
در مقاطعی از زندگی بار روانی حوادث، چه حوادث درونی و چه بیرونی سنگین و مؤثر میشود. این بار روانی ممکن است برآمده از احساسات و عواطف ناخوشایندی مثل ترس و نگرانی و غم باشد یا برآمده از احساسات و عواطف خوشایندی مثل شادی و افتخار. هر چه که باشد، تأثیر وزن این احساسات و عواطف، لحظههایی از زندگی را جدا می کند از لحظات متداول دیگر. حضور حجیم این مفاهیم انتزاعی در بعد زمان، به تعبیر فروغ، خط سنگین زمان را آبستن میکند: زمان، مجموع لحظات آماده باروری میگردد. بنابراین، گاه میتوان به جای آن که این هجوم را از منظر خود آن احساسات و عواطف به تماشا نشست، آنها را در خط زمان و در لحظههای حضور دید: لحظات خوش و ناخوش به جای احوال خوش و ناخوش.
با چنین نگاهی زندگی چیزی نیست جز لحظات مستمر یا مقطعی که به دلایل درونی یا بیرونی، خوش یا ناخوش یا خنثی میگذرد، اما هر چه که هست میگذرد؛ زیرا خصوصیت زمان ناپایداری و گذرا بودن آن است. حکایت مشهور «این نیز بگذرد»(۱)، بیانگر همین نگاه است به مقوله حوادث محتلف و احساسات برآمده از این حوادث. میتوان نتیجه این حکایت و این نوع نگاه را به احساسات بیسبب یا باسبب درونی نیز تسری داد: بیماری میگذرد، غمهای ناگهانی میگذرد، دلتنگیها و دلخوریها میگذرد، شور و هیجانات جوانی میگذرد و ... . نتیجه چنین برخوردی البته میتواند به قول سعدی این باشد که: «آنچه نپاید، دلبستگی را نشاید»، اما اگر زندگی را همین «لحظات مستمر یا مقطع» تعریف کرده باشیم، معنای حرف سعدی این میشود که زندگی دلبستگی را نشاید!
دو نوع نگاه سراغ دارم که زندگی را در همین گذرها و ناپایداریها میبیند و میجوید. یکی را نگاه خیاموار مینامم و دیگری را نگاه مولویوار. نگاه اول با دگرگونیهایی در شیوههای زیستی امروزین نیز جای محکمی دارد. نگاه دوم، به نوعی مشترک میان بسیاری از مکاتب عرفانی و حتی دینی است و با پارهای توضیحات، تجویز و توصیه بزرگان تشیع نیز هست.
اجازه بدهید نگاه خیام را با استفاده از یکی از رباعیات مشهور او پیش ببرم:
می نوش که عمر جاودانی این است / خود حاصلت از دور جوانی این است
هنگام گل و مل است و یاران سرمست / خوش باش دمی که زندگانی این است(۲)
خیام در این رباعی «دمی خوش بودن» را معادل زندگی میداند. این «دمی خوش بودن» با نوشیدن می به دست میآید و از آنجا که زندگی همین «دم»هاست، پس عمر جاودانی هم همین نوشیدن می است و خوش بودن در لحظه یا لحظات. دور جوانی هم اگر حاصلی داشته باشد، باز هم همین خوش بودن و می نوشیدن است. پس زندگی و حتی عمر جاودان چیزی نیست جز خوش کردن لحظات. زندگی، حتی اگر جاودان هم باشد، یعنی از ناپایداری رسته باشد، همین «دم»هاست که باید آن را غنیمت شمرد و خوش گذراند. این بدان معناست که زندگی تشکیل شده است از لحظات مقطعی ناپایدار، که باید خوش سپری شود تا به بار نشسته باشد.
خوش کردن و خوش گذراندن لحظات، بیاعتنایی به اندوههای سررسیده و تلاش برای تسکین و فراموشی و بیاعتنایی به احساسات ناخوش، درگیر نشدن با ناملایمات و ناکامیها و ... همگی توصیهها و تجویزاتی است که با منابع مختلف و از رسانههای گوناگون به آدمیان عصر ما نیز تجویز میشود. بر این اساس نیازی نیست که زندگی هدف یا معنای ویژهای داشته باشد، بلکه باید خوش بگذرد. بنابراین اگر هم ناخواسته مواجههایی با غم پیش آمد، باید با تمسک به انواع مخدرات و مسکرات و مسکنها، لحظات ناخوش را سپری کرد تا دوباره دم خوشی سر برسد.
اما به نظرم نگاه خیام در دو جا از اینگونه شعارهای متعارف زمانه ما جدا میشود. اول آن که خیام عمیقاً مرگاندیش است، در حالی که تمدن ما به گونههای مختلفی فکر مرگ را پس میراند یا مربوط به دیگری جلوه میدهد و یا آن را بزک میکند. اما با توجه به این که خیام نیز مرگ را رازی ناگشوده و در عین حال اتفاقی پوچ میداند، در نتیجهگیری به همین دم را غنیمت شمردن میرسد.
دوم آن که خیام حاصل دور جوانی را همین می نوشیدن و غرق در لحظه شدن میداند. اما تمدن مبتنی بر سرمایهداری ما، نمیتواند حاصل نیروی کار جوانی را در می نوشیدن خلاصه کند، بلکه با تدابیر مختلف، این خوش کردن لحظات را فراهم میکند، تا نیروهای جوان برای کار انگیزه و توان پیدا کنند و چه انگیزهای برای سخت کار کردن بهتر از به دست آوردن وسایل و ابزارهای بیشتر و پیشرفتهتر برای خوش کردن لحظات؟
اگر در نگاه خیاموار به لحظات زندگی کلیدواژة اصلی «دم» است، عرفا برای این مفهوم از اصطلاح «وقت» استفاده میکنند. عرفا و از جمله مولانا هم زندگی را در مقاطع زمانی متنوع و متکثر میبینند، مقاطع زمانیای که هر یک ورودی خود را از جایی برتر در بر دارند و از این طریق بارآور میشوند. مقاطع زمانیای که هر یک معنا و جایگاه و کارکرد ویژه خود را دارند و «صاحب وقت» را فرامیخوانند که به مقتضای این ورودی رفتار و حرکت کند.
برای فهم معنای اصطلاح «وقت» در نگاه عرفا حکایت زیر راهگشاست:
مريدی از مريدان شيخ سَرسَر خربزه شيرين به كارد برمیگرفت و در شكرِ سوده میگردانيد و به شيخ میداد تا میخورد. يكی از منكران اين حديث بر آنجا بگذشت، گفت: «ای شيخ! اين كه اين ساعت میخوری چه طعم دارد و آن سَرِ خار و گز، كه در بيابان هفت سال میخوردی، چه طعم داشت؟ كدام خوشتر است؟ شيخ گفت كه هر دو طعمِ وقت دارد، يعنی كه اگر وقت را صفتِ بسط بُوَد، آن سر گز و خار خوشتر از اين بود و اگر حالت را صورتِ قبض باشد و آنچه مطلوب است در حجاب، اين شكر ناخوشتر از آن خار بود.
پیداست که در نگاه ابوسعید، «وقت» پارهای از زمان است که خود مستقل از حوادث بیرونی و یا حالات درونی، واجد صفت قبض یا بسط است. اثر این صفت در احوال فرد پیدا میشود و فرد صاحب وقت، میبایست به مقتضای این صفت رفتار کند تا طعم آن را بچشد و مهمتر آن که از آن بهره ببرد.
مولانا هم با استناد به حدیث رسول (ص) همین مفهوم بهره بردن از صفات و مواهب پارههای زمان را با استفاده از اصطلاح «نفحه» تبیین میکند:
گفت پیغامبر که نفحتهای حق / اندر این ایام میآرد سبق
گوش و هش دارید این اوقات را / در ربایید این چنین نفحات را
نفحه آمد مر شما را دید و رفت / هر که را میخواست جان بخشید و رفت
نفحه دیگر رسید آگاه باش / تا از این هم وانمانی خواجهتاش
نگاه امثال مولانا به پارههای گسسته زمان و حس و حال موجود در هر یک، دستکم دو تفاوت اساسی با نگاه خیاموار دارد. اول آن که دیدم خیام از پارههای زمان یا از «دم» تنها توقع ایجاد شادی دارد. به تعبیر دیگر برای او تنها دمهایی مطلوب و ارزشمند هستند که وصف و طعمشان شادی و بسط باشد، اما از گفتار ابوسعید بر میآید که برای صوفیه، ارزش «وقت» میتواند در غم و قبض نهفته باشد. این نکته را مولانا با بینش شگفتانگیزی تبیین کرده است:
هر دمی فکری چو مهمان عزیز / آید اندر سینهات هر روز نیز
فکر را ای جان به جای شخص دان / زان که شخص از فکر دارد قدر و جان
فکر غم گر راه شادی میزند / کارسازیهای شادی میکند
خانه میروبد به تندی او ز غیر / تا در آید شادی نو ز اصل خیر
میفشاند برگ زرد از شاخ دل / تا بروید برگ سبز متصل
میکند بیخ سرور کهنه را / تا خرامد ذوق نو از ما ورا
غم کند بیخ کژ پوسیده را / تا نماید بیخ رو پوشیده را
غم ز دل هر چه بریزد یا برد / در عوض حقا که بهتر آورد
خاصه آن را که یقینش باشد این / که بود غم بنده اهل یقین
گر ترشرویی نیارد ابر و برق / رز بسوزد از تبسمهای شرق
سعد و نحس اندر دلت مهمان شود / چون ستاره خانه خانه میرود
آن زمان که او مقیم برج تو است / باش همچون طالعش شیرین و چست
تا که با مه چون شود او متصل / شکر گوید از تو با سلطان دل
هفت سال ایوب با صبر و رضا / در بلا خوش بود با ضیف خدا
تا چو وا گردد بلای سخترو / پیش حق گوید به صدگون شکر او
کز محبت با من محبوب کش / رو نکرد ایوب یک لحظه ترش
از وفا و خجلت علم خدا / بود چون شیر و عسل او با بلا
فکر در سینه در آید نو به نو / خند خندان پیش او تو باز رو
که اعذنی خالقی من شره / لا تحرمنی انل من بره
رب اوزعنی لشکر ما اری / لا تعقب حسرة لی ان مضی
آن ضمیر رو ترش را پاسدار / آن ترش را چون شکر شیرین شمار
ابر را گر هست ظاهر رو ترش / گلشن آرندهست ابر و شورهکش
فکر غم را تو مثال ابر دان / با ترش تو رو ترش کم کن چنان
بوک آن گوهر به دست او بود / جهد کن تا از تو او راضی رود
ور نباشد گوهر و نبود غنی / عادت شیرین خود افزون کنی
جای دیگر سود دارد عادتت / ناگهان روزی بر آید حاجتت
فکرتی کز شادیات مانع شود / آن به امر و حکمت صانع شود
تو مخوان دو چار دانگش ای جوان / بوک نجمی باشد و صاحبقران
تو مگو فرعی است او را اصل گیر / تا بوی پیوسته بر مقصود چیر
ور تو آن را فرع گیری و مضر / چشم تو در اصل باشد منتظر
زهر آمد انتظارش اندر چشش / دایما در مرگ باشی زان روش
اصل دان آن را بگیرش در کنار / بازره دایم ز مرگ انتظار
میبینیم که در این ابیات مولانا با تعبیر «فکر» یا «فکرت» از احوال حادث بر وجود آدمی یاد میکند، آن را مانند «شخص» و «مهمان» میبیند که وظیفه هرکس اکرام اوست. بعد به سراغ تبیین جایگاه «فکر غم» میرود و ارزش و جایگاه آن را نشان میدهد و در نهایت هم فرد را از انتظار رسیدن احوال مطلوب و خوشایند برحذر میدارد و به او گوشزد میکند که در هر حالی که هست، همان را اصل بگیرد و قدر بداند. بنابراین اولاً لزوماً این ما نیستیم که احوال متفاوت را در خود ایجاد میکنیم، ما میزبان این احوالیم و طبیعتاً پذیرایی از از هر مهمانی آداب و تشریفات خود را دارد. ثانیاً غم و اندوه نیز به مانند شادی و خوشی ارزشمند و مطلوب هستند و ثالثاً و از همه مهمتر این که باید دست از انتظار برای بهبود برداشت و «وقت» را غنیمت دانست. به این معنا که از هر حالی و از هر پارهای از زمان باید کام منطبق با همان را برگرفت: اندوه اقتضائات خود را دارد و شادی هم اقتضائات خود را، نباید اندوه را به انتظار شادی پس زد و قدر ندانست.
تفاوت دوم «وقت» صوفیان با «دم» خیام در آن است که در نگاه خیاموار، گویی دم، پارههای گسسته و منقطع عمر است و اصولاً بین دمهای گوناگون ارتباط و پیوستی نیست. به تعبیر دیگر این دمها رو به سوی مقصد و مقصود مشخصی ندارند و هر یک در هنگام حضور خود حالی را القا میکنند و میگذرند. این که شادی در نوع نگاه خیام اینچنین موضوعیت مییابد، یکی هم از این روست که وقتی بنا نیست کلیت لحظات عمر به انجام معناداری برسد، همین کافی است که جزئیات آن، یعنی همین دمهای دم دستی، خوش بگذرد.
اما دیدیم که «وقت» از جایی دیگر، جایی برتر سر رسیده است و به اصل خود هم بازمیگردد. در ابیات بالا، مولانا سخن از بازگشت غم به طالع خود گفت و این که این غم باید از نزد میزبان خود راضی و خشنود برود. پس «وقت» معنادار و جهتدار است. وقتها هرچند هم به ظاهر از هم جدا هستند و هر یک حال خاص خود را القا میکنند، اما در نهایت هریک کارکرد ویژه خود را در وجود شخص دارند و بخشی از ارتباط کلی فرد را با هستی بیکران و عالم برتر سامان میدهند. بنابراین «وقت»ها معنادار، جهتدار و دارای اصل و نسب هستند، حال آنکه «دم»ها پراکنده، بیمعنا و سر و ته هستند. پس وقت ذاتاً ارزشمند است و حال آن که دم در صورت ایجاد خوشی و یا قابلیت تبدیل به خوشی ارزشمند میشود.
همین تفاوت میان دم و وقت را میتوان بین نوعی نسبیانگاری معرفتی / اخلاقی در متون عرفانی، مثلاً در مثنوی، با نسبییتپنداری دوران معاصر دید: در نگاه عرفانی مولانا هیچ چیز ارزش و قطعیت ندارد و معنا و جایگاه همه پدیدهها و پدیدارها بنا به نسبتشان با حقیقت کل معین میشود. در حالی که در نسبیتانگاری معاصر، حقیقت کلی یا متصور نیست یا قابل شناخت و دسترسی نیست و بنابراین همه پدیدهها نسبی تلقی میشوند. از نسبیانگاری عرفانی نوعی شناخت پویا در جهت فهم ذات و حقیقت پدیدهها حاصل میآید و نسبیگرایی معاصر نوعی توقف در قضاوت و توقف در ظاهر محسوس پدیدهها.
بنابراین وقت اولاً ذاتاً ارزشمند است و نه بنابر خوشی یا ناخوشی حالی که ایجاد میکند، ثانیاً حرکت و شناختی در جهت حقیقتی کلی ایجاد میکند. به تعبیری دیگر معنادار و معنابخش است. در حالی که دم اولاً بسته به حالی که ایجاد میکند مطلوب یا نامطلوب است و در ثانی پراکنده و بیجهت و در نتیجه بیمعناست.
این مقدمه مفصل را آوردم تا به حال و روز این روزها برسم. حقیقت آن است که ایام پرمخاطرهای را سپری میکنیم و سیلهای بلاخیز رنگارنگ از زمین و آسمان بر سرمان میبارد. این هجوم میتواند از درون و بیرون، جسم و جانها را نابود و تباه کند. یک سلاح مؤثر البته در برابر این ناگواریها همان پناه بردن است به تجربه گذرا بودن زمان. اما مهم است که بدانیم این پناه بردن، از کدام سنخ است: «دم»های گذرا و یا «وقت»های پایدار.
به نظر میرسد در شعارهایی که در رسانههای رسمی و غیر رسمی سر داده میشود تا روحیه مردم درگیر با بلای کرونا تقویت شود، به این امر توجه خاص شده است: «کرونا هر چه باشد میگذرد یا کرونا را شکست میدهیم». این یعنی محدود کردن این بلا و مشکل در بازه زمانی خود و از این طریق بالا بردن تابآوری مخاطبان. حال پرسش من، به فرض صحت این ادعا(۳)، این است: آیا کرونا یک پدید گذرا و یا یک حال ناخوش ناپایدار است و یا آن که در یک سلسله اتفاقات معنادار جایگاه و کارکرد خود را دارد؟ آیا کرونا یک «دم»ناخوش است که باید در حد مقدورات خوشایندش کرد و از سر گذراند یا یک «وقت» است با معانی و کارکردهای خودش؟
این سؤال وقتی جدیتر میشود که سلسله رویدادهای شگفت اخیر را در جامعه و در جهان رصد کنیم. شاید سر رسیدن کرونا از پس سیل تلخیها و نابسامانیهای مداومِ ایران و جهان، نشانگر این باشد که این بلا نه اتفاقی گذرا، که حادثهای در میان حوادث است. اگر بنا باشد که ما هر یک از این حوادث را در قالب دمی ناخوش در نظر بگیریم، با همین فرمان باید جلو برویم: تقویت روحیه فردی و اجتماعی با شعارهای رنگارنگ و آداب شادیبخش(۴)، مبارزه با همه نیرو، آموزش همگانی و ...
ما اگر این حادثه را در بستر حوادث پس و پیش خود ببینیم و برای آن معنایی حقیقی قائل شویم، باید علاوه بر کارهای بالا، بعد معرفتی ماجرا را هم جدی بگیریم. این کار به این معناست که باید کرونا و حوادث پس و پیش آن را به شکل آیه و نشانه نگاه کنیم و نه اتفاقات بیمعنا، پیشامدهای تصادفی.
بر این اساس خوب است که به این آیات توجه کنیم(۵):
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ﴿۴۲﴾ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۴۳﴾ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ ﴿۴۴﴾ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۴۵﴾
و به يقين ما به سوى امتهايى كه پيش از تو بودند [پيامبرانى] فرستاديم و آنان را به تنگى معيشت و بيمارى دچار ساختيم تا به زارى و خاكسارى درآيند (۴۲) پس چرا هنگامى كه عذاب ما به آنان رسيد تضرع نكردند؟ ولى [حقيقت اين است كه] دلهايشان سخت شده و شيطان آنچه را انجام مىدادند برايشان آراسته است (۴۳) پس چون آنچه را كه بدان پند داده شده بودند، فراموش كردند، درهاى هر چيزى [از نعمتها] را بر آنان گشوديم تا هنگامى كه به آنچه داده شده بودند شاد گرديدند ناگهان [گريبان] آنان را گرفتيم و يكباره نوميد شدند (۴۴) پس ريشه آن گروهى كه ستم كردند بركنده شد و ستايش براى خداوند پروردگار جهانيان است (۴۵)
اگر این بلایای پیاپی و این دگرگونیهای محسوس در نظام عالم، پیامهایی از جانب دیگر هستی باشد، بنا به این آیات، اقتضای «وقت» تضرع و خاکساری است در برابر نشانههای پروردگار. در «ما قوی هستیم» یا «ما کرونا را شکست میدهیم» میتواند دهنکجی باشد به این اقتضائات. حتماً این شعارها و این رقصها و این تلاشها رفتار درستی در برابر این هجوم سختی هست، اما شاید پاسخ کافی و درخوری به نظام هستی نباشد.
فکر میکنم در پس همه این تکاپوها، ما نیازمند جستوجوی جدی و بیمدارای معنای زندگی و جایگاهمان در هستی هستیم، و الا قدر وقت را ندانستهایم.
چون قضا آید نبینی غیر پوست / دشمنان را باز نشناسی ز دوست
چون چنین شد ابتهال آغاز کن / ناله و تسبیح و روزه ساز کن
ناله میکن کای تو علام الغیوب / زیر سنگ مکر بد ما را مکوب
گر سگی کردیم ای شیرآفرین / شیر را مگمار بر ما زین کمین
آب خوش را صورت آتش مده / اندر آتش صورت آبی منه
از شراب قهر چون مستی دهی / نیستها را صورت هستی دهی
چیست مستی بند چشم از دید چشم / تا نماند سنگ گوهر پشم یشم
چیست مستی حسها مبدل شدن / چوب گز اندر نظر صندل شدن
(۱) برای روایتی از این حکایت ن.ک: https://www.beytoote.com/fun/fiction-vocal/informative7-story.html
(۲) این بیت از این جهت هم بسیار مهم است که از معدود مواردی است که میتوان در ادبیات کلاسیک دید که گویندهای «معنای زندگی» را بیان میکند.
(۳) واقعاً به فرض عقبنشینی کرونا در ماههای آینده، سالهای بعد میزبان شکل جهشیافته این ویروس منحوس (!) نخواهیم بود؟
البته پیش از همه این حرفها قدری به تناسب اصل اتفاق با نوع خبررسانی هم مشکوک هستم. گمان میکنم فضای رسانهای جهان خیلی جلوتر از اصل واقعه است...
(۴) این کار همان پناه بردن به می از شر غم و اندوه است، یعنی تجویز و توصیه خیاموار.
(۵) همچنین قس: اعراف 6ـ 94