سلام و عرض ادب. امیدوارم حالتان خوب باشد و برنامهای که در پیش دارید، موفقیتآمیز باشد و به اهداف خوبی برسد.
من محمدحسین نادری هستم؛ ورودی سال ۱۳۹۹ کارشناسی فیزیک دانشگاه صنعتی شریف. در دوران کارشناسی، دورهٔ فرعی یا ماینور ریاضی را هم گذراندم. همچنین، ورودی سال ۱۴۰۳ کارشناسی ارشد فیزیک و سال ۱۴۰۴ دکتری فیزیک همین دانشگاه هستم.
۱. مسیر تحصیلی و حرفهای شما در رشتهٔ فیزیک چگونه شکل گرفت؟
دوران دبیرستان را در مدرسهٔ تیزهوشان شهید قدوسی قم گذراندم. پدرم طلبه هستند و خودم هم قصد داشتم وارد حوزهٔ علمیه شوم؛ اما در عین حال، علاقهٔ شدیدی به فیزیک داشتم. سالی که کنکور دادیم، نخستین سال برگزاری کنکور در دوران کرونا بود.
حوالی عید همان سال، با پدرم دربارهٔ انتخاب مسیر تحصیلی صحبت کردم. یکی از نکاتی که مطرح شد این بود که در خانوادهٔ ما افراد طلبه حضور داشتند و من میتوانستم در کنار تحصیل دانشگاهی، مثلاً در تابستانها، دروس حوزوی را هم دنبال کنم. اما برای یادگیری پیشرفتهٔ رشتهای مانند فیزیک و رسیدن به مدارج بالای علمی، لازم بود وارد دانشگاه شوم؛ چون در خانوادهمان فیزیکدانی نبود که بتوانم این مسیر را با کمک او پیش ببرم.
در نهایت تصمیم گرفتم برای ورود به رشتهٔ فیزیک اقدام کنم. آن زمان حدود چهار ماه تا کنکور باقی مانده بود که با تأخیر دوماههٔ کنکور بهدلیل کرونا، این فرصت به شش ماه رسید. نهایتاً در رشتهٔ فیزیک دانشگاه صنعتی شریف پذیرفته شدم.
بخشی از علاقهٔ من به فیزیک، ریشه در فضای اجتماعی دوران کودکیام داشت. برای مثال، بحث انرژی هستهای مطرح بود و من تصور میکردم مسیر دستیابی به چنین توانمندیهایی از فیزیک میگذرد. این فکر در ذهنم شکل گرفته بود که اگر کشوری بخواهد قدرتمند شود، باید علم و دانش داشته باشد و صرفاً با پول نمیتوان کشوری را قوی کرد. این برداشتها، با همان نگاه محدود دوران کودکی، بهتدریج به علاقهٔ من به فیزیک تبدیل شدند.
بعدها نیز برای ورود به دورههای ارشد و دکتری از مسیر پذیرش بدون آزمون استفاده کردم و دغدغهٔ خاصی برای کنکور نداشتم. علاقهام به فیزیک آنقدر جدی شده بود که حتی به رشتههای مهندسی با بازار کار پررونقتر هم فکر نمیکردم.
چه اتفاقها، تجربهها یا تصمیمهایی باعث شدند فیزیک را انتخاب کنید و تا مقطع دکتری ادامه دهید؟
علاقهٔ من از ابتدا یک علاقهٔ علمی بود و چندان دغدغهٔ کار و شغل نداشتم. البته، همانطور که در ادامه توضیح خواهم داد، امروز فرصتهای شغلی این رشته متنوعتر شدهاند.
هنوز در ذهن بسیاری از مردم این تصور وجود دارد که نهایت مسیر شغلی یک دانشآموختهٔ علوم پایه، چه در ریاضی و چه در فیزیک، عضویت در هیئت علمی دانشگاه است. اما به نظر من، این تصور دستکم در چهار پنج سال اخیر، در خود ایران هم شکسته شده است. کسی که مسیر تحصیل در فیزیک را ادامه دهد، با فرصتهایی روبهرو میشود که لزوماً برای عموم مردم شناختهشده نیستند.
در طول این مسیر، نگاهتان به آیندهٔ تحصیلی و شغلی این رشته چه تغییراتی کرده است؟
در ابتدا تصور میکردم آیندهٔ شغلی این رشته، عمدتاً به عضویت در هیئت علمی یا تدریس فیزیک محدود میشود. خودم هم به هیئت علمی شدن، داشتن دانشجو و پژوهش دربارهٔ مسائل علمی علاقه داشتم؛ بنابراین همان آیندهای را که برای این رشته متصور بودم، دوست داشتم.
اما اکنون در مؤسسهٔ مهندسی کوانتوم و فناوریهای فوتونیک دانشگاه صنعتی شریف فعالیت میکنم. فعالیت این مجموعه در چارچوب سیاستها و راهبردهای کشور در حوزهٔ کوانتوم و ساختارهای مرتبط با شورای عالی انقلاب فرهنگی دنبال میشود. در این حوزه پژوهشگر جذب میکنند و یکی از اصلیترین گروههای مورد توجه، دانشجویان فیزیک هستند؛ چون مکانیک کوانتومی را بهصورت عمیق و بنیادی میآموزند.
دانشجویان فیزیک، مکانیک کوانتومی ۱ و ۲ را در دورهٔ کارشناسی و مکانیک کوانتومی پیشرفته را در دورهٔ ارشد میگذرانند. علاوه بر این، درسهایی مانند اطلاعات کوانتومی، مخابرات کوانتومی، محاسبات کوانتومی و سیستمهای کوانتومی باز نیز در دانشکده ارائه میشوند.
در رشتههای مهندسی هم درسهایی مانند ادوات حالت جامد یا مخابرات کوانتومی وجود دارند، اما معمولاً نگاه به آنها بیشتر مهندسی و کاربردی است. از نظر من، شناخت بنیادی یک علم میتواند زمینهٔ شکلگیری ایدههایی را فراهم کند که به تولید فناوری جدید منجر میشوند. کسی که علم را از پایه آموخته، میتواند فراتر از استفاده از یک ابزار برای حل مسئلهای مشخص فکر کند.
این ظرفیت در دانشکدهٔ فیزیک شکل میگیرد: دانشجو میتواند ایده بدهد و برای ادوات کلاسیک، نمونههای کوانتومی با دقت بالاتر و کاربردهای تازه طراحی کند.
اکنون میبینم که فرصتهای شغلی متعددی با درآمدهای قابل مقایسه با رشتههای مهندسی ایجاد شدهاند. شما همان فعالیتهای متداول در علوم پایه، مانند پژوهش، مطالعهٔ مقاله، کار آزمایشگاهی و فعالیت تجربی را انجام میدهید، اما مجموعههایی هستند که برای این کار هزینه میکنند و از نتایج آن بهره میبرند.
گسترش علوم و اهمیت کارهای میانرشتهای نیز در این موضوع نقش دارد. برای مثال، در زیستشناسی کوانتومی میتوان یک سیستم زیستی را با استفاده از مفاهیم مکانیک کوانتومی مدلسازی و مطالعه کرد. در برخی حوزهها، فاصلهٔ میان پژوهش و تبدیل نتیجه به محصول بسیار کوتاه شده و ممکن است به چند ماه برسد.
نمونهٔ دیگر، حسگرهای کوانتومی هستند. با استفاده از مفاهیمی که در مکانیک کوانتومی یاد میگیریم، میتوان حسگرهایی ساخت که میدان مغناطیسی را در مقیاس فمتوتسلا، یعنی ۱۰ به توان منفی ۱۵ تسلا، اندازه بگیرند. چنین نمونههایی نشان میدهند که چگونه مفاهیم بنیادی فیزیک میتوانند به فناوری تبدیل شوند.
۲. به نظر شما، یک فارغالتحصیل فیزیک چه مسیرهای شغلی متفاوتی پیش رو دارد؟
نخستین مسیر، همان مسیر متداول پژوهش و فعالیت دانشگاهی است. در این مسیر، میتوان دو نوع موقعیت را در نظر گرفت: یکی عضویت در هیئت علمی دانشگاه که تدریس و پژوهش را در بر میگیرد؛ دیگری فعالیت در مؤسسههای پژوهشی، مانند مؤسسههای ماکس پلانک یا پژوهشگاه دانشهای بنیادی، یعنی IPM، که معمولاً تعهدات آموزشی کمتری دارند و تمرکزشان بیشتر بر پژوهش، انتشار مقاله و پیشرفت علمی است.
این مسیر نسبتاً شناختهشده است، اما دو گزینهٔ دیگر هم وجود دارند که میخواهم بر آنها تأکید کنم؛ چون ممکن است دانشجویان کمتر دربارهشان شنیده باشند.
مسیر دوم، ورود به صنعت و رشتههای مهندسی است. شما میتوانید کارشناسی و حتی کارشناسی ارشد را در علوم پایه بگذرانید و سپس در مقطع دکتری وارد رشتهای مانند مهندسی برق یا مهندسی کامپیوتر شوید. در این صورت، با نگاهی بنیادی، عمیق و ایدهمحور وارد آن حوزه میشوید.
بسیاری از شاخههای مهندسی ریشه در فیزیک دارند و هرکدام بخشی از آن را به محصول، فناوری یا صنعت تبدیل میکنند. وقتی شناختی جامع از فیزیک داشته باشید، میتوانید ایدههایی را از شاخههای دیگر وارد یک حوزهٔ مشخص مهندسی کنید. به نظر من، همین پشتوانهٔ علوم پایه میتواند در فرایند جذب نیرو در شرکتهای مهندسی و فناورانه یک مزیت باشد.
ممکن است مهارت فنی لازم برای انجام یک فعالیت مشخص را، بهویژه با کمک ابزارهای هوش مصنوعی، در سه چهار ماه یاد بگیرید؛ اما پشتوانهٔ بنیادی و توانایی ایدهپردازی چیزی است که در طول زمان شکل میگیرد و برای شرکتهای صنعتی اهمیت دارد.
مزیت دیگر این مسیر، فرصتی است که برای انتخاب حوزهٔ کاری در اختیار دارید. در چهار سال کارشناسی و دو سال ارشد میتوانید شاخههای مختلف فیزیک را بشناسید و سپس، اگر به مهندسی مکانیک، برق یا حوزهای دیگر علاقه داشتید، مسیر دکتری و فعالیت حرفهای خود را در آن زمینه ادامه دهید.
به نظر من، پیمودن مسیر معکوس دشوارتر است؛ یعنی کسی که کارشناسی مهندسی خوانده، اگر بخواهد در ارشد یا دکتری وارد علوم پایه شود، باید برای ساختن آن چارچوب بنیادی زمان زیادی صرف کند. از مقطع ارشد به بعد، بخش زیادی از زمان صرف مطالعهٔ مقاله و پژوهش میشود و فرصت کتابخواندن گسترده، مانند دورهٔ کارشناسی، کمتر است.
مسیر سوم، فعالیت در شرکتهایی است که برای ایدهپردازی و توسعهٔ فناوری به دانشآموختگان علوم پایه نیاز دارند. امروز کارهای میانرشتهای بسیار گسترش یافتهاند؛ برای مثال، بیوفیزیک و بیوشیمی حوزههایی هستند که احتمالاً نامشان را زیاد شنیدهاید.
برای توضیح روند تحول علم، میتوان از تصویری شبیه یک نمودار سینوسی استفاده کرد: علم ابتدا شاخهشاخه میشود و گسترش پیدا میکند؛ سپس افرادی با نگاه جامع، ارتباط میان شاخهها را پیدا میکنند و آنها را در چارچوبهای مشترک گرد هم میآورند. بعد دوباره شاخههای تازهای شکل میگیرند. این نوع قبض و بسط را میتوان در تاریخ علم دنبال کرد.
به نظر من، اکنون در دورهای هستیم که علوم بسیار گسترش یافتهاند و افراد دارای نگاه جامع میتوانند نقش مهمی داشته باشند. بعضی شرکتها دانشآموختگان علوم پایه را برای تولید ایده و پیشبردن آن تا آستانهٔ توسعهٔ مهندسی جذب میکنند؛ سپس ادامهٔ کار به تیمهای مهندسی سپرده میشود.
برای مثال، شرکت بهیار صنعت در اصفهان در حوزههای مختلفی فعالیت دارد و نمیتوان آن را صرفاً یک شرکت تجهیزات پزشکی یا هوافضایی دانست. این شرکت پروژهٔ جت هفتنفره داشته و در زمینهٔ ساخت دستگاه امآرآی و تختهای پیشرفتهٔ پزشکی ایرانی هم فعالیت کرده است.
حدود سال دوم کارشناسی، یعنی سه چهار سال پیش، از آنجا بازدید کردم. در آن زمان، مجموعه حدود ۵۰۰ نفر نیروی انسانی داشت که نزدیک به ۹۰ نفرشان از رشتههای علوم پایه، از جمله فیزیک، شیمی و ریاضی بودند. این افراد در زمینههایی مانند مدلسازی و مطالعات فیزیکی کار میکردند.
چنین شرکتهایی، هم در ایران و هم در خارج از کشور، گسترش یافتهاند. شما در این مجموعهها ایده را شکل میدهید، آن را تا مراحل نزدیک به توسعهٔ مهندسی پیش میبرید و سپس به مهندسان میسپارید.
این مسیر، حد واسط دو مسیر قبلی است: نه فعالیتی کاملاً نظری است و نه مستلزم آن است که بهطور کامل وارد یک رشتهٔ مهندسی شوید؛ بلکه ترکیبی از کار نظری و فعالیت فناورانه است.
علاوه بر کار دانشگاهی، دانشجوی فیزیک در چه صنایع، شرکتها و حوزههایی میتواند فعالیت کند؟
همانطور که توضیح دادم، دو مسیر اصلی دیگر وجود دارد: یکی ورود به یک حوزهٔ مهندسی و فعالیت تخصصی در آن، با اتکا به پشتوانهٔ علوم پایه؛ دیگری همکاری با شرکتهای فناورانه در جایگاه پژوهشگر، مدلساز یا ایدهپرداز.
در مسیر دوم، فرد همچنان از دانش بنیادی خود استفاده میکند و در شکلگیری فناوری و نزدیککردن ایده به محصول نقش دارد.
کدام فرصتها در ایران و خارج از کشور جدیتر هستند و تفاوت این مسیرها چیست؟
یکی از حوزههای مهم این روزها، مهندسی کوانتوم است که دانشآموختگان علوم پایه، بهویژه فیزیک، میتوانند وارد آن شوند. از هوش مصنوعی و فناوریهای کوانتومی بهعنوان حوزههای تعیینکنندهٔ آینده یاد میشود.
برای درک اهمیت این موضوع، باید کمی با کاربردهای آن آشنا شد. برای مثال، حسگرهای کوانتومی میتوانند اندازهگیریهای بسیار دقیقی از گرانش زمین انجام دهند. با استفاده از این دادهها میتوان دربارهٔ ساختارهای زیرسطحی زمین و منابعی مانند نفت یا ذخایر معدنی اطلاعات به دست آورد. این قابلیت، اهمیت راهبردی زیادی دارد.
در حوزهٔ محاسبات و اطلاعات کوانتومی هم بحث امنیت مطرح است. در توضیح اهمیت این فناوری، به این نکته اشاره میکنم که ساخت رایانههای کوانتومی با حدود هزار تا دو هزار کیوبیت میتواند امنیت سامانههای بانکی و کشورها را با چالشهای جدی روبهرو کند. منظورم این است که فناوری کوانتومی صرفاً یک موضوع دانشگاهی نیست و ابعاد راهبردی دارد.
اخیراً یکی از دانشجویان رشتهٔ ما را دیدم که با وجود رزومهٔ خوب، برای پذیرش در برخی موقعیتهای مهندسی کوانتوم در فرانسه با مشکل روبهرو شده بود؛ چون در موقعیتهایی که دنبال میکرد، تابعیت فرانسوی شرط بود. حوزههایی مانند اپتیک کوانتومی و محاسبات کوانتومی در بعضی کشورها حساس تلقی میشوند و ممکن است پذیرش در برخی پروژهها یا موقعیتها محدودیت داشته باشد.
در ایران هم شرکتها و مجموعههایی در زمینهٔ مهندسی کوانتوم تأسیس شدهاند و سیاستگذاریها بهسمت جدیگرفتن این فناوری رفته است. برای پژوهش در این حوزه هزینه میشود و از پژوهشگران حمایت میکنند. خود من هم در همین زمینه فعالیت دارم.
منظورم از فرصتهایی که در چند سال اخیر شکل گرفتهاند، بهطور خاص همین فناوریهای کوانتومی است. برای شناخت دقیقتر این حوزه، میتوانید با دکتر بهرامپور که در این زمینه تجربه و جایگاه علمی بالایی دارند، گفتوگو کنید.
۳. در مسیر تحصیلی و پژوهشی خود، کدام مهارتها بیشترین تأثیر را در پیشرفتتان داشتهاند؟
پیش از پاسخ به مهارتهای متداول، میخواهم به موضوع فلسفه اشاره کنم؛ چون بسیاری از دانشجویان فیزیک، بهخصوص علاقهمندان به کار نظری، به آن گرایش پیدا میکنند.
به نظر من، دانشجوی کارشناسی فیزیک باید ابتدا در خود فیزیک عمیق شود و اگر به فلسفه علاقه دارد، در دورهٔ ارشد یا دکتری بهصورت جدیتر به آن بپردازد. برداشت من از دیدگاه افرادی مانند دکتر گلشنی و برخی بزرگان فیزیک این است که ورود به مباحث فلسفی بدون پشتوانهٔ علمی کافی، ممکن است به بحثهای کممحتوا منجر شود. با این حال، فلسفه را ابزاری مهم و مورد نیاز برای علوم پایه میدانم.
اما در میان مهارتهایی که احتمالاً بیشتر مدنظر شماست، در درجهٔ اول بر اخلاق و صداقت علمی تأکید میکنم. بارها از دوستانی که برای ادامهٔ تحصیل در خارج اقدام کردهاند شنیدهام که مصاحبهکننده، علاوه بر دانش علمی، به این توجه میکند که فرد چقدر صادق است و آیا خودش را بیش از آنچه هست نشان میدهد یا نه.
آدم باید آنقدر از نظر علمی و شخصیتی پخته باشد که نیازی به بزرگنمایی تواناییهای خود احساس نکند. به نظر من، اخلاق و مسائل مرتبط با آن از مهمترین عوامل پیشرفت در محیطهای علمی هستند.
پس از آن، دو مهارت مهم دیگر، تسلط به زبان انگلیسی و توانایی استفاده از هوش مصنوعیاند. بهویژه زبان انگلیسی در دورهٔ کارشناسی اهمیت زیادی دارد. بهتر است دانشجو بتواند کتابهای خود را به زبان اصلی بخواند.
تسلط به زبان انگلیسی، سطح علمی و میزان یادگیری یک دانشجوی فیزیک را تغییر میدهد؛ چه بخواهد در خود فیزیک ادامه دهد و چه قصد ورود به مهندسی را داشته باشد. در ترمهای دوم و سوم، ممکن است ترجمههای فارسی مناسبی برای بعضی کتابها وجود داشته باشد و تفاوت زیادی احساس نشود؛ اما وقتی به مطالعهٔ منابع تخصصی و مقالههای روز میرسید، بدون توانایی خواندن روان انگلیسی با محدودیت جدی روبهرو میشوید.
حتی در سطح مکانیک کوانتومی ۱ و ۲ نیز، در کنار کتابهای ترجمهشده، منابع بسیار خوبی وجود دارند که ترجمهٔ فارسی ندارند.
مهارت دیگر، کارکردن با هوش مصنوعی و یادگیری با کمک آن است. بعضی استادان، همزمان با فراگیرشدن این ابزارها در یکی دو سال اخیر، شیوهٔ تدریس خود را تغییر دادهاند.
برای مثال، در کلاسهای دکتر رضوان در دانشکدهٔ ریاضی، استفاده از هوش مصنوعی باعث شده است حجم یادگیری در هر هفته بسیار بیشتر شود؛ بهطوریکه از نظر من، گاهی مطالبی که در دو جلسه دنبال میشوند، با محتوای یک درس شانزدههفتهای قابل مقایسهاند.
هوش مصنوعی میتواند به جستوجوی هدفمند کمک کند و مطالبی را پیش روی شما بگذارد که دقیقاً به پرسشتان مربوطاند. در شیوهٔ معمول مطالعه، ممکن است مقالهای را بخوانید و دو هفته بعد فقط بخش محدودی از آن، یعنی همان مطالب مورد نیاز، در ذهنتان باقی مانده باشد. این ابزارها کمک میکنند زودتر به آن بخش مرتبط برسید.
در دوران کارشناسی ما، هوش مصنوعی هنوز به این شکل فراگیر نشده بود. گاهی زمان زیادی را صرف مطالبی میکردیم و بعد متوجه میشدیم که برای مسئلهٔ ما مناسب نیستند و باید سراغ منبع دیگری برویم. به نظر من، استفادهٔ درست از هوش مصنوعی میتواند سرعت پیشرفت را در زمانی مشابه، حتی چندین برابر کند. بنابراین، یادگرفتن روش استفاده از آن، خودش یک مهارت مهم است.
اگر بخواهید فقط سه مهارت را نام ببرید که یک دانشجوی فیزیک باید در کنار دانش تخصصی خود تقویت کند، چه مواردی را انتخاب میکنید و چرا؟
سه موردی که انتخاب میکنم، اخلاق و صداقت علمی، زبان انگلیسی و توانایی استفادهٔ مؤثر از هوش مصنوعی هستند. البته اهمیت اخلاق را آنقدر زیاد میدانم که قرارگرفتن آن در کنار دو مهارت دیگر، شاید بزرگی نقش آن را بهخوبی نشان ندهد.
برای مثال، دوستی داشتم که از نظر علمی فرد پختهای بود، اما در مصاحبه بیش از حد تلاش کرد خودش را نشان دهد. نحوهٔ بیان او این برداشت را ایجاد کرد که در حال بزرگنمایی است و همین موضوع به پذیرشش لطمه زد. در مقابل، فردی با رزومهای معمولیتر، بهدلیل صداقت و بیان روشن آنچه میدانست و نمیدانست، نتیجهٔ بهتری گرفت.
در مصاحبههای مجموعهٔ ما هم اگر کسی بخواهد با پاسخهای مبهم، ندانستن خود را پنهان کند، معمولاً مشخص میشود. چنین رفتاری به پیشرفت فرد کمک نمیکند.
اخلاق را میتوان یک مهارت مادر دانست؛ یعنی ویژگیای که مهارتهای دیگر را تنظیم میکند. بعضی مهارتها مستقیماً عملکرد شما را بهتر میکنند، اما بعضی ویژگیها بر مجموعهٔ رفتارها و تواناییهای شما اثر میگذارند. اخلاق از دستهٔ دوم است: بر میزان تلاش، صداقت، نحوهٔ همکاری و شیوهٔ استفاده از دانش اثر دارد و آنها را در جهت پیشرفت تنظیم میکند.
۴. به نظر شما، مسیر پژوهش دانشگاهی، استخدام در صنعت و کار فنی برای فارغالتحصیل فیزیک چه تفاوتهایی دارند و در هرکدام چه فرصتهایی وجود دارد؟
بخش زیادی از پاسخ این سؤال را پیشتر توضیح دادم. یک نفر میتواند در فضای علوم پایه و پژوهش دانشگاهی باقی بماند؛ فرد دیگری میتواند وارد یک رشتهٔ مهندسی شود و فعالیت صنعتی داشته باشد؛ و فردی هم میتواند در شرکتهای فناورانه، میان پژوهش بنیادی و توسعهٔ مهندسی فعالیت کند.
حوزههایی مانند فناوری کوانتومی نیز فرصتهایی ایجاد کردهاند که دانشجویان فیزیک از مخاطبان اصلی آنها هستند. تفاوت این مسیرها، بیشتر در سهم پژوهش بنیادی، توسعهٔ فناوری، فعالیت اجرایی و تدریس است.
یک دانشجو چگونه میتواند متوجه شود کدام مسیر با علاقه، توانایی و اهدافش سازگارتر است؟
شناخت علاقه و انتخاب هدف، فرایندی زمانبر است. اگر مشاوری بگوید در یک جلسه میتواند دقیقاً مشخص کند هدف و علاقهٔ شما چیست، به نظر من بیشتر یک ادعای تبلیغاتی مطرح کرده است.
دانشجو با گذراندن چند ترم و آشناشدن با موضوعات مختلف، بهتدریج سمتوسوی خود را پیدا میکند. در رشتههای علوم پایه، از جمله فیزیک، معتقدم اولویت دورهٔ کارشناسی باید ساختن بنیهٔ علمی باشد. اگر کسی میخواهد در آینده در کار خود موفق شود، لازم است این پایه را در کارشناسی محکم کند.
توصیهٔ من این است که دانشجو در این دوره، تمرکز اصلیاش را بر درس و کتاب بگذارد و برای ورود زودهنگام به کار تخصصی عجله نکند. با مطالعهٔ جدی، مسیر مورد علاقه نیز بهتدریج روشن میشود.
نکتهٔ دیگر این است که نباید علاقه را به یک هویت ثابت و تغییرناپذیر تبدیل کرد. جملههایی مانند «من عاشق کیهانشناسی هستم»، «فقط فناوری کوانتومی را دوست دارم» یا «حتماً باید مهندسی برق بخوانم» ممکن است آدم را محدود کنند.
باید به علاقه و سلیقه فرصت تغییر داد. ممکن است فردی تصور کند به یک زمینه علاقه دارد، اما پس از گذراندن یک درس متوجه شود تصویر قبلیاش دقیق نبوده است و حتی از آن حوزه دلزده شود.
بنابراین، بهتر است دانشجو در کارشناسی، شاخههای مختلف را با دید باز تجربه کند؛ چه دربارهٔ آنها پیشفرض مثبت داشته باشد و چه منفی.
این کار دو فایده دارد. نخست اینکه ممکن است فرد متوجه شود حوزهای که قبلاً دوست نداشته، با شیوهٔ فکرکردن و تواناییهایش سازگار است. گاهی تصویر منفی ما از یک موضوع، فقط از یک تجربهٔ ناخوشایند یا برخورد با یک فرد خاص آمده است.
فایدهٔ دوم، شکلگیری نگاه جامع است. حتی دربارهٔ شاخههایی که علاقهٔ زیادی به آنها نداریم، لازم است ایدههای اصلی و مبانی را بدانیم تا شناخت ما از فیزیک محدود و تکبعدی نشود.
۵. مهمترین چالش، اشتباه یا تجربهٔ ناموفق شما در مسیر تحصیل و فعالیت حرفهای چه بوده است؟
فکر میکنم در دوران کارشناسی، آنقدر که لازم بود بنیهٔ علمی خودم را محکم نکردم و بهاندازهٔ کافی ریاضی نخواندم.
به همهٔ کسانی که میخواهند فیزیک بخوانند توصیه میکنم این موضوع را جدی بگیرند؛ حتی اگر قرار است بعداً وارد یک رشتهٔ مهندسی شوند. فرض کنید کسی کارشناسی و ارشد فیزیک بخواند و در دکتری وارد مهندسی برق یا مکانیک شود. برگ برندهٔ او نسبت به دیگران، میتواند همان پشتوانهٔ قوی در فیزیک نظری و ریاضیات باشد.
برای مثال، فردی که مدلسازی میکند و ریاضیات را عمیقاً میداند، نسبت به کسی که صرفاً به ابزارهای شبیهسازی و هوش مصنوعی مسلط است، ابزارهای فکری بیشتری در اختیار دارد. تفاوت فقط در ابزار محاسباتی نیست؛ نوع فهم مسئله نیز متفاوت است. کسی که بر مبانی نظری فیزیک و ریاضی مسلط است، ممکن است مسئله را از زاویهٔ دیگری ببیند.
از این تجربه چه چیزی یاد گرفتید؟
یاد گرفتم که باید در دورهٔ کارشناسی، برای یادگیری مبانی نظری وقت بیشتری گذاشت. لازم است شاخههای مختلف و درسهای تجربی را هم تجربه کرد، اما نباید خیلی زود وارد یک کار تخصصی محدود شد و از یادگیری گسترده بازماند.
به نظر من، دانشجو باید تا جایی که میتواند، در کارشناسی ریاضیات و فیزیک را بهصورت گسترده یاد بگیرد و بعد بهتدریج حوزهٔ تخصصی خود را انتخاب کند.
دانشجویان فیزیک معمولاً چه تصور اشتباهی دربارهٔ تحصیل در این رشته یا آیندهٔ شغلی آن دارند که بهتر است زودتر اصلاح شود؟
یکی از تصورهای رایج این است که تنها آیندهٔ شغلی این رشته، عضویت در هیئت علمی است. همانطور که توضیح دادم، مسیرهای دیگری هم وجود دارند: ورود از علوم پایه به رشتههای مهندسی، فعالیت در شرکتهای فناورانه و کار در حوزههایی مانند مهندسی کوانتوم که به دانش عمیق فیزیک نیاز دارند.
تصور اشتباه دیگر، از نظر من، این است که دانشجو باید خیلی زود در یک زمینهٔ محدود متخصص شود. در حالی که دورهٔ کارشناسی فرصت مهمی برای ساختن پایههای علمی و آشنایی با حوزههای گوناگون است.
۶. اگر قرار باشد یک دانشجوی کارشناسی فیزیک را برای همکاری در یک پروژهٔ پژوهشی یا صنعتی انتخاب کنید، به چه ویژگیهایی توجه میکنید؟
بیش از هر چیز به این توجه میکنم که چقدر مشتاق یادگیری و حل مسئله است. هوش قطعاً عامل مهمی است، اما به نظر من، تلاش، پشتکار و شیوهٔ مواجهه با مسئله نقش تعیینکنندهای دارند.
مضمون آن تعبیر معروف که سهم تلاش را بسیار بیشتر از استعداد اولیه میداند، در کار علمی بهخوبی دیده میشود. برای من مهم است که فرد چگونه با مسئله برخورد میکند، نه فقط اینکه تا امروز چه چیزهایی یاد گرفته است.
دانش قبلی، پشتوانهٔ فرد است؛ اما اگر نتواند آن را به کار بگیرد، منتقل کند یا برای حل مسئله استفاده کند، بهتنهایی کافی نیست.
دانشجوی علوم پایه نباید نگران باشد که مهارتهای اجرایی حل مسئله را بهاندازهٔ یک دانشجوی مهندسی نمیداند. اگر پایهٔ نظری قوی داشته باشد، میتواند بسیاری از این روشها و ابزارها را سریعتر یاد بگیرد. بهویژه امروز که با گسترش هوش مصنوعی، ابزارهای بیشتری برای کمک به حل مسئله در اختیار داریم.
فارغ از معدل و نمرات دانشگاهی، چه سه مهارت یا ویژگی باعث میشوند یک دانشجو را نسبت به دیگران ترجیح دهید؟
اگر بخواهم سه ویژگی را مشخص کنم، انگیزه، صبر و حفظ امید را انتخاب میکنم. برایم مهم است که دانشجو چقدر با انرژی و علاقه به مسئله نزدیک میشود و در برابر دشواریها چقدر پایداری دارد.
مسائل بزرگ معمولاً با قدمهای کوچک و پیوسته حل میشوند. فرد بخشی از کار را امروز جلو میبرد، بخش دیگری را فردا، و بهتدریج مسئله قابلحلتر میشود.
برای توضیح این موضوع، میتوان از مفهوم همدوسی کوانتومی یک تشبیه گرفت. در مکانیک کوانتومی، حالت سیستم با ساختاری ریاضی توصیف میشود که دامنههای مختلط و فاز در آن نقش دارند. همانطور که هماهنگی فازها میتواند به ایجاد یک اثر جمعی منجر شود، تلاشهای کوچک و هماهنگ هم میتوانند روی هم جمع شوند و نتیجهٔ بزرگی بسازند.
منظورم از این تشبیه این است که فرد باانگیزه و امیدوار، تلاشهای روزانهاش را در یک مسیر نگه میدارد؛ اما ناامیدی مداوم میتواند این پیوستگی را از بین ببرد.
عوامل ناامیدی هم کم نیستند و موضوع فقط شرایط محیطی یا اقتصادی نیست. حتی کسی که زندگی مرفهی دارد، وقتی سراغ یک مسئلهٔ علمی دشوار میرود، میبیند دانشمندان بزرگی پیش از او به آن فکر کردهاند و راههای زیادی به نتیجه نرسیدهاند.
بنابراین، هر کسی که میخواهد مسئلهای نظری یا مهندسی را حل کند، به صبر، انگیزه و امید نیاز دارد. شاید عنوان دقیق همهٔ این ویژگیها «اخلاق» نباشد، اما منظور من مجموعهٔ ویژگیهای شخصیتی و رفتاری مؤثر در کار علمی است.
۷. به نظر شما، دانشجوی فیزیک از چه زمانی باید برای آیندهٔ شغلی خود برنامهریزی کند و چه تجربههایی را در دوران کارشناسی به دست آورد؟
همانطور که گفتم، به نظر من تمرکز اصلی در دورهٔ کارشناسی باید بر درس و ساختن پایهٔ علمی باشد. معمولاً در اواخر کارشناسی یا در دورهٔ ارشد، سمتوسوی فرد روشنتر میشود.
البته نمیتوان برای همه نسخهٔ یکسان پیچید، اما معتقدم لازم نیست دانشجو از همان ابتدا نگران باشد که هنوز شغل دقیق آیندهاش را انتخاب نکرده است.
اگر بخواهید فقط سه فعالیت مشخص را پیشنهاد دهید که دانشجویان در کنار درسهای دانشگاه انجام دهند، چه فعالیتهایی را انتخاب میکنید؟ برای مثال، پژوهش، برنامهنویسی، کارآموزی، شرکت در مسابقات یا پروژههای عملی.
برای پاسخ، باید به نوع هدف فرد توجه کرد. بعضیها میخواهند مسیر حرفهای متعارفی داشته باشند و بعضیها میخواهند بهصورت جدی یک زندگی علمی را دنبال کنند و در حوزهٔ خود اثرگذار شوند.
دربارهٔ گروه دوم، نکتهای که در زندگی برخی چهرههای برجسته میبینیم این است که تفریحشان هم گاهی رنگ علمی داشته است. منظورم یک زندگی خشک و بدون استراحت نیست؛ بلکه تغییر نوع فعالیت ذهنی است.
برای مثال، نقل شده است که آقای مرعشی نجفی برای استراحت ذهن در پنجشنبه و جمعه، موضوع مطالعه را تغییر میدادند و به شعر، ریاضیات و موضوعات دیگر میپرداختند تا برای شروع دوبارهٔ درس آماده شوند.
برداشت من از برخی مطالعات مربوط به مغز نیز این است که تغییر نوع فعالیت میتواند به بخشهایی از ذهن فرصت استراحت بدهد؛ هرچند شبکههای گستردهای مانند شبکهٔ حالت پیشفرض مغز، یا DMN، در این میان پیچیدگیهای خود را دارند.
تغییر موضوع مطالعه، از نظر من دو فایده دارد: هم به تنوع و تجدید قوای ذهنی کمک میکند و هم نگاه فرد را جامعتر میسازد. علم حوزهای کاملاً جداافتاده و موضعی نیست و ایدهگرفتن از رشتههای دیگر اهمیت دارد.
این تغییر میتواند از ریاضی به فیزیک باشد یا درون خود فیزیک، از مکانیک کوانتومی به ترمودینامیک و از ترمودینامیک به نسبیت. چنین جابهجاییهایی کمک میکنند ذهن روی یک الگوی ثابت قفل نشود.
گاهی سه چهار روز روی یک مسئله فکر میکنیم و به نتیجه نمیرسیم. بعد از پرداختن به موضوعی دیگر، وقتی برمیگردیم، همان مسئله را جور دیگری میبینیم؛ حتی اگر ایدهٔ مستقیمی هم از موضوع دوم نگرفته باشیم.
بنابراین، یکی از فعالیتهایی که توصیه میکنم، پرداختن به هنر است؛ مانند شعر یا موسیقی. برای مثال، هایزنبرگ به موسیقی میپرداخت. دنبالکردن یک فعالیت هنری در کنار کار علمی میتواند به گسترش نگاه، خلاقیت و شیوهٔ فکرکردن کمک کند.
اگر بخواهم جهت کلی پیشنهادم را بیان کنم، بر مطالعه در حوزههای متنوع، جابهجایی آگاهانه میان موضوعات علمی و داشتن یک فعالیت هنری یا فکری در کنار درس تأکید میکنم.
۸. اگر یک دانشجوی سال اول فیزیک بخواهد طی پنج سال آینده برای ورود به بازار کار یا ادامهٔ تحصیل در موقعیتی مناسب آماده شود، چه نقشهٔ راهی به او پیشنهاد میکنید؟
پیشنهاد اصلی من این است که دورهٔ کارشناسی را جدی بگیرد و خوب درس بخواند. حوزههای مرتبط با فیزیک آنقدر گسترش یافتهاند که افراد با تواناییهای متفاوت میتوانند جایگاه مؤثری پیدا کنند. حتی در مجموعهها و شرکتهای مستقر در دانشگاه خودمان هم امکان فعالیت وجود دارد.
یکی از مسیرهایی که در سالهای اخیر بیشتر مطرح شده، طرحهای جایگزین خدمت سربازی است. دانشجویانی که شرایط لازم را احراز کنند، میتوانند در قالب یک پروژهٔ علمی فعالیت کنند. بعضی از این پروژهها نظریاند و لزوماً به ساخت یک وسیله یا محصول فیزیکی نیاز ندارند.
در نمونههایی که من با آنها آشنا هستم، فرد یک دورهٔ آموزشی کوتاه، حدود دو هفته، میگذراند و سپس پروژهٔ تعیینشده را انجام میدهد. در چهار پنج سال اخیر، بهویژه در دورهٔ مسئولیت شهید باقری در ستاد کل نیروهای مسلح، مسیرهای علمی مرتبط با خدمت سربازی گسترش یافتهاند.
در خود دانشگاه هم شرکتهایی هستند که با نیروهای مسلح قرارداد دارند و برای بعضی پروژهها از دانش فیزیک استفاده میکنند. همکاری در این مجموعهها میتواند به آشنایی با محیط کار منجر شود و اگر مجموعه از عملکرد فرد رضایت داشته باشد، زمینهٔ ادامهٔ همکاری و استخدام هم فراهم شود.
برای مثال، ممکن است پروژهای که در قالب خدمت تعریف شده، از نظر کار اجرایی در حدود شش ماه پیش برود و فرد در همین مدت، تجربهٔ همکاری در یک مجموعهٔ مرتبط با رشتهٔ خود را به دست آورد. منظورم این است که مسیرهای ورود به کار متنوعاند و نباید آیندهٔ فیزیک را صرفاً به یک گزینه محدود دید.
در هر مرحله باید بر چه چیزهایی تمرکز کرد؟ چگونه میتوان میان یادگیری مبانی فیزیک و ریاضی، مهارتهای عملی، پژوهش، کارآموزی و ایجاد ارتباطات حرفهای تعادل برقرار کرد؟
برای رشتهٔ فیزیک، اولویت من در دورهٔ کارشناسی، یادگیری عمیق و گستردهٔ مبانی است. معتقدم دانشجو باید در این دوره بیشتر درگیر کتاب و درس باشد و سپس در ارشد و دکتری، بهتدریج وارد حوزهٔ تخصصی، پژوهش و فضای کاری شود.
من با ورود زودهنگام به پژوهشهای بسیار تخصصی و عمیق در دورهٔ کارشناسی موافق نیستم؛ چون ممکن است دانشجو را از ساختن نگاه جامع و یادگیری شاخههای مختلف بازدارد.
۹. با توجه به پیشرفت هوش مصنوعی و تغییرات فناوری، آیندهٔ شغلی رشتهٔ فیزیک را چگونه میبینید؟ چه فرصتهای جدیدی در حال شکلگیری است و دانشجوی فیزیک بهتر است چه مهارتهای تخصصی یا میانرشتهای بیاموزد؟
هوش مصنوعی چهرهٔ بسیاری از شغلها و رشتهها را تغییر داده و در فیزیک هم، از نظر من، تغییرات مثبتی ایجاد کرده است.
برداشت من این است که بخش بسیار بزرگی از پایاننامههای ارشد و دکتری، شاید حدود ۹۰ درصد، بر تحلیل داده یا شبیهسازی متمرکز بودهاند؛ برای مثال، در بعضی زمینههای کیهانشناسی. بخشی از این فعالیتها، بهخصوص کارهای تکراری و شبیهسازیهای فاقد ایدهٔ تازه، اکنون با کمک رایانه و هوش مصنوعی بسیار سریعتر انجام میشوند.
برای تأکید بر بزرگی این تغییر، میگویم گاهی کاری که زمانی موضوع یک پایاننامه بوده، امروز با چند کلیک و در چند ثانیه انجام میشود. در چنین شرایطی، ارزش کار علمی بیشتر به ایدهای وابسته میشود که پشت آن قرار دارد.
هوش مصنوعی میتواند در میان دادهها و دانش موجود جستوجو کند، اطلاعات مرتبط را پیدا کند و در اختیار ما بگذارد. همچنین میتواند ایدههای قبلی را ترکیب کند و از این ترکیب به نتایج تازه برسد.
وقتی میشنویم مسئلهای قدیمی در ریاضیات با کمک هوش مصنوعی حل شده، از نگاه من باید به جنس آن مسئله هم توجه کنیم. بعضی مسائل نیازمند بررسی تعداد بسیار زیادی حالتاند؛ کاری که ذهن انسان برای انجام مستقیم آن محدودیت دارد، اما رایانه میتواند بسیار سریعتر انجام دهد. در برخی موارد نیز، ترکیب ایدههای قبلی در رسیدن به نتیجه نقش دارد.
آنچه من بر آن تأکید میکنم، توانایی تولید مفهوم و ایدهٔ بنیادی تازه است؛ چیزی فراتر از اجرای محاسبات یا کنار هم گذاشتن اطلاعات موجود. به نظر من، مسیر پژوهش و پایاننامهها بیش از گذشته به این سمت حرکت میکند.
اگر کاری را رایانه بتواند در زمانی کوتاه انجام دهد، لازم نیست یک پژوهشگر چند سال صرف اجرای تکراری همان کار کند. بهتر است زمان انسان صرف فهم مسئله، ایدهپردازی و طراحی مسیر پژوهش شود.
در زمینهٔ برنامهنویسی هم میتوان از هوش مصنوعی برای یادگیری سریعتر و انجام بخشی از کار استفاده کرد. از دید من، جایگاه این ابزارها در پژوهش، نگارش مقاله و حتی مقررات مربوط به پایاننامهها در حال تغییر است.
برداشت من این است که در برخی نمونههای انتشار علمی، حتی در آرکایو، نام مدلهایی مانند GPT-5 نیز در ارتباط با نویسندگی مقاله مطرح شده است. این موضوع را نشانهای از تغییر نگاه به سهم ابزارهای هوش مصنوعی در تولید کار علمی میدانم.
در مجموع، تأکید من این است که کارهای اجرایی و تکراری را، تا جایی که ممکن است، به ابزارها بسپاریم و توان خود را صرف ایده، فکر و فهم عمیق کنیم. این همان چیزی است که دانشجو باید از دورهٔ کارشناسی برای آن وقت بگذارد.
۱۰. اگر امروز، با تجربه و شناخت فعلیتان، به سال اول کارشناسی فیزیک برگردید، چه کارهایی را زودتر شروع میکنید و از انجام چه کارهایی صرفنظر میکنید؟
بیشتر درس میخوانم، کتابهای بیشتری مطالعه میکنم و سعی میکنم ایدهٔ اصلی هر درس را عمیقتر بفهمم. همچنین در دورهٔ کارشناسی برای ورود زودهنگام به کار حرفهای و فعالیتهای تخصصی عجله نمیکنم.
بهویژه برای ریاضیات زمان بیشتری میگذارم. به نظر من، یک دانشجوی فیزیک بهتر است در دورهٔ کارشناسی، در حد یک دورهٔ کارشناسی ریاضی هم دانش و توانایی ریاضی به دست آورد.
منظورم اهمیت گستردگی و عمق این یادگیری است. چنین پشتوانهای میتواند شیوهٔ فکرکردن و خلاقیت فرد را تغییر دهد؛ چه بخواهد در فیزیک باقی بماند و چه بعداً وارد یک رشتهٔ مهندسی شود.
اگر بخواهید یک توصیه به دانشجویی بدهید که به فیزیک علاقه دارد، اما هنوز نمیداند در آینده چه شغلی خواهد داشت، آن توصیه چیست؟
توصیهٔ من این است که اگر واقعاً به فیزیک علاقه دارد، صرفاً بهدلیل نامشخصبودن عنوان شغل آینده، از شروع این مسیر منصرف نشود.
به نظر من، برای شاخههای مختلف فیزیک میتوان مسیرهای کاری تعریف کرد. حوزههایی که به مهندسی و فناوری نزدیکترند، ارتباط روشنتری با بازار کار دارند؛ اما حتی بعضی زمینههای بسیار نظری هم، بهدلیل پیوند با فناوریهای راهبردی، میتوانند موضوع پروژههای پژوهشی و کاربردی باشند.
برای مثال، جستوجوی مادهٔ تاریک در کیهانشناسی را در نظر بگیرید. در نگاه اول، موضوع بسیار نظری و دور از زندگی روزمره به نظر میرسد: دربارهٔ ساختار عالم و موادی صحبت میکنیم که متفاوت از مادهٔ باریونی شناختهشدهاند و شناسایی مستقیم آنها آسان نیست.
با این حال، برای چنین پژوهشهایی در کشورهایی مانند آمریکا سرمایهگذاریهای بزرگی انجام میشود و در داخل کشور هم موضوعاتی مانند بررسی نامزدهای مادهٔ تاریک مورد توجه قرار گرفتهاند.
برای نمونه، میدانهای آکسیونی در برخی چارچوبهای نظری، از جمله مدلهای مرتبط با نظریهٔ ریسمان، مطرح میشوند. میتوان با استفاده از حسگرهای کوانتومی، آزمایشهایی برای بررسی این ایدهها طراحی کرد.
منظورم این است که حتی یک پرسش بسیار نظری هم ممکن است به توسعهٔ ابزار و فناوری پیشرفته پیوند بخورد. از نگاه من، هرچه دانش عمیقتر شود و امکان انجام کارهای تازهتری را فراهم کند، میتواند اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کند و زمینهٔ جذب سرمایه و حمایت پژوهشی را به وجود آورد.
از اینکه صحبتهایم طولانی شد عذرخواهی میکنم و امیدوارم این توضیحات برای دانشجویان مفید باشد.