عنوان یک دانشجو، همواره این دغدغه را داشتم که آیا توانایی به سرانجام رساندن یک پروژه صنعتی را دارم؟ آیا میتوانم به خوبی تمومش کنم؟ این ترس با اجرای اولین پروژه شکسته شد و پس از آن، جسارت من برای پذیرش پروژههای بزرگتر و پیچیدهتر افزایش یافت.
از نظر فنی نیز، درس بزرگی که گرفتم این بود که پروژههای صنعتی همواره مجموعهای درهمتنیده از تخصصهای مختلف هستند. یک پروژه، صرفاً سیالاتی یا مکانیکی نیست؛ بلکه شامل زیرسیستمهای کنترلی، الکترونیکی، برنامهنویسی و فرآیندهای ساخت است. یک مهندس موفق باید این مهارتها را به صورت یک مجموعه جامع و یک «جعبهابزار قوی» در کنار هم پرورش دهد.
مهمترین شکست به یکی از پروژه هایم بازمیگردد؛ پروژه ای که با هدف طراحی و ساخت یک دستگاه های-تک (پیشرفته و لبه ی علم(به صورت پاورقی نوشته شود آقای ویراستار! حتما هم درج شود لطفا)) که نمونه داخلی نداشت و تنها چند کشور غربی آن را تولید میکردند، آغاز شد. ارزش این دستگاه حدود بیست هزار دلار بود و من دو سال زمان و انرژی صرف طراحی و ساخت آن کردم؛ محصول نیز از نظر کیفی بسیار عالی از آب درآمد. اما مشکل اینجا بود که پیش از آغاز، بازار هدف را به درستی تحلیل نکرده بودم. تمرکز صرف بر حل چالشهای فنی باعث شده بود از واقعیتهای بازار غافل شوم. پس از ساخت و هنگام عرضه، متوجه شدیم که تقاضا برای این محصول بسیار محدود است! در نهایت تنها ده دستگاه (معادل دویست هزار دلار فروش) به فروش رفت؛ با توجه به زحمتی که کشیدم، باید حداقل صد دستگاه تولید و فروخته میشد.
درس ارزشمند این تجربه آن بود که از آن پس، در هر فعالیت فناورانه، استارتاپی یا صنعتی، نخستین گام را بر تحلیل دقیق بازار استوار کرده و اطمینان حاصل میکنم که محصول یا خدمت مورد نظر، کشش بازار را دارد.
نخستین و مهمترین معیار، مسئولیتپذیری است؛ به این معنا که دانشجو نسبت به وظایف محولشده تعهد کامل داشته باشد، با تمام توان برای آن وقت بگذارد و کار را نیمهکاره رها نکند.
دومین معیار، سطح دانش تخصصی، عملکرد آکادمیک و سابقه موفق در پروژههای پیشین است.
سومین و یکی از حیاتیترین معیارها، سلامت کاری و اخلاق حرفهای است. در برخی موارد، پروژهای به دانشجو سپرده میشود و مسیر پیشرفت این پروژه بوسیله ما و دانشجو طی میشود. استاد نمیتواند در تمام جزئیات فنی درگیر شود، لذا دانشجو برای پیشرفت مسیر پروژه در آن حیطه ی خاص به تسلط میرسد. اما متأسفانه گاهی شاهد آن هستیم که پس از کسب دانش فنی، دانشجو مالکیت معنوی و اصول حرفهای را نادیده گرفته و پروژه را به صورت مستقل به بازار ارائه میدهد. احترام به مالکیت معنوی و رعایت اصول اخلاق حرفهای، برای بنده از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.
پیشنهادم این است که در مقطع کارشناسی، تمرکز اصلی دانشجو بر یادگیری عمیق و باکیفیت دروس دانشگاهی باشد تا پایههای علمی محکمی بنا شود. اما برای عدم فاصلهگیری از فضای صنعت، لازم است تجربه کارآموزی را جدی بگیرد. استفاده از دورههایی نظیر طرح «کوآپ» در دانشگاه شریف، که شامل دو دوره هفتماهه (مجموعاً چهارده ماه تجربه صنعتی) است، فرصت بسیار ارزشمندی برای آشنایی دانشجو با ادبیات و محیط صنعت فراهم میکند. در نهایت، پروژه پایاننامه ارشد میتواند به عنوان نقطه عطف و سکوی پرتاب دانشجو به سمت موفقیت حرفهای عمل کند.
توصیه ام این است که بدون کسب تجربه و مشورت با افراد متخصص، بیمحابا وارد عمل نشود تا از اتلاف وقت و انرژی جلوگیری شود. یکی از مهمترین اقدامات در دوران کارشناسی، تلاش برای «یادگیری عمیق و کاربردی» است.
یادگیری عمیق به چه معناست؟ به عنوان مثال، در درس طراحی اجزا، استاد پروژهای تعریف میکند. هدف استاد این است که دانشجو با چالشهای واقعی درگیر شود و دید مهندسی پیدا کند. برخی دانشجویان این موضوع را جدی نمیگیرند و با اتکا به دیگران، پروژه را به هر طریقی تحویل میدهند؛ در نتیجه چیزی عایدشان نمیشود و مهارتی کسب نمیکنند. این پروژهها فرصتهای طلایی برای حرفهای شدن هستند که متأسفانه گاهی به سادگی از دست میروند. پروژههای درسی را به عنوان مهمترین بخش درس تلقی کنید و آن را فرصتی برای یادگیری و تجربهاندوزی بدانید.
مسئله اصلی برای فردی که میخواهد به بازار کار ایران ورود کند، مدیریت فردی، قدرت شخصیتی و مهارتهای تعاملی است؛ اینکه چگونه با همکاران خود تعامل کنید، چگونه مسئولیت یک پروژه را بپذیرید و چگونه تعهدات را به درستی و در زمان مقرر به سرانجام برسانید.
در محیط آکادمیک، ما به نظم و انجام بهموقع امور عادت داریم؛ اما ورود به بازار کار و صنعت گاهی با چالشهایی نظیر بدقولیها یا ناهماهنگیها همراه است. یک کارفرما ممکن است از شما قیمت و پروپوزال بگیرد، اما هدف واقعی او واگذاری پروژه به شما نباشد. شما باید با کسب تجربه به درجهای از تشخیص برسید که این موقعیتها را به درستی تشخیص دهید و از صرف وقت بیمورد پرهیز کنید. برای موفقیت در صنعت ایران، تقویت این مهارتهای فردی و تعاملی ضروری است.
بسیاری از کارفرمایان ممکن است در تسویهحسابها تأخیر داشته باشند، یا افرادی با ادبیات غیررسمی و تند باشند. شما باید توانایی مدیریت این شرایط را نیز داشته باشید تا تعامل سازندهای شکل گیرد و پروژه را به سرانجام برسانید. در محیط دانشگاه، همه چیز ایدهآل و بر اساس برنامه است؛ اما صنعت فضایی خشنتر، بینظمتر و گاه با ادبیات متفاوت است.
ادبیات آکادمیک را نمیتوان عیناً به صنعت منتقل کرد. گاهی مشتری با ویژگیهای خاصی مراجعه میکند و شما با تشخیص یک فرصت مناسب، باید اقدامات پیشروانهای برای جلب رضایت او انجام دهید. در مقابل، گاهی مراجعهکننده صرفاً به دنبال استعلام قیمت است و قصد واقعی برای واگذاری کار ندارد؛ در این مواقع باید زمان کمتری اختصاص دهید. این مهارتها، کلید اصلی اخذ پروژههای موفق است.
به یاد دارم برای یک پروژه صنعتی، قیمتی را پیشنهاد دادم. طرف مقابل گفت که همان کار را با یکچهارم قیمت پیشنهادی من، به شخص دیگری واگذار میکند. هنر مهندس در این لحظه آن است که بتواند کیفیت، توانمندی و ارزش کار خود را به اثبات برساند و پروژه را با قیمت پیشنهادی خود اخذ کند. اگر نتوانید سطح کیفی کار خود را اثبات کنید، پروژه به دیگری واگذار میشود. اما من در نهایت توانستم آن پروژه را با قیمت خودم به دست آورم. این مهارتها، پیشنیاز کار در صنعت ایران است.
اولین برخورد جدی من با تفاوتهای محیط آکادمیک و صنعت، در زمان اجرای پروژه ارشد رقم خورد. این پروژه صنعتی بود و من مستقیماً با فعالان صنعت درگیر شدم. به یاد دارم برای خرید یک سروو موتور به بازاری مراجعه کردم و با ادبیاتی رسمی و آکادمیک شروع به صحبت کردم. در مقابل، دیدم که فروشنده (صنعتگری که واردکننده سروو موتور و تجهیزات جانبی بود) با ادبیاتی کاملاً متفاوت و غیررسمی با همکاران خود صحبت میکرد. این فضا برای من دانشجو عجیب بود.
به مرور زمان، درک کردم که برای پیشبرد کارها باید با این ادبیات نیز تعامل کنم. اگر میخواستیم با همان ادبیات آکادمیک پیش برویم، قطعاً موفق نمیشدیم. رفتهرفته تا نیمههای شب در همان محیط مشغول به کار و تعامل شدم و با آنها روابط دوستانه و حرفهای شکل دادم. امروز پس از سالها، ما همچنان روابط دوستانه و همکاری نزدیکی داریم و آنها در پیشبرد کارهای صنعتی به من کمک مکینند و همچنین من هم به آنها کمک میکنم. باید وارد میدان صنعت شوید تا با ادبیات حاکم بر آن آشنا شوید و در صورت نیاز، بخشی از ادبیات خود را اصلاح کنید. فضای آکادمیک لزوماً پاسخگوی نیازهای صنعت نیست.
قطعاً هر فردی که در کار خود جدیت داشته باشد و به دنبال یادگیری باشد، موفق خواهد شد. اما نکتهای که در خود من وجود داشت و شاید در بسیاری از دانشجویان کمتر دیده شود، استفاده از تجربیات دیگران است. اگر شخصی در مسیری تجربهای کسب کرده است، باید از او مشورت گرفت؛ چرا که او چندین گام از شما جلوتر است.
برای مثال، در پروژهای که جنبه برقی داشت، از یکی از دانشجویان رشته برق دعوت کردم تا مباحث تخصصی را به صورت خصوصی به من آموزش دهد. پس از مدتی، میزان یادگیری من از منابع مختلف به حدی رسید که آن فرد برای رفع ابهامات خود از من سؤال میپرسید. باید از تجربه افراد متخصص در هر زمینه بهره برد. من همواره این رویکرد را داشتهام؛ اگر تراشکاری در بازار مهارتی داشت، نزد او میرفتم، سؤال میپرسیدم و ارتباط دوستانهای برقرار میکردم.
باید بتوانید با فعالان صنعتی ارتباط سریع و مؤثری برقرار کنید: با خدمات تراشکاری، وایرکات، متخصصان طراحی بردهای الکترونیکی و واردکنندگان قطعات. من با تمامی این افراد ارتباط دوستانه و کاری برقرار کردهام؛ چرا که روحیه تعامل و شبکهسازی، کلید موفقیت است.
ایجاد ارتباط با چه کسانی؟
ایجاد ارتباط با افراد فعال در عرصه صنعت. در محیط صنعت، زمانی که در یک حرفه با افراد روابط دوستانه برقرار میکنید، گاهی شما به آنها پروژه میسپارید و گاهی آنها کارهایی را که در تخصصشان نیست، به شما ارجاع میدهند. این اتفاق برای من بارها رخ داده است؛ چرا که شناخت متقابلی از تواناییهای یکدیگر ایجاد شده است. شبکهای از همکاران صنعتی شکل میگیرد و به مرور زمان، به عنوان فردی متخصص در آن حوزه (مثلاً پرینت سهبعدی) شناخته میشوید و پروژهها به سمت شما هدایت میشوند. خلاصه اینکه، همواره در تلاش برای تشکیل شبکهای از متخصصان و دوستان صنعتی باشید، نه روابطی که برای پیشرفت حرفهای هیچ سودی ندارند.
باید بگویم که من با فردی دوست شده بودم، اما پس از مدتی روابط ما قطع شد تا اینکه روزی به صورت کاملاً اتفاقی او را در خیابان دیدم. پس از احوالپرسی، از او پرسیدم که در کدام مجموعه مشغول به کار است. سپس دستگاهی که به ذهنم میرسید در آن مجموعه کاربردی داشته باشد را مطرح کردم و از او خواستم تا با مدیران بالادستی خود در مورد نیاز آن مجموعه به این دستگاه صحبت کند. خلاصه اینکه، این ایده را به او منتقل کردم. پس از چند روز، او تماس گرفت و اعلام کرد که مجموعه آنها به این دستگاه نیاز ندارد، اما در ساختمانی دیگر از مجموعه تحت نظارتشان، شخصی به دنبال این دستگاه است. ما جلسهای برگزار کردیم، تستهای متقابل انجام شد و در نهایت قرارداد ساخت دستگاه را منعقد کردیم و پروژه بسیار موفقی نیز بود.
دقت کنید که هنر این است که از یک برخورد اتفاقی در خیابان و از یک آشنایی قدیمی، یک پروژه صنعتی موفق بیرون بکشید. ما باید فرصتها را غنیمت بشماریم و نسبت به محیط اطراف هوشیار و شکارچی باشیم!
چند سال پیش، در یک روز چهارشنبه عصر، به کارگاه مدلسازی رفتم تا سری به کارگاه و دانشجویان بزنم. دیدم فردی در حال خروج از کارگاه با ناراحتی است. از او پرسیدم که مشکل چیست. گفت فایلی را برای ساخت آورده اما همکاران میگویند امکان پرینت آن وجود ندارد. از او خواستم فایل را ارائه دهد و گفتم ما اینجا محدودیتی نداریم. بچههای کارگاه را فراخواندم تا فایل را بررسی کنند. فایل ارسالی دارای پیچیدگیهای خاصی بود و به دلیل حجم کار، بچهها فرصت کافی برای اصلاح آن نداشتند. از او پرسیدم این کار را تا چه زمانی نیاز دارد. گفت: «من این قطعه را یکشنبه صبح برای یک نمایشگاه نیاز دارم.» با مدیرعامل شرکت تماس گرفتم و از او فایل سهبعدی دیگری خواستم که مشکل کمتری داشته باشد. فایل جدید بسیار مناسبتر بود. تغییرات جزئی اعمال شد و آماده ساخت گردید. کار ساخت با توجه به تعطیلی پایان هفته، از عصر چهارشنبه آغاز شد و تا صبح یکشنبه (پیش از نمایشگاه) به پایان رسید. کارفرما به قدری از کیفیت، سرعت و مشتریمداری ما رضایت داشت که مبلغی بیش از ارزش اولیه را پرداخت کرد. همیشه باید فرصتها را غنیمت شمرد.
وقتی دانشجوی دکترا بودم، پروژه صنعتی بسیار سنگین و پرمنفعتی به من پیشنهاد شد. من در دوراهی پذیرش یا رد آن قرار داشتم. در حالی که به سمت پذیرش این موضوع و قبول کردن پروژه میرفتم، به طور کاملاً اتفاقی آقای دکتر دورعلی را در دانشکده دیدم. ایشان احوالم را جویا شده و در مورد مسائل کاری و درسی من پرسیدند؛ من موضوع را با ایشان در میان گذاشتم. ایشان گفتند: «محمدی! این کار را نکن. وظیفه اصلی تو در این مقطع، اتمام دکتری با کیفیت است. اگر درگیر این پروژه شوی، تحصیلات دکتریات را از دست خواهی داد و پس از آن، فرصت دیگری برای جبران نخواهی داشت.»
این جمله برای من همچون یک تلنگر جدی بود و مرا از تصمیمام منصرف کرد. پس از آن، تمرکز کامل خود را بر تدوین پایاننامه دکتری گذاشتم و در طول دو تا سه سال، آن را با کیفیت مطلوب به پایان رساندم. امروز با خود میاندیشم که چه قدر خوش شانس بودم؛ چقدر لطف و عنایت الهی شامل حال من شد که آن روز دکتر دورعلی را دیدم و نصیحت ایشان را پذیرفتم. بسیاری از افراد ممکن است وسوسه کسب درآمد لحظهای شوند و این توصیهها را نادیده بگیرند، اما خوشبختانه من با گوش سپردن به سخن یک فرد باتجربهتر، توانستم مسیر تحصیلیام را به درستی به پایان برسانم. اگر آن تصمیم را میگرفتم، امروز ناچار بودم به این پرسش شما اینگونه پاسخ دهم که پروژهای را پذیرفتم که تحصیلات دکتریام را به خطر انداخت و نتوانستم موفق شوم.
چه کاری بود که باید انجام میدادید و ندادید؟
ما غالباً تمام تمرکز خود را بر روی ابعاد صنعتی، فنی و کاری زندگی معطوف میکنیم و گاهی از سایر ابعاد زندگی غافل میشویم که پشیمانی به بار میآورد. جوانی که موفق به تأسیس یک شرکت خوب شده اما زندگی خانوادگی مطلوبی ندارد، در واقع یکبعدی رشد کرده است. ما باید تمامی ابعاد زندگی خود را به صورت متوازن پرورش دهیم.
زندگی نباید یکبعدی باشد, به طوری که در آن حرفه و کار عالی باشد اما زندگی شخصی آسیب ببیند. هنر یک فرد قوی آن است که هم در زندگی شخصی و هم در زندگی حرفهای موفق باشد. به نظر من، جامعیت و تعادل، مهمتر از رشد تکبعدی است.
من با دانشجویان بسیاری در ارتباط هستم و به صحبتهای آنان گوش میدهم. آنچه بیشتریافتهام این است که افرادی که در زندگی رویکردی تکبعدی داشتهاند، گاهی با مشکلات جدی مواجه شدهاند. ما باید همزمان به تقویت بُعد درسی، بُعد صنعتی، بُعد شخصیتی و مهمتر از همه بُعد معنوی خود بپردازیم. هیچ انسانی بدون معنویت، معنا نمییابد. این معنویت میتواند برگرفته از تعالیم اسلامی، مسیحیت یا هر مکتب الهی دیگری باشد. آنچه مهم است، نیروی معنویت و روح بزرگ است که انسان را در برابر سختیها و چالشها قوی نگه میدارد.
اگر تنها بر بخش کاری و حرفهای تمرکز کنیم و از ابعاد شخصیتی، اجتماعی و خانوادگی غافل شویم، قطعاً در آینده پشیمان خواهیم شد و در مواجهه با مشکلات جدی، توانایی ایستادگی نخواهیم داشت.
فردی که از صبح شنبه تا غروب جمعه درگیر مشغلههای ذهنی و کاری است و فرصتی برای آرامش روح خود ندارد، به تدریج دچار فرسودگی خواهد شد.