در شماره قبل، با مفهوم ناترازی انرژی آشنا شدیم و دیدیم که مهمترین صورت تولید انرژی در ایران به شکل گاز و مهمترین صورت مصرف آن به شکل گاز و برق است. پس بیشترین تأثیری که ناترازی انرژی بر کشور میگذارد، در دو قالب ناترازی برق و ناترازی گاز خواهد بود. در این شماره، بررسی میکنیم در هر گوشهای از اقتصاد، هنگامی که میزان انرژی مورد نیاز تأمین نشود، چه ضررهایی و تا چه میزان تحمیل خواهند شد.

مخازن نفت، بهمرورزمان و با افزایش میزان نفت برداشت شده، دچار کاهش فشار میشوند. این کاهش فشار نهتنها استخراج نفت را سختتر میکند؛ بلکه قسمتی از نفت را غیرقابلاستحصال میکند. پس باید طبق برنامهریزی مشخصی با تزریق گاز و آب، قابلیت استخراج نفت از چاه را که اصطلاحاً آن را «ضریب بازیافت مخزن» مینامند حفظ کرد. تزریق گاز بهموقع و طبق برنامه، موجب افزایش ضریب بازیافت نفت به میزان ۹.۱۵ درصد خواهد شد که معادل افزایش ۱۶.۳ میلیارد بشکه نفت به ذخایر قابلبرداشت است، با فرض تخمین قیمت هر بشکه ۵۰ دلار معادل ۸۱۵ میلیارد دلار خواهد بود! اما چون تزریق نشدن بهاندازه مسائلی مانند قطعی مشهود نیست، معمولاً اولین اقدامی که با کمبود گاز دولتها انجام میدهند، جلوگیری از تزریق گاز مورد نیاز به مخازن نفتی است.
در سالهای گذشته، صادرات برق و گاز ایران، هر دو با مشکلات جدی مواجه شده است. در سال ۴۰۱، کاهش درآمد ارزی که ناشی از صادر نکردن بود، حدود ۳.۶ میلیارد دلار تخمین زده میشود. اما این کاهش درآمد ارزی، کمترین آسیب وارده ناشی از کاهش صادرات است. پایبند نبودن ما به قراردادهای صادراتی، کشور مقصد را تشویق به یافتن تأمینکنندگان دیگر میکند. این مسئله نهتنها به وجهه بینالمللی و قابلیت ایران برای عقد قراردادهای بعدی لطمه میزند، بلکه باعث میشود ایران اثرگذاری خود را بهعنوان یک بازیگر بینالمللی از دست بدهد. به طور مثال، بعد از آنکه تعهدات ایران در صادرات گاز به عراق انجام نشد و این کشور را با مشکل در برقرسانی مواجه کرد، مقامات عراق قسمت قابلتوجهی از سهم ایران در تأمین منابع انرژی مورد نیاز خود را با ترکیه جایگزین کردند. با همه اینها، کاهش صادرات نیز معمولاً جزو اولین انتخابهای مسئولین برای جبران ناترازی است.
حدود ۸۳ درصد ظرفیت نیروگاهی کشور، از نیروگاههایی تشکیل شده که سوخت اولیه آنها گاز است. این یعنی در فصل سرد که مصرف بخش خانگی گاز افزایش چشمگیر پیدا میکند، گاز کافی برای تحویل به نیروگاهها وجود ندارد. در این شرایط دو اتفاق میفتد. اول تحویل سوخت جایگزین به نیروگاهها بهجای گاز طبیعی و دوم قطعی برق در اثر کمبود سوخت که جلوتر بیان خواهیم کرد. سوخت جایگزینی که بهجای گاز استفاده میشود، غالباً گازوئیل و در برخی موارد نفت کوره (مازوت) است. حال مشکل اینجاست که علاوه بر مسائل زیستمحیطی، قیمت صادراتی گازوئیل و مازوت بسیار بیشتر از قیمت گاز است. یعنی بهازای هر کیلوواتساعت برقی که با گازوئیل و به جای گاز تولید میشود، کشور متحمل ضرر میشود. میزان این ضرر در سال ۴۰۱ برابر ۱۰.۶ میلیارد دلار بوده است.
شاید بتوان گفت جدیترین مشکلی که ناترازی انرژی برای اقتصاد کشور ایجاد میکند، کمبود انرژی برای فعالیتهای صنعتی است که خود را در قطعی گاز و برق صنایع نشان میدهد. در چند سال اخیر معمولاً در فصل سرد، گاز صنایع به علت افزایش مصرف گاز خانگی قطع میشد و در فصل گرم، با وجود اینکه تمام ظرفیت نیروگاهی کشور درگیر تولید توان بود و باز هم پاسخگوی مصرف نبود، برق صنایع قطع میشد. در سال گذشته اما مشکل کمبود سوخت باعث شد در فصل سرد قطعی برق داشته باشیم.
بهعنوانمثال، سه صنعت بزرگ کشور شامل پتروشیمیها، فولاد و سیمان را در نظر بگیرید. تنها در سال ۴۰۱ عدم تأمین گاز صنعت سیمان ۱۲۰۰ میلیون دلار و کاهش ۲۳ درصدی تولید فولاد، بیبهرگی ۱۴۰۰ میلیوندلاری را برای کشور داشته است. همچنین تأمین نشدن سوخت پتروشیمیها بهتنهایی ۱۳۰۰ میلیون دلار کاهش صادرات را به همراه داشته است. از طرفی بیبهرگی کشور، ناشی از کاهش مصرف مشترکان صنعتی در ماههای گرم (خرداد تا شهریور) سال ۴۰۱ حدود ۳.۵ میلیارد دلار تخمین زده میشود. (معادل ۵ درصد GDP بخش صنعت). این ضررها بدون درنظرگرفتن مسائلی مانند کاهش سرمایهگذاری در صنعت، ایجاد تلاطم در بازار، بیکاری کارگران و تعطیلی بنگاههای کوچک و استهلاک و خسارت به تجهیزات است.
اگر در ماههای گذشته از قطعی برق منزل خود و تعطیلی دانشگاه ناراضی بودید، این نارضایتی عمومی را نیز باید به مضرات ناترازی اضافه کنیم. البته این نکته را بهخاطر داشته باشید که قطعی برق منازل در همه دولتها، آخرین جایی بوده که ناترازی خود را نشان میداده و اگر این قطعیها را دیدهایم، یعنی همه آنچه پیش از اینن گفته شد، انجام شده و باز ناترازی پای خود را به خانهها بازکرده. حال شاید بتوان عبارت «نوک کوه یخ» که در شماره قبل به آن اشاره شد را بهتر درک کرد. در شمارههای بعدی به سؤالی مهم میپردازیم. چه باید کرد؟
امین زمانی | ۱۴۰۰ مهندسی برق