مصاحبهکننده: محسن رسا | ارشد فیزیک ۹۶
سلامعلیکم. خیلی ممنون از اینکه این وقت رو به من دادین.
بسمالله الرحمن الرحیم. حالا اجازه بدین که بحث رو با یه شوخی شروع کنیم. یه وقتی که دانشجو بودیم و خلاصه خیلی جوون، با بقیهٔ همکلاسیها شوخی میکردیم؛ میگفتیم که ریاضیات زبان علمه.
شما اگر که ریاضی ندونی، معنیش اینه که نمیتونی حرف بزنی، زبان نداری یا نمیتونی حرف بقیه رو بفهمی. فیزیک نگاهش به طبیعته؛ سعی میکنه طبیعت رو، خلاصه، براش ساختار ریاضی درست کنه و تا حتیالامکان بفهمه، ولی توانش خیلی محدوده. اون موقع شوخی میکردیم، میگفتیم که تو فیزیک ما تا دو تا ذره رو بلدیم حل کنیم؛ بیش از دو تا ذره، دستامونو میبریم بالا و خلاصه یا به تقریب و اختلال و روشهای دیگه متوسل میشیم، یا اینکه میسپاریمش به شیمیدونها. میگیم: «میریم تو آزمایشگاه، شما با آزمایش بررسی کنید.» خیلی هم پیچیدهتر میشد، میسپردیمش به بیولوژیستها؛ میگفتیم بیولوژیستها برن تو آزمایشگاه و راجع بهش حرف بزنن. البته این بهعنوان یه شوخیه.
بنابراین، فیزیک سعی میکنه طبیعت رو مدلسازی کنه. با استفاده از این مدلسازی، خب، کاربردهای وسیعی رو درمیاره که اونا شاخههای مهندسی رو تشکیل میدن. یعنی شما مثلاً فرض کنید دینامیک، استاتیک، خلاصه شاخههای مهندسی مکانیک.
شما توی درسهایی مثل مکانیک تحلیلی ۱ و ۲، مکانیک کلاسیک، اونجا فرمولبندی رو میبینی؛ ولی یادمون باشه، فقط فرمولبندی رو میبینیم. کاربردهای عمیق مهندسیش رو اونجا خیلی بهش پرداخته نمیشه، ولی توی دانشجو این پتانسیل رو به وجود میاره که بتونه هر جا لازم بود، وارد کاربرد هم بشه. چرا؟ چون زیرساخت ساخته شده.
در مورد مثلاً الکترونیک و مخابرات و اینا هم درسهایی مثل الکترومغناطیس، الکترودینامیک، اینا زیرساخت رو فراهم میکنند. موقعی که به کاربرد اینا میرسیم، میشه شاخههای مهندسی برق و الکترونیک و اینا. خلاصه اگر که نگاه کنیم، شما از فیزیک سراغ زیرساختها رو داری؛ میتونی سراغ همهٔ شاخههای مهندسی بری.
بهعلاوه، و مهمتر از همهٔ اینا، اینه که شما توسعهٔ فناوریها رو توی دنیا ببینید؛ محورش فیالواقع علوم پایه بوده، نه کاربردها. یعنی کاربردها از علوم پایه خلق شدند. بهعنوان مثال، شما موقعی که به کامپیوتر نگاه میکنی، ریاضیات، جبر بول، ریاضیات گسسته و الکترونیک که خود الکترونیک زادهٔ فیزیک حالت جامده، اینا مهندسی کامپیوتر و سختافزار و نرمافزار رو ساختهاند. پایههاش اینجاست، ولی موقعی که توسعه پیدا میکنه، خیلی وسیع میشه.
اینکه گفتم کسی که فیزیک خونده میتونه وارد همهٔ شاخهها بشه، همهٔ شاخهها رو با هم واقعاً غیرممکنه؛ ولی زیرساخت رو داره که تو هر کدوم از این شاخههای خاص، تو دورهٔ فوقلیسانس و دکترا وارد بشه یا حتی تو کار وارد بشه.
بنابراین، برعکس اون چیزی که از زمان ما، یعنی زمانی که خود من دانشجو بودم، میگفتن، و شاید دلیل اینکه من از اول فیزیک نرفتم، تا آخر هم نرفتم، این بود که میگفتن: «آقا، فیزیک به درد کار معلمی میخوره؛ هیچ کار دیگهای از عهدهش برنمیاد.»
در حالی که شما اگه بخواید عامل توسعه توی کشور بشید، لازمهش علوم پایه است؛ فیزیک، ریاضی، شیمی، بیولوژی و خلاصه همهٔ علوم پایه. شما اگه اینجا رو، خلاصه، بهش خیلی نپردازید، فقط بری به کاربردهای شاخههای مهندسی بپردازی، اونجا توسعهٔ کشور با مشکل جدی مواجه میشه. توسعه با علوم پایه است که، خلاصه، اون فضای لازم رو شاید در شأن این مسئله، کشور بهش نپرداخته؛ باید بپردازیم.
بنابراین، شما اگه میخوای یک کار بنیادی بکنی، یه توسعهٔ جدی انجام بدی، ضرورت داره که بهخصوص به ریاضی، فیزیک و همهٔ علوم پایه بپردازیم. این رو حتی شاخههای مهندسی هم بهخوبی میدونن و شما نگاه میکنی، موقعی که به مراحل دکترا و حتی کارشناسی ارشد توی علوم مهندسی میرسن، برگشتن به سرشاخهها که علوم پایه باشه.
تو خیلی از گرایشهای مهندسی برق، شما نمیتونی با فیزیک تفکیک بکنی. چرا؟ چون مثلاً توسعهٔ حتی ادوات نیمههادی به فیزیک مادهٔ چگال قوی نیاز داره. یعنی شما میبینی که موقعی که میرسیم به مراحل دکترا تو زمینهٔ الکترونیک، مادهٔ چگال رو بیشتر بهش میپردازند. اون بالا، شاخههای مهندسی و شاخههای فیزیک رو از همدیگه نمیتونید تفکیک کنید؛ اینا بهشدت درهمآمیختهاند.
البته بعضی جاهای فیزیک اینجوری نیستند. مثلاً شما توی کیهانشناسی، شاید کیهانشناسی بهخودیخود جایی به درد مهندسی نخوره، ولی اونجا هم کیهانشناسها، مثلاً برای توسعهٔ دوربینهایی که بتونن بیرون جو رو خوب ببینن، رفتن سراغ تلسکوپهایی که با نور تطبیقی، بهاصطلاح، ساخته میشن.
دوربینهای با نور تطبیقی بهشدت به مهندسی هم کمک میکنند. یعنی حتی شاخههای خیلی انتزاعی فیزیک و ریاضی، اینها ممکنه امروز شما کاربردی براشون نبینی، ولی حتماً فردایی وجود داره که بهشدت کاربردیاند. بنابراین، به لحاظ اصولی، شاخههای علوم پایه اساس زیرساخت توسعهٔ کشور هستند.
حالا اینکه ما چهجوری برنامهریزی بکنیم و چهجوری از اینا بهره بگیریم، این بستگی به شیوهٔ آموزش اون توی دانشگاه و برنامههای توسعهٔ کشور داره. امیدوارم سؤال رو جواب داده باشم.
در همین راستا، دربارهٔ کار و گرایشها هم برای بچهها بفرمایید. بسیار ممنون.
مسیر شغلی خیلی ربطی به رشتهای که انتخاب کردین نداره. میگم، خود من، خب میدونی، لیسانسم، فوقلیسانسم، الکترونیک و مخابرات توی همین دانشگاه صنعتی شریف؛ دکترام هم ریاضی توی دانشگاه شهید باهنر کرمان. ولی تقریباً ۵۰ ساله که دارم کار فیزیک میکنم. علاقهٔ جدیام فیزیک و ریاضی بود، ولی به دلیل همین جو که فیزیک نمیتونه کاری غیر از معلمی بکنه، خلاصه رفتم سراغ رشتههای مهندسی. برگردم، حتماً میرم فیزیک و، خلاصه، حالا اگه خواستم ریاضی، ریاضیات؛ حتی ریاضیات محض.
همونجوری که گفتم، توسعهٔ فناوری در کل دنیا با علوم پایه است. مکانیک کوانتومی، مثل بقیهٔ علوم پایه که به وجود اومد، توی دو مرحله در توسعهٔ فناوری نقش بازی کرد. یکی توی انقلاب اول فناوری، بهش میگن، که توی انرژی، در راکتورهای اتمی نقش بازی کرد.
توی الکترونیک، ببخشید، فیزیک حالت جامد، توی توسعهٔ الکترونیک جامد نقش بازی کرد که الان همهٔ دنیا رو به خودش گرفته. یعنی شما تقریباً هیچ گوشهٔ زندگیتون رو نمیتونین نگاه کنین که توش الکترونیک حالت جامد راه پیدا نکرده باشه. توی لیزر، ساخت لیزر، نقش اساسی بازی کرد کوانتوم، که اونجا هم تقریباً شما هیچ جای زندگیتون نمیتونین ببینین که لیزر نقش نداشته باشه.
و دستگاهی مثل تصویربرداری تشدید مغناطیسی هستهای و اینا که اینا تو انقلاب اول، دنیا رو دگرگون کرد. یعنی اون چیزی که شما امروز، فیبر نوری و غیره، اینکه امروز میبینی همهٔ دنیا به هم وصله و ظرفیت تقریباً نامتناهی تو مخابرات ایجاد شده، ناشی از همین توسعهٔ فیزیک حالت جامد و کوانتوم نور بوده دیگه. خود فیزیک حالت جامد، خب، بچهٔ کوانتومه.
اخیراً، یعنی حدود مثلاً شاید ۳۰، ۴۰ سالیه که اصول موضوعهٔ مکانیک کوانتومی مورد توجه فناوران قرار گرفته. امروزه این بازار تند تبلیغاتی که وجود داره، روی اینه که خود اصول موضوعهٔ مکانیک کوانتومی بیان توی فناوریهایی مثل رمزنگاری، رمزگشایی، حسگری و زیستشناسی و اینا اثر بگذارند.
بهاصطلاح، با صحبتهای آقای فاینمن، کامپیوترهای کوانتومی مطرح شدند و به دنبال اون، بحث شکستن رمزهای خیلی قوی مخابراتی توسط کامپیوترهای کوانتومی مطرح شد. بعد از این بحث، یه چیز پیش اومد که: «خیلی خب، من با همین ابزار کوانتوم بیام رمزنگاری کنم که با کامپیوتر کوانتومی و بقیهٔ کامپیوترها قابل شکست نباشه.» مخابرات کوانتومی مطرح شد.
و خلاصه، حسگرهای فوقدقیق که توی مرزی که بیشتر از اون طبیعت به ما اجازه نمیده، توسط فناوریهای کوانتومی مطرح شده، و شناخت زیست و موجودات زنده توسط اینا، خب، راهگشاهایی بودند که علوم پایه باعثوبانیشون بوده و کوانتوم بهخصوص باعثوبانیشون بوده.
و خب، تقریباً اغلبشون به مراحل بلوغ، حداقل بهطور تجاری و اینا، نرسیدند، مگر بحث حسگری و اینا. جای کار تحقیقات بنیادی وسیع دارند، بهعلاوهٔ کار صنعتی. همه فرصتهای شغلیست برای فیزیکدونهایی که میرن سراغ کوانتوم.
و یه نکتهٔ مهم باید بگم: شما تو هر شاخه از علم قوی باشید، نگران فرصت شغلی نباید باشی، علیرغم دوران هوش مصنوعی. شما حتی اگر یه ادیب، کسی که تحصیلات ادبیات خوبی رو داره، عالی داره، حتماً آدم شاخصی خواهد شد. و تو فیزیک و ریاضی هم دقیقاً همینه؛ یعنی شما اگر خوب، بهاصطلاح، فیزیک رو یاد بگیری، زمین نمیمونی.
خواهش میکنم. تمام.