رشته و گرایش تخصصی: شیمی معدنی.
سابقهٔ تدریس/پژوهش: به گفتهٔ استاد، از سال ۱۳۸۴ به دانشگاه بازگشته و حدود ۱۹ سال در آن فعالیت داشته است.
سابقهٔ فعالیت حرفه‌ای خارج از دانشگاه: حدود ۱۰ سال فعالیت به‌عنوان عضو هیئت علمی پژوهشگاه صنعت نفت و کارمند رسمی وزارت نفت؛ راه‌اندازی شرکت دانش‌بنیان از سال ۱۳۹۷ در حوزهٔ تضمین جریان (Flow Assurance) در صنایع نفت و گاز.
من بهرام قنبری هستم و در سال ۱۳۷۷ از مقطع دکتری دانشگاه صنعتی شریف فارغ‌التحصیل شدم. نخستین فارغ‌التحصیل شیمی معدنی در این دانشکده بودم. پس از پایان تحصیل، به‌واسطهٔ بورس صنعت نفت، حدود ده سال در پژوهشگاه صنعت نفت به‌عنوان عضو هیئت علمی و کارمند رسمی وزارت نفت فعالیت کردم. از سال ۱۳۸۴ دوباره به دانشگاه بازگشتم و تاکنون در دانشگاه فعالیت دارم.
در این مدت تلاش کردم ارتباط صنعتی خود را از طریق پروژه‌های مرتبط با صنعت نفت حفظ کنم. تجربهٔ فعالیت در این صنعت در نهایت به آغاز کار یک شرکت دانش‌بنیان از سال ۱۳۹۷ در زمینهٔ Flow Assurance یا تضمین جریان انجامید. خدمات این شرکت به بررسی عواملی مربوط می‌شود که مانع تولید در چاه‌های نفت و گاز می‌شوند.
اگر از دیدگاهی کلی نگاه کنیم، جهان از ماده و انرژی تشکیل شده است. اگر ماده را در نظر بگیریم، از عناصر شروع می‌کنیم، به ترکیبات و سپس به مواد می‌رسیم. شیمی از معدود علوم پایه‌ای است که مستقیماً وارد عرصهٔ عمل می‌شود. ما در شیمی از علوم دیگری مانند ریاضی و فیزیک استفاده می‌کنیم تا عناصر، ترکیبات و مواد را بشناسیم و از آن‌ها بهره‌برداری کنیم.
در زندگی امروز تقریباً چیزی وجود ندارد که به شیمی ارتباط نداشته باشد؛ از پزشکی، دارو، غذا، پوشاک و کشاورزی گرفته تا صنایع گوناگون و حتی موادی که برای فعالیت خارج از جو زمین لازم‌اند. به همین دلیل، شیمی همچنان علمی پیشرو در کشف مرزهای جدید دانش است.
شیمی از یک سو به حوزه‌هایی مانند زیست‌شناسی و پزشکی و از سوی دیگر به فناوری‌های مهندسی متصل است؛ فناوری‌هایی که امکان تولید انبوه مواد مورد نیاز بشر را فراهم می‌کنند. برای مثال، اگر کود شیمیایی وجود نداشت، حفظ جمعیت کنونی زمین ممکن نبود؛ زیرا زمین‌های کشاورزی نیازمند استراحت بیشتری بودند. بنابراین، از غذا و سلامت تا بهداشت و مصنوعات، به شیمی نیاز داریم. به نظر من شیمی یک ضرورت است، نه یک انتخاب.
فارغ‌التحصیل شیمی می‌تواند در فعالیت‌های صنعتی، آزمایشگاهی، پژوهشی و دانشگاهی حضور داشته باشد یا از دانش خود برای تعریف خدمات و کسب‌وکار استفاده کند. در صنعت نفت، برای مثال، اندازه‌گیری‌های شیمیایی، حل مسائل تولید و خدمات مرتبط با چاه‌های نفت و گاز از حوزه‌های قابل فعالیت هستند.
در صنعت خصوصی به افرادی نیاز دارند که بتوانند کار عملی انجام دهند و مسئله‌ای را حل کنند. در عین حال، برخی فارغ‌التحصیلان محیط صنعت را نمی‌پسندند و مسیرهای دیگری انتخاب می‌کنند. بنابراین انتخاب مسیر شغلی باید با شناخت نیاز بازار و علاقهٔ فرد همراه باشد.
توضیح: در گفت‌وگوی موجود، دسته‌بندی کامل مشاغل مدیریتی، پژوهشی، غیرمستقیم و کارآفرینانه به تفکیک ارائه نشده است.
نکتهٔ مهم این است که داشتن تحصیلات دانشگاهی لزوماً به معنای وجود شغل متناسب با آن نیست. بازار کار بر اساس نیاز، عرضه و تقاضا شکل می‌گیرد. باید بتوانید نیازی را برطرف کنید و بدانید چه خدمتی می‌توانید ارائه دهید.
نکتهٔ دیگر، شناخت مزیت‌های نسبی خودتان است. دانشجویان ممکن است درس‌های مشابهی را بگذرانند، اما کسی که در کنار شیمی یک مهارت فنی، هنری یا حرفه‌ای داشته باشد، می‌تواند موقعیت متفاوتی پیدا کند. برای مثال، آشنایی با کاربرد خاص رنگ‌های شیمیایی یا توانایی انجام کار فنی می‌تواند به مزیتی متمایز تبدیل شود.
دانش علمی باید کامل و قوی باشد، اما در کنار آن ویژگی‌های شخصیتی و مهارت تعامل اهمیت دارند: توانایی صحبت و همکاری با افراد غیردانشگاهی، آمادگی برای کار عملی و یادگیری در محیط واقعی صنعت. صنعت به فردی چندوجهی نیاز دارد؛ دانشگاه وجه اصلی، یعنی دانش علمی، را فراهم می‌کند، اما همهٔ مهارت‌های لازم را به‌تنهایی آموزش نمی‌دهد.
در محیط صنعت ممکن است با کارگری کار کنید که تحصیلات دانشگاهی ندارد، اما تجربهٔ عملی او از شما بیشتر است. باید بتوانید با چنین افرادی تعامل مؤثر داشته باشید. این ارتباط و یادگیری عملی بخشی از آمادگی برای کار صنعتی است.
به نظر من بهتر است فرد حتی پیش از ورود به دانشگاه به آیندهٔ شغلی خود فکر کند. باید از همان ابتدا بپرسد چه نیازی را می‌تواند برطرف کند و آیا واقعاً علاقه‌مند است آن خدمت را ارائه دهد.
لازم نیست تا زمان کارآموزی رسمی در ترم‌های پایانی صبر کنید. می‌توانید فارغ‌التحصیلان دانشگاه را پیدا کنید، از محیط کارشان بازدید کنید و با صنعت آشنا شوید. من خودم در سال دوم کارشناسی، زمانی که فقط درس‌های مقدماتی شیمی را گذرانده بودم، با کمک استاد و همراه یکی از دوستانم برای تجربهٔ عملی اقدام کردم؛ با اینکه در رشتهٔ شیمی محض ما کارآموزی اجباری وجود نداشت.
دوستم در آزمایشگاه سازمان آب مشغول شد و من به کارخانهٔ تولید مواد شیمیایی سازمان آب رفتم. در آنجا با دستگاه‌ها و تولید موادی مانند گاز کلر، آب ژاول، کلرید آهن و اسید کلریدریک از آب‌نمک آشنا شدم. دیدن ارزش افزوده‌ای که از مواد اولیهٔ ساده ایجاد می‌شد، برایم بسیار جالب بود.
توصیهٔ من بازدیدهای علمی است. چند محیط صنعتی مختلف را ببینید تا متوجه شوید به چه کاری علاقه دارید؛ سپس ارتباط خود را با محیطی که پسندیده‌اید حفظ کنید. هر تجربهٔ صنعتی، حتی اگر به استخدام منجر نشود، شناخت و مهارتی به شما می‌دهد که در موقعیت‌های بعدی مفید است.
گاهی در یک بازدید صنعتی، مسئله‌ای مطرح و پروژه‌ای تعریف می‌شود. در یکی از همین موارد، پس از تعریف پروژه و تهیهٔ دستگاه GC، یکی از دانشجویان ما در همان مجموعه به‌عنوان اپراتور مشغول به کار شد. بنابراین کارآموزی و بازدید می‌توانند فرصتی برای شناسایی نیاز و ورود به بازار کار باشند.
در متن مصاحبه، نمونه‌هایی از کار آزمایشگاهی، کار در کارخانه‌های تولید مواد شیمیایی، فعالیت در صنعت نفت و گاز، کار با دستگاه GC و اندازه‌گیری‌های شیمیایی مانند سنجش کلسیم با تیتراسیون EDTA مطرح شده است.
برای مثال، ممکن است در یک میدان نفتی به اندازه‌گیری کلسیم نیاز باشد؛ کاری که روش آن در آزمایشگاه دانشگاه آموخته می‌شود، اما اجرای درست آن در محیط واقعی صنعت اهمیت دارد. همچنین نمونه‌ای از اشتغال یک دانشجو به‌عنوان اپراتور دستگاه GC در یک واحد صنعتی ذکر شد.
توضیح: مصاحبه وظایف، مقاطع تحصیلی، میزان تقاضا و مسیر ارتقای هر شغل را به‌طور نظام‌مند مشخص نمی‌کند.
بله، می‌توان دانش شیمی را با توانایی‌ها و حرفه‌های دیگر پیوند داد. برای مثال، ممکن است فردی در نقاشی از رنگ‌های شیمیایی خاص استفاده کند یا مهارت فنی خود را در کنار دانش شیمی به کار بگیرد.
نمونه‌هایی وجود دارند که افراد پس از تحصیل شیمی به رشتهٔ دیگری رفته‌اند یا برعکس، پس از فعالیت در حوزه‌ای دیگر، ضرورت یادگیری شیمی را احساس کرده‌اند. نکتهٔ اصلی این است که فرد نیاز واقعی را بشناسد و دانش شیمی را به آن مرتبط کند.
در بخش دولتی، اختیار استخدام معمولاً در دست خود مجموعه نیست؛ به همین دلیل، توصیه می‌کنم دانشجویان صرفاً به دنبال ادارات دولتی نباشند. در مقابل، مجموعه‌های خصوصی بر اساس نیاز خود به دنبال فردی هستند که بتواند کار مؤثری انجام دهد. البته ممکن است نگران باشند که برای آموزش نیروی تازه‌کار هزینه کنند، اما او در نهایت کاری انجام ندهد.
فضای دانشگاه از نظر محیط و روابط با صنعت تفاوت دارد. در صنعت باید با افراد مختلف کار کرد و شرایط عملی، از جمله حضور در میدان و محیط تولید، را پذیرفت.
یکی از مشکلات ارتباط دانشگاه و صنعت، نبود اعتماد کافی است. گاهی پروژه‌ای از طرف دانشگاه تعریف شده اما در میانهٔ کار رها شده است؛ گاهی دربارهٔ پرداخت‌ها اختلاف پیش آمده یا هزینهٔ کار پرداخت نشده است. این تجربه‌ها بر همکاری دو طرف اثر می‌گذارند.
در بخش خصوصی، اگر فرد یک بار توانایی خود را نشان دهد و کار را خوب انجام دهد، احتمال دارد برای همکاری‌های بعدی نیز به او مراجعه کنند. به همین دلیل، معرفی توانایی‌ها و ساختن اعتماد اهمیت زیادی دارد.
از تجربه‌های مطرح‌شده در مصاحبه می‌توان به فعالیت در پژوهشگاه صنعت نفت، وزارت نفت و بخش‌های آزمایشگاهی و تولید مواد شیمیایی سازمان آب اشاره کرد. استاد همچنین از پژوهشگاه‌ها، پژوهشکده‌ها و واحدهای تحقیق و توسعه به‌عنوان ساختارهایی یاد می‌کند که با هدف ایجاد ارتباط میان دانش و صنعت شکل گرفته‌اند.
توضیح: این موارد نمونه‌های ذکرشده در گفت‌وگو هستند و فهرست کامل فرصت‌های استخدامی دولتی محسوب نمی‌شوند.
ادامه تحصیل به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ موفقیت شغلی نیست. گاهی افراد کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری را پشت سر هم می‌گذرانند و تازه پس از آن تصمیم می‌گیرند وارد محیط کار شوند؛ درحالی‌که ممکن است در نهایت شغلی را بپذیرند که از سال‌های ابتدایی تحصیل نیز امکان آشنایی با آن وجود داشت.
من خودم پیش از دکتری هم به فعالیت صنعتی توجه داشتم، اما در آن زمان نگاه رایجی وجود داشت که کار صنعتی را بیشتر مناسب افرادی می‌دانست که مسیر دانشگاهی را ادامه نمی‌دهند. این نگاه، به‌ویژه در برخی صنایع دولتی، بر انتخاب‌ها اثر می‌گذاشت.
به نظر من افتخار بزرگی است که فرد بتواند از رشتهٔ تخصصی خودش درآمد کسب کند. بنابراین بهتر است تجربهٔ عملی و شناخت بازار را به بعد از پایان تمام مقاطع تحصیلی موکول نکند.
توضیح: استاد دربارهٔ ضروری‌بودن هر مقطع برای شغل‌های مشخص، تفکیک دقیقی ارائه نکرده است.
نمونه‌های زیادی وجود دارند که افراد پس از تحصیل در شیمی، رشتهٔ دیگری خوانده‌اند؛ همچنین افرادی که ابتدا شیمی نخوانده بودند و بعداً برای پاسخ‌گویی به یک نیاز به سراغ آن آمده‌اند. به نظر من، این تغییر زمانی معنا پیدا می‌کند که فرد ضرورت و کاربرد آن دانش را در کار خود احساس کند.
توضیح: در متن مصاحبه، نام رشته‌های قابل انتقال به‌طور مشخص ذکر نشده است.
مبنای فعالیت اقتصادی، برطرف‌کردن یک نیاز است. اگر فرد بتواند مسئله‌ای را شناسایی کند و برای آن راه‌حل ارائه دهد، امکان تعریف کار و کسب درآمد وجود دارد. بسیاری از مسائل صنعتی هنوز به‌درستی شناسایی و تعریف نشده‌اند؛ همین موضوع می‌تواند فرصت ایجاد کند.
من تلاش کردم ارتباطم با صنعت نفت را حفظ کنم و این ارتباط در نهایت به شکل‌گیری یک شرکت دانش‌بنیان در زمینهٔ تضمین جریان در صنایع نفت و گاز منجر شد.
در بخش خصوصی، وقتی کارفرما نتیجهٔ کار شما را ببیند و به توانایی‌تان اعتماد کند، می‌تواند همکاری را ادامه دهد. بنابراین برای فعالیت مستقل هم شناخت نیاز، توانایی اجرای کار و اعتمادسازی اهمیت دارد.
توضیح: مصاحبه انواع مدل‌های کسب‌وکار مستقل را به‌صورت فهرست‌شده معرفی نمی‌کند.
اشتباه نخست این است که تصور کنیم صرف درس‌خواندن و گرفتن مدرک، شغل متناسب را نیز تضمین می‌کند؛ درحالی‌که بازار کار بر پایهٔ نیاز و تقاضا شکل می‌گیرد.
اشتباه دوم این است که آشنایی با محیط واقعی کار را به پس از فارغ‌التحصیلی موکول کنیم. بسیاری از دانشجویان به کارآموزی یا بازدید صنعتی به چشم فرصتی برای استخدام نگاه نمی‌کنند و تجربهٔ عملی کافی به دست نمی‌آورند.
اشتباه سوم، محدودکردن خود به فضای دانشگاه و نداشتن آمادگی برای تعامل با افراد و شرایط متفاوت صنعت است. دانش علمی ضروری است، اما برای کار صنعتی باید بتوان با دیگران ارتباط برقرار کرد و کار عملی را نیز آموخت.
توضیح: این سه مورد از نکات تکرارشوندهٔ استاد استخراج و دسته‌بندی شده‌اند؛ در گفت‌وگو به‌صورت یک فهرست سه‌گانه بیان نشده‌اند.
از همان سال اول تلاش کنید با محیط‌های کاری مختلف آشنا شوید. می‌توانید سراغ فارغ‌التحصیلان دانشگاه بروید، درخواست بازدید از کارخانه‌ها بدهید و در فرصت‌های کارآموزی شرکت کنید؛ حتی اگر هنوز کارآموزی رسمی در برنامهٔ درسی شما نباشد.
بازدیدهای علمی را جدی بگیرید. چند محیط مختلف را تجربه کنید تا بفهمید به چه حوزه‌ای علاقه دارید: برای مثال، صنایع غذایی، صنایع سنگین یا صنعت نفت. اگر محیطی را پسندیدید، ارتباطتان را با آن حفظ کنید و به‌تدریج مهارت‌های لازم را بیاموزید.
در نخستین برخوردها شاید فقط شنونده باشید و پاسخ بسیاری از سؤال‌ها را ندانید. با تکرار تجربه، به‌تدریج می‌توانید سؤال بپرسید، پاسخ دهید و دربارهٔ مسئلهٔ صنعتی نظر بدهید. این یادگیری به زمان و حضور واقعی در محیط کار نیاز دارد.
در کنار همهٔ این‌ها، دانش شیمی را به‌خوبی بیاموزید و مهارت‌های ارتباطی و عملی خود را تقویت کنید. نباید با رشتهٔ خود احساس بیگانگی داشته باشید. پس از انتخاب مسیر، لازم است با جدیت برای پیدا کردن کاربرد آن تلاش کنید.
