احتمالا بارهای برایتان این سوال پیش آمده است که آمریکا چگونه توانست به ابرقدرت شماره یک نیمه دوم قرن ۲۱ و سالهای ابتدایی هزاره سوم تبدیل شود. آمریکا که سابقه پیدایش آن کمتر از ۲۵۰ سال است و در ابتدا تنها مجموعهای از روستاها و شهرهای کوچک کشاورزی بود که مهاجران اروپایی در قاره جدید بنیان نهاده بودند. قارهای که به عنوان سرزمین آرزوها شناخته میشد. این دنیای نو قرار بود فرصتی باشد برای ساختن بهشت زمینی. بهشتی عاری از جنگ، وحشت، فقر و زشتی.

با آنکه تاثیرگذاری قاره آمریکا در ابعاد جهانی تنها چند قرن قدمت دارد؛ اما بررسی همین تاریخ کوتاه درسهای بیشماری را به ما میآموزاند. برای همین تنها به صورت خلاصه پیشزمینه تاریخی کشور آمریکا را بررسی میکنیم و بعد به آن بخش که به سوال ما، یعنی چرا و چگونه آمریکا شرایط را برای ابرقدرت شدن خود فراهم کرد، پاسخ میدهد میپردازیم.
کلمب در سال ۱۴۹۲ پا به خاک آمریکا میگذارد. اروپاییان با این گمان که اینجا هندوستان است بومیان را هندی (Indian) مینامند. اسپانیاییها ۴ تمدن با قدمت بشری را با قساوت تمام از روی کره زمین محو میکنند! نوبت به دیگر کشورهای اروپایی همچون هلند، فرانسه و انگلستان میرسد تا در خاک دنیای نو اقدام به تاسیس مهاجرنشین کنند. مهاجرنشینهای جدید مکانیست که به اروپاییان ناامید از پیشرفت در خاک امپریالیسمزده و اشباع اروپا فرصتی دوباره برای شروع مجدد زندگی میدهد. همین موضوع موجهای بیشمار اروپاییان به آمریکا را در بر دارد. شهرهای نو در جای جای نیمه شرقی آمریکا تاسیس میشوند. در این میان خاک قاره جدید همچنان به عنوان سوژهای بسیار گرانبها در دستان خونآلود قدرتهای استعماری اروپایی دست به دست میشود. همین موضوع جنگها بسیاری را میان اروپاییان رقم میزند. انگلستان، فرانسه و اسپانیا سه ابرقدرت اصلی هستند که همچنان با قدرت هر چه تمامتر در خاک قاره جدید اعمال نفوذ میکنند. دامنه نفوذ اسپانیاییها و پرتغالیها در نیمه جنوبی قاره به خصوص آمریکای جنوبی بیشتر است. آمریکای شمالی میدان جنگ دو ابرقدرت زمانه یعنی انگلستان و فرانسه است. جنگهای بسیاری میان این دو ابرقدرت در میگیرد. برخی از پدران بنیانگذار آمریکا همچون جورج واشنگتن به عنوان سردار جنگی در جبهه انگلیسیها خدمت میکند، کسی که بعدها تبدیل به اولین رئیسجمهور آمریکا شد و نام پایتخت فعلی آمریکا نیز از اسم او برگرفته شده است. در نهایت اندیشه استقلال به تدریج در میان کسانی که خود را بیشتر متعلق به این سرزمین نو میدانند تا اروپا، پا میگیرد. آمریکاییها میخواهند مستقل باشند و نه خراجگذار ملکهای که کیلومترها دورتر در آنطرف اقیانوس اطلس بر تخت سلطنت خود در لندن تکیه زده است. جنگ برای استقلال آغاز میشود. بریتانیاییها از همه لحاظ از آمریکاییها سرتر هستند؛ اما آمریکاییها رویایی دارند که به خاطر آن حاضرند حتی با فرانسویها که در گذشته خود، به عنوان سرباز بریتانیا با آنها مبارزه کرده بودند، بر علیه دشمن مشترک خودشان یعنی بریتانیا متحد شوند. فرانسویها نیز از این فرصت که دست رقیب دیرینهشان را در قاره جدید کوتاهتر میکرد دریغ نمیکنند و علیرغم اینکه خودشان در جبهههای بسیاری درگیر هستند به آمریکاییها کمک میکنند. در نهایت مبارزات فرسایشی با بریتانیا نتیجه میدهد و آمریکا در سال ۱۷۷۶ اعلام استقلال میکند.
ایالات اولیهٔ آمریکا شامل ۱۳ مستعمرهٔ انگلیسی بود که از نیوهمپشایر در شمال تا جورجیا در جنوب امتداد داشتند و هر یک پیشینه، اقتصاد و ساختار اجتماعی متفاوتی داشتند: در نواحی نیوانگلند (ماساچوست، کانکتیکات، رودآیلند و نیو همپشایر) جمعیت عمدتاً شهرنشین و بر پایهٔ تجارت دریایی، ماهیگیری و صنایع کوچک خانوادگی رشد کرد و تکیهای قوی بر مذهب پیوریتن و شوراهای محلی خودگردان داشت؛ در منطقهٔ میانی (نیویورک، نیوجرسی، پنسیلوانیا و دلاویر) تنوع قومی و مذهبی بالا بود، اقتصاد ترکیبی از کشاورزی، تجارت غلات و صنعت چوب داشت و به نسبت از تساهل مذهبی و بازارهای داخلی گستردهتر برخوردار بود؛ اما در ایالات جنوبی (مریلند، ویرجینیا، کارولینای شمالی، کارولینای جنوبی و جورجیا) اقتصاد بر پایهٔ کشت محصولات گرمسیری بهویژه تنباکو و سپس پنبه و بر نیروی کار بردگان استوار بود، زمینهای وسیع و سیستم مالکیتی شکل گرفته بود و روابط طبقاتی شدیدی میان اشراف بزرگ زمیندار و کشاورزان کوچک وجود داشت. این ترکیب ناهمگون از سابقهٔ خودگردانی محلی، تنوع اقتصادی و اجتماعی و تضاد منافع از حقوق ایالتی تا اشکال مختلف کار اجباری زیرساخت پیچیدهای برای تشکیل یک دولت فدرال فراهم آورد که باید میان اقتدار مرکزی و استقلال ایالات مصالحه میکرد.
پس از آنکه در ۴ ژوئیهٔ ۱۷۷۶ ساکنان ۱۳ مستعمرهٔ انگلیسی با امضای اعلامیهٔ استقلال از پادشاهی بریتانیا جدا شدند، گروهی از متفکران و سیاستمداران جسور، که بعدها «پدران بنیانگذار» نام گرفتند، در کنوانسیون فیلادلفیا گرد هم آمدند تا برای نخستینبار در جهان مدرن، نظام یک جمهوری نوآورانه را بسازند؛ عجیب این است که این اقدام بیش از یک دهه زودتر از انقلاب بزرگ فرانسه در سال ۱۷۸۹ رخ داد و نشان داد آمریکاییها در عصر روشنگری تا چه اندازه مجذوب ایدهٔ آزادی فردی و حاکمیت قانون بودند. در این نشست، جیمز مدیسون، الکساندر همیلتون، بنجامین فرانکلین و دیگران با کنار گذاشتن مقالات کنفدراسیونِ ناکارآمد، ساختاری فدرال را بنیان نهادند که سه قوهٔ مجریه، قضائیه و قانونگذاری را از هم جدا میکرد و با خلق کالج انتخاباتی، توازنی هوشمندانه میان ایالات کوچک و بزرگ برقرار میساخت؛ در نهایت جورج واشینگتن با اتفاق آرا پدران بنیانگذار آمریکا، به عنوان نخستین رئیسجمهور آمریکا سوگند یاد کرد تا به رویای اولین جمهوری مدرن جهان جامهٔ عمل بپوشد. حال نوبت بومیان یا همان سرخپوستها بود که سهم خود را برای تحقق رویای سفیدپوستها بپردازند!
پس از تشکیل آمریکا، جوانترین کشور جهان دست به طرحریزی مرزها و گسترش قلمرو خود، به خصوص به سمت غرب زد. خرید لوئیزیانا از فرانسه در سال ۱۸۰۳، بزرگترین معاملهٔ زمین در تاریخ آمریکا بود که بخش وسیعی از سرزمینهای غرب رود میسیسیپی را به کشور افزود و مساحت اولیه آمریکا را دوبرابر کرد! این اقدام، نه تنها مسیر مهاجرت موجهای جدیدی از تاجرها، کشاورزان و جویندگان طلا را هموار کرد، بلکه مفهومی نوین تحت عنوان «سرنوشت مانیفست» را پدید آورد؛ ایدهای که گسترش آمریکا تا ساحل غربی اقیانوس آرام را حق الهی و اجتنابناپذیر سفیدپوستها میدانست. در ادامهٔ همین اندیشه، جنگ با مکزیک (۱۸۴۶–۱۸۴۸) منجر به الحاق تگزاس و ایالات وسیعی چون کالیفرنیا، نوادا و یوتا شد و پیمان اورگن (۱۸۴۶) نیز ناحیهٔ اورگن را میان بریتانیا و آمریکا تقسیم کرد. از مهمترین انگیزهها این گسترش، سرزمینهای بکری بود که محصولات کشاورزی و معادن جدید را به عنوان مهمترین سرمایههای اولیه آمریکا در اختیار مردمان آن میگذاشت. البته توجه به این نکته مهم است که این زمینها، خسته از صاحبان بومی خود، هزاران سال منتظر سفیدپوستها بودند تا بیایند و از آنها بهرهبرداری کنند! همچنین زیرساختهای لجستیکی همچون ساخت کانال اری در نیویورک (افتتاح ۱۸۲۵) و خطوط راهآهن ترنسکانتیننتال (تکمیل ۱۸۶۹)، شکل گرفت تا شبکهٔ حملونقل کارآمدی از بنادر ساحلی تا اعماق قاره ایجاد شود و با کاهش هزینه و زمان جابهجایی کالاها، تجارت داخلی و صادرات به اروپا را متحول کند.

در ابتدای قرن نوزدهم، پنبه به کالایی استراتژیک در اقتصاد جهانی تبدیل شده بود؛ کارخانههای نساجی در انگلستان و شهرهای صنعتی فرانسه به پنبهٔ سبک و ارزانقیمت آمریکایی وابسته بودند تا بتوانند پاسخگوی نیاز صنعت جدیدی که انسان مصرفگرای اومانیستی مدرن بنیان نهاده بود را بدهند: صنعت مد و پوشاک. صادرات انبوه پنبه از بنادر نیواورلئان و چارلستون به اروپا، ستون فقرات تجارت خارجی ایالات جنوبی را شکل میداد و به شکل بیسابقهای ثروت و سرمایهٔ لازم برای زیرساختهای صنعتی را فراهم میآورد. همین ثروت بود که پایه اولیه پیشرفت آمریکا را شکل داد. اما سوال اینجاست که این پنبهها که در انتهای مسیر خود تبدیل به لباسهای اشرافی و مطابق مد پاریس و لندن میشدند، چگونه و توسط چه کسانی تولید میشدند؟
با اختراع ماشین پنبهکوب توسط ایلای ویتنی در ۱۷۹۳، فرایند جداسازی دانههای پنبه از الیاف تا پنجاه برابر سریعتر شد؛ اما برخلاف تصور اولیه، نهتنها نیاز به نیروی برده کاهش نیافت، بلکه کشاورزان را به گسترش مزارع پنبه و استخدام بردگان بیشتر تشویق کرد. در نتیجهٔ این سودآوری شتابگرفته، شمار ایالات بردهدار از شش در سال ۱۷۹۰ به پانزده در سال ۱۸۶۰ رسید و عملاً بردهداری به موتور اصلی اقتصاد آمریکا بدل شد. افزون بر این، شبکهٔ پیشرفتهٔ حملونقل داخلی از خطوط راهآهن شمال تا کشتیهای بخار خلیج مکزیک امکان جابهجایی سریع بردگان و پنبه را فراهم کرد. به طوری که در دهههای ۱۸۲۰ و ۱۸۳۰، سالانه نزدیک به ۳۰,۰۰۰ برده میان ایالات جابهجا میشدند تا جانشین کارگران ناکافی در مزارع جدید شوند. تجمیع فناوری (ماشین پنبهکوب)، زیرساختهای حملونقل و بازارهای داخلی و جهانی، بردهداری را نهتنها حفظ بلکه تشدید کرد. سود کلان پنبه، بانکها و موسسات مالی را به سرمایهگذاری در بردهداری وامیداشت و تاریخ آمریکا را با یکی از تاریکترین فصلهای خود پیوند زد. فصلی که ثروت مادیِ بر خون و رنج انسانها بنا نهاده شده آن، پایه اصلی توسعه و زیرساخت این بهشتی که برای کسانی که نمیخواستند در آن مشارکت کنند جهنم بود را پایهگذاری کرد. پیشرفت و توسعهای به قیمت ریخته شدن میلیونها خون.

صدرا یگانه | ۱۴۰۱ مهندسی برق