
۳۱ خرداد سال ۱۳۶۰ مصادف با سالگرد شهادت دکتر مصطفی چمران وزیر دفاع وقت جمهوری اسلامی ایران در جبهههای جنگ است. هرجا و هر وقت از این حماسهساز بزرگ ذکر خیر میشود، جلوههایی از عرفان وی به عرصه سخن درمیآید؛ بیشک این حقیقتی غیر قابل انکار و به حق منعکس کننده جلوههای معنوی و عرفانی این انسان متعالی و وارسته از خود است. در کنار همه خصوصیات معنوی این شهید بزرگوار قصد این بود تا ضمن تجدید خاطره از جلوههای فعالیت علمی و مهندسی وی در جبهههای جنگ نیز نقل سخن نموده و یادآوری کنم که این شهید بزرگوار در کنار همه معنویتها، از تعهدات مهندسی خود نیز به هیچوجه فروگذاری نکرد و نشان داد که دو مقوله علم و ایمان یا مهندسی و عرفان در کنار یکدیگر و در وجود یک فرد میتواند باعث تعالی هر چه بیشتر هم از بعد معنوی و هم از بعد مهندسی شود.
راستش خود من هم که به عنوان یک دانشجوی سال دوم دانشگاه صنعتی شریف در همان ماههای ابتدای جنگ افتخار حضور در جبهه و عضویت در ستاد عملیات جنگهای نامنظم را داشتم، جلوه دیگری از این شهید بزرگوار به جز عشق به خداوند و ایثار در راه خدا و شهادت از مقاومت لبنان تا جبهههای جنگ ایران متصور نبودم؛ مرد بزرگی که سالهای عمر خود را در جنبش اَمَل (لبنان) خدمت و سوز ظلم و ستم به مسلمانان را با پوست و استخوان حس کرده و حالا با جمعی از یارانش از لبنان آمده بود تا در ستاد جنگهای نامنظم و در جبهه اصلی مبارزه با استبداد امپریالیسم خدمت نماید، در جامه وزیر دفاع جمهوری اسلامی ایران و بسیار خاکی در کنار رزمندگان ستاد عملیات جنگهای نامنظم ظاهر میشد. ستادی که خود در بنیادش تلاش بسیار کرده بود تا به کمک آن و مدد خداوند، شر متخاصمین و متجاوزین به میهن اسلامی را کوتاه کند. برای آخرین بار او را در ۲۷ خرداد سال ۱۳۶۰ و در شب نیمه شعبان و میلاد حضرت قائم (عج) در جمع رزمندگان ستاد عملیات جنگهای نامنظم در مدرسه سعدی دیدم. خیلی ساده و بیپیرایه از عشق به خدا و ثمرات آن یعنی ایثار و شهادت سخن میگفت. بعد از ۳۸ سال حافظهام چندان یاری نمیکند تا کلمات عارفانه و عاشقانهای را که بر زبان جاری نمود، به طور دقیق بیان نمایم ولی چهره متبسم و در عین حال نگران او را زیر نور ضعیف چراغ (که به علت شرایط حاد آن روزهای اهواز و محاصره دشمن و رعایت وضعیت قرمز خاموشی به ویژه در محل تجمع رزمندگان بود) هیچگاه فراموش نمیکنم. روی صندلی نشسته بود و سخن میگفت و بچههای رزمنده دورتادور او حلقه زده و روی زمین نشسته و به سخنهای شیرین او که ارتباط قلبی مستقیم با معنویتهای درونی آنها داشت، گوش فرا میدادند؛ از دهلاویه و موقعیت حساس آن و نزدیکی آن به پل سابله و شهر بستان سخن میگفت و بر اینکه این منطقه برای عملیات بازداری از پیشرویهای دشمن نقش کلیدی داشته و نیاز به حضور بیشتر و قویتر رزمندگان دارد، تأکید میکرد. داشت بچههای مدرسه سعدی را که تازه به جبهه آمده بودند آماده میکرد تا از اهمیت سوق الجیشی منطقهای که قرار است در آنجا مستقر شوند، آگاه نماید؛ بچههایی که تا سه هفته قبل از آن هنوز تفنگ ژ۳ و کلاشینکف را لمس نکرده بودند و از مین و خمپاره و تیربار چیز زیادی نمیدانستند. بچه-های مدرسه سعدی قرار بود تا چند روز بعد به این منطقه عملیاتی (که ۴ روز بعد شهادتگاه دکتر شد) اعزام شوند. بچه ها هم مثل همیشه با دکتر تجدید پیمان کردند که برای شهادت آمدهاند و در انجام رسالتی که به دوش دارند کوتاهی نخواهند کرد و با دستهای خالی حاضرند تا پای جان در مقابل دشمن متجاوز بایستند.
راستش جلوههای مهندسی این شهید بزرگوار کمتر در کتاب رشادتهای او به رشته تحریر درآورده شده است. برای من به عنوان یک دانشجوی مهندسی در هنگام شروع جنگ و بلکه مهندس این مرز و بوم در سالهای پس از آن خاطراتی از نمود مهندسی وی در خاطرم به یادگار باقی مانده که شاید اگر آنها را برای جامعه مهندسی کنونی خود بازگو نکنم، خیانت در رسم امانت کرده باشم.
زمانی که دکتر چمران به کمک تنی چند از مسئولین وقت کشور برای راهاندازی ستاد عملیات جنگهای نامنظم در بحبوبه شروع جنگ تلاش مینمود، به هیچ وجه از مهندسی جنگ غافل نبود. او به حاج حسین فهمیده (که خداوند به عمرش عزت و برکت دهد) مأموریت داد تا واحد مهندسی رزمی ستاد جنگهای نامنظم را در یک کارخانه نساجی متروک در منطقه کوت عبدالله در شهر اهواز راهاندازی نماید. وظیفه این واحد حمایت مهندسی از رزمندگان جبهههای جنگ که در مناطق جنگی دبحردان، جنوب حمیدیه، کرخه نور، عباسی، هویزه، مولیه، چولانیه، سوسنگرد، دهلاویه، صالح حسن، تپههای اللهاکبر و میشداغ و … مستقر بودند و از شهر اهواز حفاظت میکردند، بود. دکتر چمران با سر زدن مرتب به واحد مهندسی رزمی ستاد جنگهای نامنظم، پیشرفتهای حاصل شده را میشنید و راهنماییهای لازم را ابراز میداشت. اگر چه چمران در جامه وزیر دفاع بود ولی برای شناسایی موقعیت نظامی رزمندگان و همینطور نیازهای مهندسی آنها حتی از حضور در خط مقدم نبرد نیز دریغ نداشت و هر جا لازم بود با جامه یک رزمنده و جامه یک مهندس ظاهر میشد؛ گواه آن هم اینکه خمپاره شصتی که او را هدف قرارداد، به هنگام عملیات شناساییاش از موقعیت دشمن بود، یعنی زمانی که چمران بین خطوط اول نبرد رزمندگان با متجاوزین بود. چمران با حضور مستقیم خود در خطوط اول نبرد نیازهای ضروری جنگی و مهندسی رزمندگان را شناسایی و براساس آن دستورالعملهایی برای هدایت روند عملیاتها و توسعه و پشتیبانی مهندسی صادر میکرد. محصول دانش و تجربه دکتر چمران انبوهی راه حلهای علمی و کاربردی بود که تحقق هریک از آنها نیازمند فعالیت گروهی متخصص در رشتههای گوناگون و در اختیار داشتن امکانات آزمایشگاهی و صنعتی بود ولی درآن شرایط منابع در اختیار شامل تعدادی داوطلب عاشق و سالنهای خالی کارخانه نیمه مخروب نساجی بود. با تلاش شبانهروزی همین نیروها وپشتیبانی دکتر تعدادی ماشین ابزار تهیه و با تلاش بیقفه حاج آقا غفاری که در تهران کارخانه قطعه سازی داشت و مرتضی مرادی که او نیز در تهران کارخانه قالب سازی داشت و هردو کارهای خود را به دیگران سپرده و راهی منطقه شده بودند، نصب و راهاندازی گردید. همچنین من و شهید محمد ترکیان کوره ریختهگری کوچکی را برای ساخت قطعاتی که نیازمند ریختهگری بود، ساختیم. بدیهی است که با آن امکانات از میان دهها ایده خلاقانه دکتر تعداد بسیار کمی جامه عمل پوشید ولی همان تعداد اندک نیز منشأ آثاری بس ارزشمند در جریان دفاع مقدس شدند. من در اینجا قصد دارم برخی از این فعالیتهای مهندسی را که به چشم خود دیده و در برخی از آنها نیز مشارکت داشتم بیان کنم:
ساخت زیردریایی

از آنجایی که برای متوقف کردن پیشرویهای دشمن به سمت شهر اهواز، رزمندگان ضمن شکستن سیلبندها بخش زیادی از آب سد و رودخانه کرخه را به سمت دشتهای منطقه حمیدیه، هویزه و سوسنگرد هدایت کرده بودند و این موجب شده بود تا در بسیاری از این مناطق حد فاصل بین خطوط اول نبرد رزمندگان و نیروهای دشمن مردابهای کم عمق بوجود آید، دکتر معتقد بود که تک زدن و حمله به دشمن به کمک نیروی پیاده و قایق سخت است و موجب خسارات جانی فراوان خواهد شد. بنابراین ساخت زیردریاییهای نسبتا کوچک که در آرامش شب در داخل این دریاچه حرکت کرده و رزمندگان را از یک سمت به سمت دیگر برده و امکان نفوذ به خطوط دشمن را فراهم نماید، کلید خورد. شاید باور آن سخت باشد ولی اولین زیردریایی در سال ۱۳۶۰ و در همان سال اول جنگ در منطقه جنگی دبحردان اهواز و در مرداب بین نیروهای رزمنده و دشمن به آب انداخته شد. با اتمام مأموریت ستاد عملیات جنگهای نامنظم در زمستان سال ۱۳۶۰، ادامه توسعه و ساخت این زیردریایی در مقیاسهای بزرگتر به ارگانهای نظامی کشور واگذار شد. خوشبختانه این طرح کلید خورده در واحد مهندسی ستاد جنگهای نامنظم بعدها ادامه یافت و موجب تولید نسلهای پیشرفتهتر زیردریایی در ایران شد. در هر صورت حرکت مهندسی این مهندس عارف در همان سال اول جنگ برکاتی را نصیب کشور کرد که مهندسی نظامی کشور امروز از آن بهره میبرد. مأموریت انجام این پروژه به مهندس علیاصغر مصوری (دانش-آموخته دانشگاه صنعتی شریف) و مرتضی مرادی سپرده شده بود.
ساخت خودرو جیپ شنیدار

تپههای الله اکبر (که یک بار نیز شهید چمران درآنجا زخمی شده بود) و کوه میشداغ به علت رملی بودن و ماسههای روانی که داشت به سختی قابل تردد توسط نفر پیاده بود و امکان تردد خودرو حتی از نوع خودروهای کوهستانی مثل جیپ و لندرور و حتی زره پوشهای شنیدار نظامی وجود نداشت. به نظر دکتر خودروهای جیپ معمولی چهارچرخ باید به خودروهای سبک شنیدار تبدیل میشد تا بتوانند به راحتی در این منطقه رملی و با وجود شنهای روان تردد کنند و سلاح و مهمات و آذوقه به رزمندگان مستقر در آن نواحی برسانند. این طرح نیز در سال ۱۳۶۰ به نتیجه رسید و اولین خودرو لندرور شنیدار در واحد مهندسی رزمی ستاد جنگهای نامنظم ساخته و مورد آزمایش قرار گرفت. البته بعد از عملیات طریق القدس و آزادسازی شهر بستان و همچنین بعد از عملیات فتحالمبین و آزادسازی بخشهای وسیعی از منطقه فکه و بیرون راندن دشمن متجاوز از این منطقه، اهمیت سوق الجیشی این منطقه رملی کمتر شد و تا آنجا که من مطلع هستم، این طرح کلید خورده در واحد مهندسی رزمی ستاد جنگهای نامنظم در صنایع نظامی دنبال نگردید. مأموریت این پروژه نیز به مهندس علی-اصغر مصوری (دانشآموخته دانشگاه صنعتی شریف) سپرده شده بود.
ساخت اژدرهای خاک ریزشکن

این نیز طرح دیگری بود که به همت بینش مهندسی دکتر چمران در همان سال شروع جنگ کلید خورد. همانطور که بیان شد برای متوقف کردن پیشرویهای دشمن به سمت شهر اهواز، آب سد و رودخانه کرخه به دشتهای مقابل دشمن رها شده و دشمن نیز برای مهار این آبهای سطحی اقدام به زدن خاکریز و سیلبند در مقابل خود کرده بود. دکتر اعتقاد داشت که واحد مهندسی رزمی باید اژدرهایی طراحی نماید که بتوان با شلیک آنها از درون رودخانه و یا مردابهای بین نیروهای رزمنده و دشمن موجب خسارت به پلهای نظامی شناور ارتباطی دشمن شد. این پروژه بعد از شهادت دکتر چمران نیز ادامه یافت و مهندس مصطفی مجد که مسئولیت اجرای این طرح را برعهده داشت، در یکی از آزمایشهای عملیاتی اژدر در رودخانه کارون به شهادت رسید. از ادامه فعالیت این طرح بعد از ادغام ستاد جنگهای نامنظم شهید چمران با سازمان بسیج بیاطلاع هستم.
ساخت پلهای شناور متحرک فوق سبک

وجود آبهایی که برای توقف پیشروی دشمن به دشتهای منطقه هدایت شده بود، ارتباط رزمندگان خودی در خطوط اول جبهه را قطع میکرد. در واقع وجود رودها، کانالهای آبرسانی و بسترهای متفاوت ورود آب به حوضچههای آب بین خطوط نبرد رزمندگان و دشمن متجاوز باعث شده بود تا ارتباط زمینی و پیاده و خودرو بین رزمندگان در خطوط اول نبرد سخت و در بعضی مناطق به طور کامل قطع شود. دکتر میخواست که در همان خطوط اول نبرد پلهای ارتباطی طراحی و ساخته شود که ضمن سبک و قابل حمل بودن توسط نفر در مقابل آتش دشمن مقاوم بوده و در صورت انهدام به راحتی قابل جایگزینی باشد. در این راستا پلهایی از ترکیب چوب و شناورهای یونولیتی طراحی و ساخته شد که خواستههای دکتر را تأمین میکرد و ارتباط زمینی و پیاده و خودرو بین رزمندگان در خطوط اول نبرد و رساندن سلاح و مهمات و آذوقه به هنگام عملیات خودی یا تکهای دشمن را تسهیل مینمود. مأموریت ثبات، حفظ و نگهداری این پلها و ادامه طرحهای توسعهای آن نیز به بنده واگذار شده بود. طراحیهای توسعه یافته این پلهای شناور سبک که در زمان دکتر کلید خورد و اجرا شد، در عملیاتهای بزرگ دیگر مثل عملیات خیبر و عملیات بدر در سطح بسیار وسیعتر مورد استفاده قرار گرفت و پشتیبان بزرگی برای موفقیتهای کسبشده در عملیاتهایی بعدی رزمنگان اسلام گردید.
آنچه به یقین از این چند طرح مهندسی رزمی که به یاری و پشتیبانی شهید مصطفی چمران در همان سال اول جنگ کلید خورده و بعضا هم اجرایی شد میتوان نتیجه گیری کرد، این نکته است که علم و ایمان یا مهندسی و عرفان دو خصوصیت همپا و تفکیک ناپذیر این شهید بزرگوار بود و شهید چمران در عمل نشان داد که حضور عارفانه یک مهندس در خط اول نبرد روحیه رزمندگان را دوصد چندان میکند، موجب شناسایی و درک مستقیم نیازهای مهندسی رزمی در خطوط اول نبرد میشود، با انتقال ضرورت رسیدگی به این نیازها به پشت جبهه میتوان باعث کلید خوردن طرحهای مهندسی مفهومی کاربردی بزرگ شد و با انتصاب مدیران طرح شایسته موجب تبدیل این طرحهای مفهومی به ساخت عملی و سپس اجرای آنها شد. شهید چمران به ما مهندسین و دانشآموختگان دانشگاههای فنی و مهندسی میآموزد که در کنار همه معنویتها اگر وظیفه و تکلیف مهندسی را نیز جدی بگیریم و به آن به درستی اهمیت دهیم، قادر خواهیم بود در بحبوحه بحران و در جایی که بیشترین فشارهای دشمنان بر ملت ایران و مملکت جمهوری اسلامی وارد میشود، ضمن حفظ اتصال خود به خدا بر اساس ساختارهای معنوی ایجاد شده و توکل بر او با رشد و شکوفایی خلاقیتهای مهندسی موجب آن شویم که در کوتاهترین زمان ممکن و آن هم در بحرانیترین شرایط، ابتکارات و خلاقیتهای مهندسی کلیدی ارائه دهیم و باعث حفظ اقتدار کشور و ثبات کیان مرز و بوم میهن اسلامیمان شویم و آن را از گزند دشمنان قسم خوردهاش حفظ نماییم. اگر شهید چمران آن روز توانست با همه مسئولیتهای کشوری که بر عهده داشت، به طور جد در جبهههای نبرد حضور ملموس داشته باشد و نیازها و ضرورتهای خطوط اول نبرد را درک نموده و برای رفع آنها طرحهای اجرایی را حمایت کند و در همان سال اول جنگ راه حلهای اجرایی بدهد و آن را کاربردی نماید، پس ما مهندسین نیز امروز میتوانیم با یاری خداوند متعال نقشههای شوم دشمنان این مرز و بوم را خنثی نموده و با ارائه راه حلهای مهندسی ابتکاری و خلاقانه موجب کاهش فشارهای ناشی از تحریم و … شویم. از خداوند متعال میخواهیم که جلوههای معنوی و مهندسی این مرد بزرگ را در نسلهای مختلف مهندسی کشور روشن و زنده نگاه دارد.
یکی از استادان دانشگاه شریف