از دانش فیزیک تا جعبهابزار مهارت؛ مسیر ورود به بازار کار
مصاحبه کننده: علی وثوقی | ۴۰۳ فیزیک
گرایشهای مختلف فیزیک چه فرصتهای شغلیای دارند؟
خب، بسمالله الرحمن الرحیم. تشکر میکنم برای انجام مصاحبه. ایده و سؤالش، سؤال خوبی است؛ چون حالا توضیح میدم، یکمی فضا نسبت به اون فضای قدیمی، هم در دنیا، هم در کشور ما عوض شده و خوبه که بچهها این دید رو داشته باشن، مخصوصاً از ابتدا.
خب، فیزیک میدونید گرایشهای خیلی متنوعی داره. البته من طبعاً روی اون گرایشی که خودم هستم، که مادهٔ چگال تجربی است، و اینکه بازار کارش چطور باشه، بیشتر مسلطم، قطعاً. در مورد اون، اطلاعاتم هم بهروزتره؛ ولی سعی میکنم هر جایی که میدونم، اطلاعات رو بدم.
خب، شما میدونید که ما مثلاً یک گرایش، حالا از گرایش خودم شروع کنم، مادهٔ چگال داریم. در واقع، قبلاً به حالت جامد معروف بود و چون از بلور جامد مواد شروع شد، بعد چون پلیمرها و مواد زیستی و در واقع یه جور بایوفیزیک هم بهش اضافه شد، به مادهٔ چگال معروف شد. این در مورد خواص مواد و مثلاً خواص رسانش الکتریکی، گرمایی و اینها بحث داره و پایهگذار خیلی چیزها شد. مثلاً ترانزیستور رو اولین بار فیزیکدانهای حالت جامد ساختند.
حالا از این بخوام شروع کنم، در واقع هر تحولی هم که ما توی الکترونیک یا چیزهای جدیدی غیر از الکترونیک داریم، مثلاً فرض کنید شما بهجای بار الکترون، اسپینش بخواد اطلاعات منتقل کنه، اسپینترونیک و ولیترونیک، چیزهای مختلفی که هست؛ حالا واژهها رو خیلی توضیح ندیم، شاید چون وقت کمه. مثلاً الکترونیک توپولوژیکی، الکترونیک توی سطح اتمی، یعنی شما قطعات الکترونیکی توی سطح اتمی داشته باشید، اینا همه به فیزیک برمیگرده.
هم در سطح دنیا و هم در واقع تا حدی تو ایران، افرادی که میخوان توی تحقیق و توسعهٔ خیلی جاها کار کنند، فیزیکخونده هستند. البته در سطح تحقیقات و تحقیق و توسعه، رشتههای مختلف خیلی به هم نزدیک میشن. عملاً شما میبینید که تو دانشکدههای مختلف، کارهای مختلف میکنن.
حالا غیر از این بحثهای الکترونیک و شاخههای مرتبط با اون، که شاخههای جدیدتر و اینها رو داشته باشه، یه بُعدش هم به بحثهای جدیدی مثل رایانش کوانتومی، اطلاعات کوانتومی و اینها میرسه.
من حالا همهٔ اینا رو وصل کنم به بازار کار. تو کشورمون شروع شده و الان شرکتهایی هستند که تلاش میکنند تو حوزهٔ مثلاً رایانش کوانتومی، فناوریهای کوانتومی کار کنن. شرکتهایی هستند که تلاش میکنند تو حوزهٔ افزارهای الکترونیک و اینها کار کنند.
همهٔ اینها، حالا این رو من شاید جلوتر، اگر دارم جلو میپرم میتونید بهم بگید، یه مقدار به مهارتها ربط داره. یعنی فقط رشتهٔ شما نیست؛ مهارتهایی که کسب میکنید و تواناییهایی که دارید هم ربط داره. یعنی همهجای دنیا، از جمله ایران، اون شرکت فقط نگاه نمیکنه که رشتهٔ شما چیه. البته طبعاً رشتهٔ شما اهمیت داره، ولی شما ممکنه یه فیزیکخوندهای باشید که، نمیدونم، هوش مصنوعی خوب بلدید، با الکترونیکی که مربوط به اون کارتون هست واردید، کارهای مثلاً مربوط به لایهنشانی و اینها، کارهایی که در اتاق تمیز هست رو واردید؛ خب، شما رو میگیره. یا یه مهندس برق باشه که این رو وارد باشه.
فیزیکی البته یک حُسنی داره که در واقع اون پایهها رو برای خیلی از فناوریهای جدید که تو لبهٔ دانش هستند، خیلی بهتر بلده؛ ولی خب، تو رشتههای دیگه هم میتونن کار کنن.
بنابراین، این مادهٔ چگال یه بُعد خیلی وسیع داره، چون خیلی به دنیای امروز ما وابسته است. یعنی خیلی از قطعاتی که تو موبایل و لپتاپتون هم دارید، پایههاش به این برمیگرده و بعد هم اگه میخواین توسعه بدید، به اون ربط پیدا میکنه.
از اون طرف، حالا مثلاً شاخهٔ اپتیک داریم که اون هم کاربردهای مختلفی داره، جاهای مختلف. مثلاً یه بُعدی که هر دو، یعنی مادهٔ چگال و اپتیک، توش مهم میشن، همین رایانش کوانتومیه. الان یکی از تلاشهایی که هم تو کشور ما و هم جای دیگه میشه، توی بحث رایانش کوانتومی در مادهٔ چگال، مثلاً کیوبیتهای ابررسانا هستند که فرایندهاش به مادهٔ چگال ربط دارند: مادهٔ ابررسانا پیدا کنید، بسازیدش، اتصال بدید، اندازهگیری کنید.
ولی اون طرف هم مثلاً یه سری موادی هستند، مثل الماس یا چیزهای دیگه، که نقصهایی دارند. بعد شما میتونید کیوبیت تو دمای اتاق داشته باشید که با نور، در واقع، کار کنه. البته اون هم یه بُعدش باز به مادهٔ چگال برمیگرده، چون با یه ماده سر و کار داری دیگه؛ اون ماده، در واقع، خاصیتش.
اپتیک هم، خب، کارهایی که شما با نور انجام میدی، فیبر نوری و حالا قطعات رو بسازی، اینا کاربرد دارند. هر جای دیگهای هم که با اپتیک سر و کار دارید، خب طبعاً کاربرد داره؛ ابزارهای اپتیکی باشه، مثلاً آشکارسازها، حسگرها. اینا البته یه بُعدش به ماده مربوط میشه، اما خیلی جاها استفاده میکنیم. شما ممکنه یه دوربینی بخواهید بسازید، تو جاهای مختلف، عکسبرداری عادی تا نظامی، نمیدونم، تا پزشکی؛ اینا کاربرد داره. فیزیک پزشکی این وسط میاد؛ حالا چه تو مادهٔ چگال، چه تو اپتیک.
شاخههای دیگهای هم داریم که اونا یه کمی، حالا اگه بخوام این بحث رو ببندم، خیلی باز کردم، ببخشید، بیش از حد فکر کنم پراکنده شد؛ مثلاً اخترفیزیک، کیهانشناسی، ذرات، اینها تا یه حدودی ممکنه یه مقداری انتزاعی باشند، ولی اونها هم کاربردهای خاص خودشون رو دارند و شما ممکنه توی دانشهای مختلف بخواید استفاده کنید. حالا در دنیای آینده مخصوصاً، مثلاً شتابدهندههایی بسازید که کاربرد خاصی داشته باشه.
غیر از اون، گرایشهایی هست که ما مثلاً تو دانشکده نداریم و الان هم گهگاه جدا شده؛ مثلاً هواشناسی، زمینشناسی. ولی خب، اینا در واقع پایهشون از فیزیک هست و کاربردهاشون هم تقریباً توی جاهای مختلف واضحه.
باز اگه بخوایم، حالا نمیدونم، الان بریم بیشتر وارد بازار کار بشیم؟
فرصتهای شغلی فارغالتحصیلان فیزیک در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا چه تفاوتی دارند؟
اگر با اون دید نگاه کنیم که من فکر میکنم بازار کار بههرحال مهارتمحوره، شما مهارت رو کسب کنید، حتی حالا لیسانس یا پایان کارشناسی ارشد، شاید یه مقدار بهتر باشه، ولی خود کارشناسی هم میتونه کافی باشه. یعنی دانشجوی فیزیکی باشه که کارشناسی گرفته باشه و خیلی مهارتها رو کسب کرده باشه و بتونه بره همین جاهایی که میگم شاغل بشه.
حالا مثلاً مهارتها رو بذاریم مثال بزنم. شما یک چیزی داری که خیلی تو جاهای مختلف کاربرد داره، بهش میگن لایهنشانی. مثلاً شما لایههای نازک یه چیزی رو بنشونید. این از پوشش دادن، نمیدونم، قاشق و چنگال کاربرد داره تا آینهٔ تلسکوپ رو پوشش بدی. حالا اینا دقتهای مختلف داره دیگه؛ یه جایی مثلاً یه پوشش خیلی سفتوسخت، خیلی زمخت، خیلی غیردقیق کافیه؛ یه جایی نه.
این دانش رو ممکنه یه دانشجوی کارشناسی فیزیک هم کسب کنه. البته معمولاً اینجور دانشها با یه پروژهای تو کارشناسی ارشد کسب میشه؛ ولی اگر اون دانشجو اون مهارت رو کسب کنه، میتونه وارد بشه.
یه چیزی هم که تو دنیا، حالا حداقل تا یک زمانی، خیلی خوب بود، این بود که فیزیکدانها، مخصوصاً اونایی که با داده کار میکنن، آدمهایی هستن که با علم داده و کار کردن با دادههای بزرگ راحتن و این به درد جاهای مالی و اینها میخوره. البته من صادقانه نمیدونم الان بانک، مثلاً تو ایران، فرض کنید یه فیزیکخونده رو استخدام میکنه یا نه؛ ولی مهارتهایی داره که به درد مؤسسات مالی میخوره. جاهای دیگه که شما با دادههای بزرگ سر و کار دارین، حالا میخواین تحلیل بکنید، تو بورس، نمیدونم، فلان جاها، به درد میخوره.
ولی یکمی این سؤال که میپرسید آیا کارشناسی میتونه، این بستگی داره. ممکنه یه پروژهای برداره در کارشناسی که به این برسه. حالا احتمالاً شانس اینا تو کارشناسی ارشد بیشتر میشه، ولی اینا الزاماً چیزهایی نیست که شما بخوای دکترا بگیری؛ چون دکترا میری، خب، یه تحقیق خیلی خاصی میکنی. بستگی داره اون مهارتها رو کسب بکنی.
من مثلاً در خارج از کشور، خیلی از افرادی که فیزیک خونده بودن، میرفتن والاستریت کار میکردن و با علم داده سر و کار داشتند. این قسمت لایهنشانی و اینها، خیلی کارهای صنعتی و کارهای تحقیقاتی، تحقیقاتی به معنای تحقیق و توسعه، یا کارهای مختلفی که میخواد انجام بشه، کاربرد داره.
حالا شرکتهای مختلف هستند، خوشبختانه در ایران، دنبال اینن که مثلاً افزارهای مختلف بسازن، آشکارساز بسازن، آشکارساز نوری بسازن، حسگر بسازن. مثلاً حسگری باشه که یه گازی رو تشخیص بده، یه ماده رو تشخیص بده، یه چیزی بسازن که به درد فیزیک پزشکی بخوره. حالا اینا، مثلاً نانوفناوری و اینها هم خیلی کمک میکنه. این بسته به اینکه دانشجو کجا باشه و چه مهارتهایی کسب کرده باشه، داره.
اگر با دید خوبی رفته باشه، توی کارشناسی یه مقدار سخته، ولی تو کارشناسی ارشد میتونه در واقع اون مهارتها رو داشته باشه و جاهایی جذب بشه. خب، منتها باید دیدش بیش از اینکه «من یک سری درس رو پاس کردم»، این باشه که یه جعبهابزاری رو فراهم کرده. حالا هم حتی شما بخواید تحقیق کنید، اون جعبهابزار مهمه، هم بخوای بری کار.
یه جعبهابزاری؛ من آچارهای مختلف رو یاد میگیرم و برمیدارم. مثلاً میرم با کدنویسی، هوش مصنوعی آشنا میشم، میرم با الکترونیک آشنا میشم. این الکترونیک ممکنه، خب، شما میگی برای مهندسی برق طبیعیتره، ولی من به شما میگم که نه، الزاماً. این بسته به کاریه که شما میکنید.
شما ممکنه یه پروژهای داشته باشید در کارشناسی، کارشناسی ارشد، که مثلاً داده بخونی از یه دستگاه الکترونیکی و شما بهعنوان یه فیزیکی خیلی بهتر وارد بشید؛ بستگی داره. همینجور مثلاً مهارتهایی که مربوط میشه به اتاق تمیز و اینهایی که شما توش افزارها میسازید.
مجموعهای است که معمولاً تعداد ذرات و فشار و رطوبت توش کنترلشده هست. اینها کارهای خاصی هست که مثلاً تو الکترونیک خیلی پیشرفته و اینها کاربرد داره.
جمعبندی کنم. مهارتهایی که من توصیهام هست افراد داشته باشند، کلاً مهارتهایی که خود افراد بهطور طبیعی میتونن ببینن: خب، بحثهایی که مربوط به کامپیوتر، کد زدن، هوش مصنوعی و اینا هست، مفیده. بحثهایی که مربوط به سختافزار و در واقع الکترونیک، آشنایی با مدار و اینا هست، مفیده. بحثهایی که مربوط به کار تو اتاق تمیز، لایهنشانی و اینا هستش، مفیده. وسایل نانوفناوری مفیده.
در واقع، حالا شما ممکنه یه چیز خاصی هم باشه، مثلاً میخوای بری سلول خورشیدی کار کنی؛ خب، طبعاً کار توی آزمایشگاه خاصی مفیده. آشنایی با علم مواد، شیمی، اینا مفیده و بچهها اگه سعی کنن این ابزارها رو کسب کنن، راه هم هست.
البته در خارج از کشور، مثلاً یک رشتههایی بود؛ من در دانشگاه بریتیش کلمبیا درس خوندم، این رشته بود به اسم مهندسی فیزیک که بچهها خیلی مهارتهای عملیاتی رو با هم یاد میگرفتن و خیلی بازار کار خوبی هم داشتن. این شرکتها ترجیح میدادن اونها رو بهعنوان مهندس بگیرن.
ما شاید یکم ضعف داریم، ولی بچهها اگر خودشون مهارتهای مختلف کسب کنند، بازار کاری هست و الان شرکتهایی هستند که بچههای فیزیک رو میگیرن. حالا حتی در سطح دکترا بعضیهاشون میگیرن، چون به تخصصشون نیاز دارند.