تاریخچه جریان پیشرفت و توسعه خاصترین ابرقدرت نوظهور در دوران مدرن
واقعیت این است که خیلی از ما نسبت به خودمان کم توجهیم. با حرفهای مختلف، دیدگاههای کمتر مرتبط با ریشهها، تاریخ، هویت و فرهنگ خودمان و همچنین وضع امروزمان سرگرم شدهایم. همین هم شده که چیز زیادی از مسیر و الگوی متفاوتی که کشورمان ایران در مسیر تمدنسازی باید داشته باشد، نمیدانیم. شاید خودمان هم خیلی تقصیر نداشته باشیم، تا چشم باز کردیم مطالب تدوین شده زیادی درباره الگوهای دیگر وجود داشت، در حالی که ما تازه در ابتدای مسیریم.

بسیاری نقطهٔ آغاز اندیشهٔ توسعه و پیشرفت در میان حکمرانان ایران را اقدامات ابتدایی عباس میرزا میدانند. عباس میرزا، ولیعهد فتحعلیشاه قاجار، پس از مواجهه با تجهیزات پیشرفته ارتشهای اروپایی در جنگ با روسیه، اندیشهٔ جبران عقبماندگی ایران از کشورهای اروپایی را در سر پروراند و اصلاحاتی در ارتش آغاز کرد؛ اما اجل مهلت نداد و بیماری او را از ادامهٔ این مسیر بازداشت.
پس از او، دو صدراعظم دیگر؛ یعنی قائممقام فراهانی و امیرکبیر، گامهای مهمی برای اصلاحات ساختاری در عرصههای سیاسی، علمی و فرهنگی برداشتند؛ اما کارشکنی درباریان و دلالان عقبماندگی، موجب شد ناصرالدینشاه حکم قتل امیرکبیر را صادر کند و بار دیگر رؤیای اصلاح و تجدد دفن شود.
در دوران ناصرالدینشاه، همزمان با نیمهٔ قرن نوزدهم، ملتهایی با پیشینههای تمدنی همچون چین، عثمانی و ژاپن نیز پس از آگاهی از پیشرفتهای غرب، به اصلاحات دست زدند. از میان آنها تنها ژاپنیها توانستند با الگوبرداری متناسب و بیآنکه هویت تمدنی خود را از دست بدهند، در چند دهه خود را به قدرت برتر شرق آسیا بدل کنند.
ناصرالدینشاه نیز سه بار به اروپا سفر کرد. هدف آشکار این سفرها بررسی علل پیشرفت اروپاییان و ایجاد روابط دیپلماتیک بود، اما در عمل، نتیجهای جز خالیشدن خزانه، وامدار شدن ایران به دولتهای خارجی و صدالبته ثبت خاطرات تفریحی شاه در فرنگ، نداشت! در همان زمان، ژاپنیها هیئت ایواکورا را راهی اروپا کردند؛ هیئتی که بدون حضور امپراتور و بیاعتنا به تشریفات، مطالعات عمیقی در سیاست، اقتصاد، آموزش و صنعت انجام داد و دستاوردهای آن، بنیانگذار اصلاحات بزرگ میجی شد.
در سالهای پایانی قاجار، جز جرقههایی چون مشروطه، حرکت جدی در راستای تمدنسازی ایرانی-اسلامی رخ نداد و همین بیکفایتی راه را برای قدرتگیری رضاخان با حمایت انگلیس هموار کرد؛ سرداری که بهجای اصلاحات بنیادین، با تقلید ظواهر غرب، اگرچه پایهگذار برخی ساختارهای اساسی موردنیاز برای مدرنیته بود، اما بهدلیل بیتوجه به هویت تمدنی مردم ایران نتوانست در راستای توسعه پایدار قدم بردارد. درنهایت هم توسط همان انگلیسیهای از قدرت خلع شد. سیاستهای محمدرضا هم تنها کمی با پدرش متفاوت بود که منجر به لبریزشدن صبر مردم باهویت ایران و رقمخوردن انقلاب اسلامی در سال ۵۷ شد.
در نوشتههای پیشین تاریخ پیشرفت غرب و سپس ملتهایی چون آلمان، روسیه، آمریکا، ژاپن و چین را بررسی کردیم؛ ملتهایی که هر یک در برههای خاص با جهشی تعیینکننده توانستند مسیر خود را بهسوی توسعه و قدرت هموار کنند.
غرب نقطه آغاز پیشرفت خود و بهنوعی ری استارت شدن تاریخ خود را رنسانس میداند. جنبشی که با شکوفایی دوبارهٔ هنر و اندیشه آغاز شد و در ادامه به انقلاب علمی و تحول در شیوههای حکمرانی منتهی گردید. اروپاییان باتکیهبر ریسکپذیری و روحیه اکتشافی، مسیرهای تازهای در تجارت و استعمار گشودند و همین ماجراجوییها بستر انباشت سرمایه و پیدایش بازارهای جهانی را فراهم آورد. از سوی دیگر، با شکلگیری نهادهای مشارکتی و گسترش حکومت قانون، فضای اعتماد برای سرمایهگذاری و نوآوری پدید آمد و از دل همین ساختارها بورژوازی و طبقهٔ متوسط قدرتمند رشد کرد. در نهایت، تکیه بر عقلانیت و اهمیت یافتن علموفناوری، اروپا را وارد عصر انقلابهای علمی کرد و این سه عامل دستبهدست هم دادند تا موتور پیشرفت غرب روشن شود.

در آلمان، مسیر توسعه شکلی متفاوت داشت. این سرزمین پس از وحدت سیاسی در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم، با هدایت مستقیم دولت و حمایت همهجانبه از صنعت، توانست ظرف مدت کوتاهی خود را به قدرت صنعتی اروپا بدل کند. دولت آلمان نهتنها نقش ناظر بلکه نقش کارگردان اصلی صحنه توسعه را ایفا کرد. تمرکز بر آموزش عالی و ایجاد دانشگاههای پژوهشمحور، نیروهای متخصص و مهندسانی را پرورش داد که بهسرعت صنایع شیمی، فولاد و ماشینآلات را به شکوفایی رساندند. از سوی دیگر، پیوند نزدیک میان بانکهای بزرگ و صنایع سنگین، الگویی نو در سرمایهگذاری و تأمین مالی پدید آورد که آلمان را در عرصه اقتصاد جهانی به بازیگری تازهنفس و پرقدرت تبدیل کرد.

روسیه تزاری در قرون هجدهم و نوزدهم مسیر پرسنگلاخی را طی کرد. این کشور پهناور که در موقعیت دشوار ژئوپلیتیکی میان اروپا و آسیا قرار داشت، باوجود شکستها و بحرانهای فراوان، دست از تلاش برای اصلاح برنداشت. اصلاحات تدریجی، هرچند نیمبند، تداوم یافت و نشان داد که ارادهٔ حکمرانان برای نوسازی هرگز به طور کامل خاموش نشد. روسها باتکیهبر اقتدارگرایی نظامی و ارتش انبوه خود، نهتنها از دخالت خارجیها جلوگیری کردند؛ بلکه با استفاده از همان قدرت سخت، بر همسایگان خود نیز سلطه یافتند. استمرار اصلاحات در کنار بهرهگیری هوشمندانه از موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی، بهتدریج پایههای یک قدرت اسلاوی - ارتدوکس را در منطقه شمال شرق اروپا شکل داد.

در آنسوی اقیانوس، آمریکا پس از استقلال از بریتانیا مسیری تازه را آغاز کرد. این کشور بر وسعت سرزمین و منابع طبیعی غنی تکیه زد؛ منابعی که نیروی کار بردگان سیاهپوست آفریقایی و بومی آنها را به ثمر میرساند. اما نقطه تمایز آمریکا در نظام سیاسی جمهوری و نهادهای دموکراتیکش بود. در این ساختار نو، مردم بیش از هر حکومت غربی تا آن زمان (به جز احتمالاً دولتشهر آتن در دوران باستان) در تعیین سرنوشت سیاسی خود سهیم شدند و همین مشارکت، حس هویت ملی و اعتماد به آینده را تقویت کرد. علاوهبرآن، آمریکا با فراهمآوردن بستری نو برای مهاجران، سرزمینی شد که روحیه کارآفرینی در آن بهآسانی مجال بروز یافت. همهٔ اینها در کنار هم اساس تبدیلشدن این کشور به ابرقدرتی جهانی و پرچمدار ایدئولوژی تمدن غرب را پیریزی کردند.

ژاپن اما داستانی دیگر داشت. این کشور پس از مواجهه تلخ با عقبماندگی خود، راه انکار یا انفعال را نپیمود، بلکه با شجاعت به اصلاحات بنیادینی دست زد که کم از انقلاب نداشت. در دوران میجی، دولت مرکزی با الگوگیری هوشمندانه از غرب، ولی درعینحال پایبند به هویت فرهنگی و ملی خود، نظام آموزشی عمومی را بنیان گذاشت و سرمایهگذاری درازمدتی بر نیروی انسانی انجام داد. ژاپنیها دریافتند که راز پیشرفت در آموزش نسل جوان و پیوند میان دانش و صنعت است. آنها با تقویت هویت ملی و وفاداری به ارزشهای تمدنی خود توانستند در مدتی کوتاه به قدرتی جهانی بدل شوند که در عرصه شرق آسیا بیرقیب بود.

چین نیز سرگذشتی پر فراز و نشیب داشت. این سرزمین باستانی، پس از قرنها انزوا و تحقیر ناشی از سلطه قدرتهای خارجی، در سده بیستم با انقلاب کمونیستی مسیر تازهای را آغاز کرد. تکیه بر پتانسیل عظیم جمعیتی که در فرهنگ کنفوسیوسی با همبستگی اجتماعی مزین شده بود، زمینهساز بسیج نیروی انسانی برای پروژههای بزرگ ملی شد. فرهنگ فداکاری و سختکوشی که قرنها در کار کشاورزی و زندگی جمعی ریشه داشت، به موتور پیشبرد طرحهای صنعتی بدل گردید. در کنار اینها، دیپلماسی انعطافپذیر و عملگرای چینیها، امکان بقا و حتی پیشرفت در نظام جهانی پرآشوب را فراهم آورد. همین ترکیب موجب شد چین در کمتر از نیمقرن جایگاه خود را بازسازی کند و امروز در مقام رقیب اصلی آمریکا قد علم کند.
اکنون نوبت ایران است که مسیر خود را در این راه بپیماید. انقلاب اسلامی نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران بود که با بازگرداندن هویت تمدنی و دینی به متن حکمرانی، بستر شکلگیری الگویی تازه را فراهم کرد. این الگو نه بر تقلید سطحی از ظواهر دیگران، بلکه بر بازیابی سرمایههای بومی و تمدنی تکیه دارد. انسجام اجتماعی و مقاومت مردم در برابر فشارهای بیرونی نشان داده است که هویت ایرانی-اسلامی توان آن را دارد که ستون اصلی پیشرفت کشور باشد. در کنار این پشتوانه فرهنگی، سیاستهای کلان جمعیتی، علمی و فناورانه، نسل جوان و تحصیلکرده را به بزرگترین سرمایهٔ ملی بدل کرده است؛ سرمایهای که میتواند موتور محرک تمدن نوین ایرانی-اسلامی باشد.
الگوی حکمرانی جمهوری اسلامی نیز با تأکید بر استقلال و مقاومت در برابر سلطه قدرتهای جهانی، کشور را از تکرار وابستگیهای تلخ گذشته مصون داشته است. تجربهٔ ملتهای دیگر نشان میدهد که برای دستیابی به جایگاه یک ابرقدرت خاص، ایران باید اصلاحات ساختاری را با استمرار دنبال کند، نظام آموزش و پژوهش را بیشازپیش تقویت نماید و میان اقتصاد ملی، نوآوری فناورانه و استقلال سیاسی پیوندی ناگسستنی ایجاد کند. اگر این مسیر باتدبیر، شجاعت و پایداری طی شود، آیندهای متفاوت و درخور شأن تاریخی ایران و تمدن ایرانی-اسلامی رقم خواهد خورد؛ آیندهای که میتواند نه فقط برای مردم ایران که برای جهان پیامآور الگویی تازه از پیشرفت باشد.