در سلسله متن رد پای غرب، به صورت گزیده و کوتاه تلاش کردیم تا نسبت به سیر پاگیری تمدن غرب که امروزه پرچمدار آن آمریکا است، دید به نسبت سطحی اما جامعی بدست آوریم. قطعا با مطالعه چندین یادداشت نمیتوان انتظار داشت آن بهرهای که اندیشمندان از تاریخ میبرند تا نسبت به وقایع امروز دنیا تحلیل داشته باشند را کسب کرده باشیم؛ اما همین مقدار کافی بود تا در قدم اول، نسبت به تاریخ و نحوه جریانشناسی آن اطلاع داشته باشیم و در قدم دوم، نسبت به مولفههای تمدنی اروپا در قرنهای پس از قرون وسطی تا دو الی سه قرن پس از آن، اطلاع کسب کنیم.

حال از آنجا که همه ما از اعماق قلبمان خواستار این هستیم که جایگاه ایران را در دنیا بالاتر از همیشه و به عنوان یک ابرقدرت ببینیم، باید در ابتدا با بررسی تاریخ کشورهایی که این مسیر را در گذشته پیمودهاند تا جایگاه خود در دنیا را احیا کنند، نسبت به بالا و پایین این مسیر اطلاع کسب کنیم.
پس از پیشرفتهای سیاسی، فرهنگی، علمی و نظامی اروپا، مدتی طول کشید تا دیگر ابرقدرتهای قرون میانی، به خود بیایند و شروع به اعمال اصلاحات و تغییرات لازم برای پیشرفت کنند. در این میان برخی ملل موفق شدند و برای برخی دیگر چندین قرن طول کشید تا این فاصله را جبران کنند. برخی نیز همچون امپراتوری عثمانی علیرغم اعمال اصلاحات، به علت رعایت نکردن پیوستهای فرهنگی و مردمی، از صفحه روزگار محو شدند.
در قرنهای شانزده تا نوزده شاهد یکهتازی امپریالیسم اروپایی توسط ملتهای پرتغال، اسپانیا و از همه قدرتمندتر فرانسه و انگلیس بودیم. پس از آن، این آلمانیها بودند که چون به طور مستقیم دسترسی به آبهای آزاد اقیانوس نداشتند، امکان تجهیز ناوگان دریایی خود و تبدیل شدن به یک قدرت دریایی برای ایجاد مستعمره در سرزمینهای دور را همانند همسایگان غربی خود نداشتند؛ به همین علت از همتایان غربیتر خود که همجوار اقیانوس اطلس بودند، عقب ماندند؛ اما طولی نکشید که آلمانیها گلیم خود را از آب بیرون کشیدند.
روسها نیز به دلایل تقریباً یکسان، این عقبماندگی را تجربه کردند؛ ولی در چند قرن بعد نشان دادند همچنان به عنوان یک ابرقدرت امکان عرض اندام دارند؛ به طوری که پس از جنگ جهانی دوم در قامت شوروی، تنها ابرقدرتی بودند که توانایی ایستادگی در مقابل لیبرالیسم و سرمایهداری آمریکایی را داشتند و صحنه روزگار را هم تبدیل به میدان نبرد خود با آمریکاییها کردند؛ هر چند که در نهایت از این نبرد پیروز بیرون نیامدند اما امروز همچنان به عنوان روسیه و با رهبری پوتین بار دیگر در جایگاهی برابر با بسیاری از ابرقدرتهای دیگر دنیا همچون آمریکا و چین به سر میبرند.
آمریکاییها نیز این عقبماندگی را تجربه کردند و بررسی روایت پیشرفت آنها درسهای بسیاری برای آموختن دارد. پس از استقلال از امپراتوری بریتانیا در سالهای انتهایی قرن هجده، در ابتدا تنها ۱۳ مجموعه روستای کشاورزی بودند که خود را ایالت مینامیدند؛ اما در نهایت در قرن نوزده و بیست به تدریج ابتکار عمل را بدست گرفتند و در انتهای قرن بیستم ابرقدرت شماره یک دنیا شدند.
در این میان شرقیها نیز از جمله ژاپنیها و چینیها، به دنبال احیای شکوه قرنهای گذشته و خسته از تحقیرها چنددهساله بریتانیا و غربیها به تدریج و با ایجاد اصلاحات اثبات کردند که برای ابرقدرت شدن نیازی به تماما غربی شدن نیست. هرچند این ادعا بسیار جای بحث دارد.
حال در متنهای بعدی با نگاه به گذشته میخواهیم از پیشرفت صحبت کنیم. مقولهای که ایرانیان شاید از حدود دویست سال پیش برای اولین بار در تکاپوی دست یافتن به آن افتادند. زمانی که عباس میرزا، شاهزاده و ولیعهد لایق قاجاری، که پیشرفتهای فناوری و نظامی اروپاییان او رو به فکر فروبرده بود از سفیر فرانسه در اردوگاه جنگی خود پرسید: «چه قدرتی موجب برتری شما نسبت به ما میشود؟ علت پیشرفت های شما و سبب ضعف دائمی ما چیست؟ شما هنر حکومت کردن و فاتح شدن را بلدید، در صورتی که ما در جهل شرم آور خود درجا میزنیم و به ندرت آیندهنگری می کنیم. مگر جمعیت و حاصلخیزی و ثروت مشرق زمین از اروپا كمتر است؟ یا پرتو آفتاب قبل از آنکه به شما برسد ما را روشن میکند برای ما برکت کمتری را موجب می شود تا برای شما؟ یا خدایی كه مراحمش بر جمیع ذرات عالم یكسان است خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمیكنم. اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بكنم كه ایرانیان را هشیار نمایم.»
صدرا یگانه | 1401 مهندسی برق