حتماً نام شهرهای هیروشیما و ناگازاکی ژاپن به گوشتان خورده است. امسال، ژاپن هشتادمین سالگرد بمباران اتمی این دو شهر را گرامی میدارد؛ یعنی آخرین و مهمترین سالگرد در فرهنگ ژاپنی. بر اساس باورهای سنتی ژاپنی، پس از گذشت هشتاد سال، چرخه تکامل روح کامل میشود و روح به آرامش ابدی میرسد. همچنین، اهمیت این سالگرد از آنجا نیز ناشی میشود که معمولاً پس از این مدت، دیگر هیچیک از نزدیکان مستقیم فرد در قید حیات نیستند؛ به همین دلیل، یادبود از حالت شخصی و خانوادگی خارج میشود و به شکلی نمادین، به یک یادمان جمعی، اجدادی و اجتماعی تبدیل میشود.

انفجار بمبهای اتمی در سال ۱۹۴۵ در شهرهای ژاپن نقطه پایانی بر جنگ جهانی دوم بود. جنگی که در کنار جنگ اول حاصل بیشخواهی اروپاییان ناراضی از سهم خود در کیک استعمار بود؛ اما مصیبتهای آن تقریبا گریبان تمام مردمان جهان را گرفت.
موضوع بحث ما اما چیز دیگریست. بررسی چگونگی پیشرفته شدن ژاپن. بسیاری گمان میکنند پیشرفته شدن و توسعه یافتن ژاپن، بعد از جنگ دوم و پس از تن دادن ساموراییهای شمشیرشکسته به خواستههای آمریکا بود. گویی غرب حکم فرمانبری را داشت که ابتدا بالهای شاهین تیزپر و قلدر آن زمان شرق آسیا را به آتش بکشد تا ژاپن ارزشهای آمریکا را بپذیرد و سپس ققنوس برخاسته از خاکستر دو بمب اتمی را تحت حمایت خود قرار دهد؛ چرا که حالا دیگر ژاپنِ قلدر و سرکش تبدیل به شاگرد اول مکتب غربگرایی شده بود؛ اما همه اینها اشتباه است. درستتر بخواهم بگویم تنها بخشی از ماجرا است.
اولین مواجهه جدی ژاپنیها با غرب سالها قبلتر رخ داده بود. زمانی که ناوگان آمریکاییها در ۱۹۴۵ قرارداد صلح یکطرفهای را به ژاپنیها تحمیل کرد، در سال ۱۸۵۳ با اعمال قدرت دریایی، ژاپنیها را مجبور به امضا قراردادهای تجاری و دیپلماتیک نابرابر کرد. ژاپنیها از سال ۱۶۰۳ تا آن زمانها تحت حکومت شؤگونسالارانه توکوگاوا بودند. آنها به دلیل سیاستهای انزواطلبانه، به دور از هیاهوی عصر استعمار اروپاییان، از گزند استثمار غربیان در امان مانده بودند. اما این بار به دلیل برتری مطلق نیروی دریایی آمریکا مجبور به پذیرش قراردادهایی شدند که شرافت ژاپنیشان را لکهدار کرده بود. چنین شرایطی ،طی پانزده سال، نقطه پایانی بود برای توکوگاوا و آغازگری بود برای نهضتی که ژاپن را طی ۵۰ سال به قدرتی جهانی و امپراتور بیرقیبی در شرق آسیا بدل کرد.
تاریخ پیشرفت ژاپن در نوع خود منحصر به فرد است. ملتهایی با قدمت تاریخ، ناگهان سروصدای قدرت نظامی برتر غربیها، بیدارشان کرد. اما درست در همین زمان تقریبا تنها این ژاپنیها بودند که توانستند به عنوان یک ملت غیر اروپایی سوار قطار پیشرفت شوند. ژاپنیها کاری را کردند که چینیها، ایرانیها و ترکها علیرغم قدمت چندصدساله و بعضا چندهزارساله نتوانستند.
ژاپن مجمعالجزایری کوهستانی در لبهی شرقی آسیا، جدا از خاک اصلی قاره آسیا است. همین موقعیت ژاپن را از تاختوتازهای گاه و بیگاه امپراتوریهای ماندگار و گذرا مصون نگاه داشت؛ اما این دور بودن باعث نشد تا از فرهنگهایی چون چین و کره تاثیر نپذیرد؛ چرا که چین مجرایی بود که تا قرنها ژاپنیها را به باقی دنیا متصل میکرد و همین بستر انتقال فرهنگ، دین، فناوری و بازرگانی به ژاپن بود. تمدن اولیه ژاپن از دهکدههای کشاورزی شروع شد و آرامآرام با شکلگیری دولت مرکزی و نقش آیینی امپراتور، ساختار قدرت پیدا کرد. به تدریج از ابتدای هزاره دوم تا قرن پانزده و شانزده، طبقه جنگاوران بالا آمدند، درگیریهای داخلی بالا گرفت، و قدرت از دربار به دست نظامیان و فرماندهان محلی افتاد. سالها کشور در بینظمی و جنگ خانگی بود، تا سرانجام یک نظام فئودالی متمرکز با صلح نسبی شکل گرفت و قدرت بهطور کامل به دست شوگونها افتاد. دوران ادو، دوره ثبات، انزوا و نظم بود: اما همین انزوا با رسیدن ناوهای غربی در سال ۱۸۵۳ به پایان رسید. فشار خارجی و آشوب داخلی راه را برای اصلاحات ریشهای باز کرد: آغاز عصری نو بهنام میجی.

پس از سرنگونی خاندان توکوگاوا، باقی خاندانهای صاحب قدرت برای پر کردن خلأ قدرت از مشروعیت خاندان امپراتوری که قدمتی دوهزاروپانصدساله دارد، استفاده کردند. با مرکزیت دادن ظاهری به خاندان امپراتوری، حول امپراتور موتسوهیتوی جوان، نظامی مدرن را ترتیب دادند که چابکی لازم را برای اعمال اصلاحات اساسی برای تبدیل ژاپن به یک ابرقدرت را داشت. دوران حکمرانی موتسوهیتو که از ۱۸۶۸ تا ۱۹۱۲ به طول انجامید، مِیجی نامیده شد که به معنای حکومت نورانی و درخشان هست.
به جریانی که توسط نخبگان ژاپنی در دوران امپراتوری موتسوهیتو ترتیب داده شد تا ژاپن را به یک کشور پیشرفته تبدیل کنند هم نهضت میجی میگویند.
اما نکتهای که باید به طور ویژه بررسی شود این است که چرا تقریبا تنها این ژاپنیها بودند که توانستند در مواجهه با مدرنیزاسیون غربی، خود را با آن سازگار کنند و با اعمال اصلاحات آن چه را در ابتدا مبهوت آن شده بودند به دست آورند.
جالب این است که ملتهای دیگر هم چنین مواجههای را از سر گذراندند؛ اما موفق به انجام اصلاحات موثر نشدند. احتمالا داستان هیئتهای اعزامی و سفرهای ناصرالدین شاه را به فرنگ شنیدهاید. سفرهایی که با اعزام هیئتهای ژاپنی به اروپا همزمان بود؛ اما آوردههای ناصری کجا و سوغات ژاپنیها کجا! سهم ما از سفر فرنگ ناصرالدین شاه گوجه فرنگی و سرسره بود و سهم ژاپنیها اصلاحات اساسی موثر در ساختارهای آموزشی، نظامی، سیاسی و اجتماعی بود که تنها طی پنجاه سال ژاپن را به نقطهای رساند که حتی روی دست غربیها زدند و در جنگ با روسها در سال ۱۹۰۵، چنان شکستی را به تزار و ارتشش وارد ساختند که همان از مقدمات انقلاب سوسیالیستی روسیه، ۱۲ سال بعد، در ۱۹۱۷ شد.
تفاوتی که ژاپن را از ایران، چین و ترکیه عثمانی جدا میکند، قبل از هر چیز در این بود که پس از سقوط نظم قدیم (شوگونسالاری)، توانست یک ساختار سیاسی متمرکز و مدرن را از نو بسازد؛ این در حالی بود که کشورهایی مثل ایران، عثمانی یا چین همچنان درگیر سازوکارهای فرسوده، فساد گسترده و چنددستگی قدرت بین دربار، علما، فئودالها و نیروهای خارجی بودند. مهمتر از ساختار، ژاپن موفق شد ایدئولوژی اصلاحات را با چهرهای ملی و مقدس گره بزند؛ امپراتور بهعنوان نماد وحدت و تبار آسمانی، نقشی مشروعکننده ایفا کرد؛ در حالی که در ایران یا عثمانی، شاه و سلطان نهتنها مشروعیتساز نبودند، بلکه خود بخشی از مسئله بودند.

عامل کلیدی دیگر، میزان مداخلهی خارجی بود. ژاپن، بهرغم فشار غرب، به دلیل دور بودن اروپاییان، همچون سرزمینهای آمریکا، آفریقا، جنوبِ شرق آسیا، هند و چین، هیچگاه مانند دیگر ملتهای خواستار پیشرفت، تحت نظارت شدید غربیها نبود؛ اما ایران به طور مستمر مورد دستاندازی امپریالیسم روسی و بریتانیایی بود تا جایی که زمانی روی کاغذ میان روسیه و بریتانیا تقسیم شد، چین با قراردادهای تحقیرآمیز تحمیلی بریتانیا دستوپنجه نرم میکرد و عثمانی با به یدک کشیدن لقب «پیرمرد بیمار اروپا»، از همه سمت تحت فشار امپراتوریهای نوظهور اروپایی بود. در دل این آشوب، نخبگان ژاپنی که بسیاریشان از طبقه سامورایی بودند، بهجای مقاومت، خود پیشگام اصلاحات شدند. این در حالی بود که در ایران و عثمانی، طبقات سنتی بهشدت در برابر هر تغییری ایستادگی میکردند. نهایتاً و از همه مهمتر، ژاپن الگوبرداری را نه بهصورت کورکورانه، که با برنامهریزی منسجم و هوشمندانه پیش برد؛ غرب را فهمید، اما هویت خودش را فراموش نکرد. در سمت دیگر در ایران، عثمانی و چین، نگاه به غرب باعث به وجود آمدن طبقهای خودباخته و غربزده شد که خود را با ظاهر غربی در نقش نخبه جا میزدند و نه تنها به پیشرفت ملت خودشان کمک نکردند، بلکه با نشر خودباختگی خود در میان مردمانشان باعث عقبافتادگی مضاعف شدند؛ به طوری که همین غربزدگی، باعث شد اصلاحات نه تنها کارساز نباشد، بلکه عثمانی را با آن قدرت و عظمت پایدار چندصدساله دچار فروپاشی کرد، الحاق ایران و چین را هم به قطار پیشرفت حدود دو قرن به تاخیر انداخت.
نکتهای که داستان پیشرفت ژاپن به ما میدهد پیوست فرهنگی است. ژاپنیها همانند باقی ملتها از دیگران الگو میگیرند؛ اما هیچگاه هویت خود را فراموش نمیکنند و حتی در بزرگترین جنبشهای اصلاحی و تغییرات اساسی در تاریخ خود، با نگاه به خود، نیمنگاهی به دیگران میاندازند.