در شماره قبل، با گوشهای از مشکلاتی که ناترازی انرژی برای کشور ایجاد کرده آشنا شدیم. حجم بالای ضرر ناترازی اما، ما را با یک سوال بزرگ مواجه میکند: «اگر میزان ضرر ایجاد شده توسط ناترازی تا این میزان بالاست، راه حل مقابله با آن چیست و چرا تاکنون اقدامی برای حل آن صورت نگرفته است؟»

همانگونه که از تعریف ناترازی برمیآید، برای حل آن یا باید میزان عرضه انرژی را افزایش داد و یا میزان تقاضای آن را کاهش. هرکدام از این دو رویکرد را با روشهایی متفاوت میتوان انجام داد که وابسته به نوع انرژی مورد استفاده است. به طور مثال، همانگونه که انتظار داریم، واردات برق، گاز و یا مشتقات نفتی هر کدام پیچیدگیهای فنی و اقتصادی خود را دارند. از طرفی، پیشتر گفتیم که بیش از هفتاد درصد سبد انرژی ایران از گاز طبیعی است. پس منطقی است راهکارهای کاهش ناترازی را از گاز شروع کنیم. میان افزایش عرضه و کاهش تقاضا نیز، معمولا راه آسانتر افزایش عرضه است، پس اول سراغ آن خواهیم رفت.
به طور کلی، میتوان دو راه برای افزایش عرضه میزان گاز تصور کرد. افزایش تولید گاز یا واردات آن:
1. واردات گاز
اگر فردی را به صورت تصادفی در خیابان انتخاب کنیم و از او بپرسیم «اگر کالای الف را نداشته باشیم، برای بدست آوردنش چکار باید بکنیم؟» احتمالا اولین پاسخی که خواهد داد این است که «بروید و بخرید!» ما هم اگر به دریای نفت و گاز زیر پایمان مغرور نباشیم، شاید این گزینه انتخاب بدی نباشد. آخر دست بر قضا ما دقیقا در میان بزرگترین تامینکنندگان گاز جهان قرار گرفتهایم! چه از شمال و چه از جنوب. اما مسئله اینجاست که ما نه میتوانیم و نه باید گاز را وارد کنیم. اگر از کسری بودجه که هر سال دامنگیر دولت است چشم بپوشیم، ظرفیت واردات گاز توسط انشعابات خط لولهای که به خارج از کشور متصل شده، محدود است و تاسیس خط لوله جدید هم زمان و هزینه بر است. پس حتی اگر بخواهیم هم نمیتوانیم به میزان مورد نیاز گاز وارد کنیم. اما مسئله مهمتر درباره واردت گاز، ناتوانی ما در اینکار نیست بلکه نادرستی اینکار است.
واردات گاز، آنهم در مقیاس بالا، وابستگی به کشور صادر کننده ایجاد میکند. از طرفی سهم بالای گاز در سبد انرژی ایران این وابستگی را تشدید میکند. همچنین نکته مهم دیگر آن است که خطوط گاز منطقهای هستند؛ اخلال منطقهای در تامین به سختی جبران میشود. یعنی اگر ورود گاز در کشور مبدا خط لوله، به دلیل اختلافات سیاسی و یا مشکلات فنی، انجام نشود، دیگر نمیتوان با همان خط لوله از مبدا دیگری کمبود واردات را جبران کرد. واردات دیگر حاملهای انرژی مثل نفت که با کشتی وارد میشوند اینگونه نیست و میتوان مبدا دیگری پیدا کرد. این سه مورد در کنار هم، باعث میشود که در صورت تامین گاز توسط واردات، کشور در حوزه انرژی به میزان زیادی آسیبپذیر شود.
2. تولید
درباره تولید هم پاسخ یک کلمهای همان نمیتوانیم و نباید است. شورای عالی انرژی در سال 99، چشم انداز تولید و مصرف گاز طبیعی در کشور را در سناریوهای متفاوت بررسی کرد. برای تولید، سه سناریو وجود دارد. یک سناریوی ایدهآل که در آن حداقل 50 میلیارد دلار هزینه صرف بهسازی چاههای موجود و انجام عملیاتهای توسعه و کشف میادین جدید خواهد شد. سناریوی دوم آن است که اقدامات نگهداشت به همراه احداث ایستگاههای فشارافزایی انجام شود و سناریوی سوم شامل اقدامات معمول مانند تعمیرات و نگهداری چاهها برای برداشت است. سناریوی مصرف نیز آن است که با فرض رشد اقتصادی 5.6 درصدی و نرخ رشد جمعیت 1.1 درصدی، تقاضا به حدود 1300 میلیون متر مکعب در روز خواهد رسید. همانطور که در نمودار زیر میبینید، در هیچکدام از سناریوها، تولید به تنهایی توانایی پوشش مصرف را ندارد و با نزولی شدن روند تولید در همه سناریوها به علت رو به کاهش گذاشتن ذخایر طبیعی، فاصله روز افزونی میان مصرف و تولید ایجاد خواهد شد.

نکته دیگری که باید در انتخاب میان افزایش عرضه و کاهش تقاضا در نظر داشت، این است که در صورت عدم کاهش مصرف بیرویه و غیر مولد، حتی اگر با تولید و یا واردات، ظرف تقاضا پر شود، کشور به علت هدردادن مقدار زیادی از منابع طبیعی گار متحمل ضرر بین نسلی بزرگی شده است. طبق سند تراز گاز، تنها در سال پیش رو، اختلاف مصرف گاز در حالت بهینه و مصرف فعلی، حدود 55 میلیارد متر مکعب معادل 13.75 میلیارد دلار خواهد بود.
حال باید دید که اگر این سخنها درست باشد و راه حل ناترازی در تولید و واردات یافت نمیشود، آیا میتوان به درستی از مردم انتظار کاهش مصرف داشت؟ آیا ما واقعا مردم پر مصرفی هستیم؟ با فرض مصرف بالا، آیا یک شهروند معمولی نقش پررنگی در مصرف بیرویه انرژی دارد؟ در شماره بعد به این سوالات خواهیم پرداخت.
امین زمانی | ۱۴۰۰ مهندسی برق