در شمارههای قبل، ناترازی گاز را بهعنوان مهمترین حامل انرژی در ایران بررسی کردیم. ازآنجاکه انرژی الکتریکی دومین صورت مصرف انرژی ما است و تولید و مصرف آن تفاوتهای فنی مهمی با حاملهایی مانند گاز یا بنزین دارد، در این شماره، ناترازی برق خواهیم را خواهیم کرد.

شاید ملموسترین شکل ناترازی انرژی که در ایران برای شهروندان قابللمس است، ناترازی برق باشد. بیست هزار مگاوات کسری، مقداری است که خود را در قالب خاموشیهای مکرر برای مشترکان مسکونی، خاموشیهای بیشتر برای صنایع و فراموششدن صادرات برق نشان داده است. اگر بخواهیم مقیاسی از بیست گیگاوات داشته باشیم، ظرفیت اسمی شبکه برق ایران حدود هشتاد گیگاوات است.
حجم بالای ناترازی، تنها قسمتی از ماجراست. مهمترین وجه تمایز برق و دیگر حاملهای انرژی، ناتوانی در ذخیرهسازی آن، در مقیاس کلان است. همین باعث میشود که در هر لحظه هر مقداری توان الکتریکی مصرف شود، همان مقدار با درنظرگرفتن میزان تلفات، در شبکه تولید صورت گیرد. یعنی برای تأمین پایدار انرژی، نیاز به ظرفیت تولید بهاندازه توان مورد نیاز در اوج مصرف داریم. در ایران هم به جز سال گذشته که برای اولینبار خاموشیهایی به علت کمبود سوخت در پاییز و زمستان داشتیم، عاملی که باعث خاموشیها میشود نه کمبود سوخت بلکه نبود ظرفیت نیروگاهی کافی است. برای همین، همانگونه که خواهیم گفت، یکی از راههای کاهش ناترازی بدون حتی یک کیلوواتساعت تولید بیشتر یا صرفهجویی، کاهش فاصله بار شبکه در اوج مصرف و بار پایه است.
درباره گاز گفتیم که تولید یا واردات گاز، راهحل ناترازی نیست و باید به سمت بهینهسازی مصرف حرکت کرد. برق نیز مانند گاز وضع مصرف خوبی ندارد و اتلاف شدیدی از نیروگاه تا خطوط انتقال و مصرف نادرست وجود دارد. اما تولید انرژی و ساخت نیروگاههای جدید هم در سالهای گذشته علیالخصوص دهه نود فراموش شده بود. عدم تأسیس نیروگاههای جدید و بازدهی پایین نیروگاههای موجود، هر دو به دلیل سودده نبودن اقتصاد نیروگاه است. این مسئله دلایل متفاوتی دارد. مورد اول، عدم پرداخت بدهیهای دولت به نیروگاههاست. دولت بهعنوان مشتری نیروگاهها، بدهیهای سنگینی به آنها دارد. این بدهیها اغلب بسیار دیر پرداخت میشوند. در سال ۰۲ میزان بدهی دولت به نیروگاهها جمعاً حدود ۱۰۰ هزار میلیارد تومان بود. در سال ۰۲، دولت حدود ۳۰ هزارمیلیاردی از بدهیهای خود را پرداخت کرد؛ اما چون سازوکار اقتصادی مناسبی برای فروش برق طراحی نشده بود، بدهی دولت دوباره به میزان قبلی خود بازگشته است. نیروگاهی که از فروش برق خود درآمدی دریافت نمیکند، برای تأمین هزینههای جاری خود مانند حقوق کارکنان، گاهی اوقات مجبور به فروش غیرقانونی سوخت تحویل گرفته میشود؛ چه برسد به تعمیرات اساسی.
مورد دوم، ثابت ماندن نرخ آمادهبهکار است. همانگونه که گفته شد، میزان توانی که در لحظه به شبکه تزریق میشود، باید دقیقاً به میزان مصرف شبکه باشد. برای همین، مرکز دیسپاچینگ برق که مسئول مدیریت لحظهای شبکه برق است، در هر لحظه به هر نیروگاه میزان توانی که باید تولید کند را اعلام میکند. این عدد ممکن است برای ساعات زیادی از روز، کمتر از ظرفیت تولید نیروگاه باشد. از طرفی اما نیروگاه باید آمادگی خود را برای تأمین توان تا درصدی از ظرفیت خود را حفظ کند. شرکت توزیع، این حالت آمادهبهکار را دقیقاً مانند توان واقعی تولید شده، از نیروگاهها میخرد. یعنی به طور مثال ممکن است نیروگاهی با ظرفیت ده مگاوات، در ساعاتی دو مگاوات تولید توان و پنج مگاوات ظرفیت آماده داشته باشد. فروش آمادگی تولید قسمت قابلتوجهی از درآمد نیروگاههاست. حال، مسئله اینجاست که نرخ آمادگی از سال ۹۴ تثبیت شده است! یعنی حتی در مقایسه با نرخهای عادی که آنها هم مصوب و ثابت هستند، این نرخ قدیمی و بسیار پایین است.
نچه گفته شد، علل از صرفه افتادن صنعت برق و در نتیجه آن کاهش رشد تولید است. در شماره بعد، راهکار جدیدی را برای تولید بهصرفه و سودده برق بیان خواهیم کرد، راهکاری که هم در کوتاهمدت، به علت سرعت ثمربخشی بالا و هم در بلندمدت، به علت تولید برق تقریباً رایگان، میتواند تنها راه خروج از ناترازی برق باشد.
امین زمانی | ۱۴۰۰ مهندسی برق