موضوع: بررسی مسیر شغلی و کارآفرینی در مهندسی مکانیک؛ از دوران دانشجویی و ورود به صنعت تا توسعه محصول و فرصت‌های بین‌المللی
تهیه‌کننده: سجاد شمسی | مهندسی کامپیوتر ۴۰۱
خانم فاطمه امیدوار تهرانی، طراح صنعتی، فعال حوزه کارآفرینی و توسعه محصول و از اعضای مجموعه طراحی صنعتی کارا (Kara Product Design Studio) هستند. ایشان در زمینه طراحی و توسعه محصولات صنعتی، تجهیزات پزشکی و محصولات فناورانه فعالیت دارند و تجربه همکاری در پروژه‌های مختلف، از طراحی مفهومی و مدل‌سازی سه‌بعدی تا نمونه‌سازی و آماده‌سازی محصولات برای تولید را در کارنامه حرفه‌ای خود دارند.
فعالیت‌های تخصصی ایشان بر طراحی محصول، ارگونومی، بهبود تجربه کاربری، طراحی مکانیزم‌ها و توجه به الزامات ساخت و تولید متمرکز است. همچنین سابقه همکاری با تیم‌های میان‌رشته‌ای در حوزه‌های مهندسی مکانیک، الکترونیک و توسعه تجهیزات پزشکی را دارند.
● فعالیت در استودیو طراحی صنعتی کارا (KaraPD)، مجموعه فعال در حوزه طراحی و توسعه محصول
● تجربه طراحی و توسعه تجهیزات پزشکی و محصولات فناوری‌محور
● فعالیت در زمینه طراحی صنعتی، مدل‌سازی سه‌بعدی، نمونه‌سازی و طراحی برای ساخت (Design for Manufacturing)
● همکاری با تیم‌های تحقیق و توسعه و شرکت‌های فعال در حوزه تجهیزات پزشکی
● سابقه برگزاری دوره‌های آموزشی نرم‌افزار SolidWorks با کاربرد در طراحی صنعتی
● طراحی و نمونه‌سازی کلاه ثبت سیگنال‌های مغزی (EEG Cap)
● طراحی نمونه اولیه گاما پروب بی‌سیم (Wireless Gamma Probe)
● طراحی دستگاه و کلاه تحریک الکتریکی مغز (tDCS–TENS)
● طراحی محصولات و تجهیزات مرتبط با فناوری‌های پزشکی و سلامت
● کسب جایزه طلای مسابقات بین‌المللی طراحی (International Design Awards – IDA 2025) در بخش محصولات سلامت و تندرستی فردی، برای طراحی دستگاه خانگی و کلینیکی tDCS–TENS به همراه کلاه ارگونومیک
مهندسی مکانیک یکی از رشته‌های گسترده و پرکاربرد مهندسی است که فرصت‌های شغلی متنوعی، از فعالیت در صنایع بزرگ و شرکت‌های مهندسی تا فریلنسری، طراحی و توسعه محصول و راه‌اندازی کسب‌وکارهای نوآورانه، پیش روی فارغ‌التحصیلان خود قرار می‌دهد.
بااین‌حال، بسیاری از دانشجویان این رشته در دوران تحصیل شناخت کاملی از مسیرهای حرفه‌ای پیش روی خود ندارند. پرسش‌هایی مانند اینکه چه مهارت‌هایی برای ورود به صنعت ضروری هستند، چگونه می‌توان اولین تجربه کاری را کسب کرد، از کجا باید کارآفرینی را آغاز کرد و چه فرصت‌هایی در بازارهای داخلی و بین‌المللی وجود دارد، از مهم‌ترین دغدغه‌های دانشجویان مهندسی مکانیک به شمار می‌روند.
در این گفت‌وگو با خانم فاطمه امیدوار تهرانی، تلاش کردیم با بهره‌گیری از تجربیات ایشان در طراحی صنعتی، توسعه محصول و فعالیت‌های کارآفرینانه، به این پرسش‌ها پاسخ دهیم و نگاهی واقع‌بینانه به فرصت‌ها و چالش‌های مسیر حرفه‌ای مهندسان مکانیک داشته باشیم.
هدف این مصاحبه، آشنایی دانشجویان با مسیرهای مختلف شغلی، انتقال تجربیات عملی از فضای واقعی صنعت و ارائه دیدگاه‌هایی است که بتوانند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره آینده تحصیلی و حرفه‌ای کمک کنند.
در ادامه، دیدگاه‌ها و تجربیات خانم امیدوار تهرانی را در پاسخ به ده پرسش درباره مسیر شغلی و کارآفرینی در مهندسی مکانیک می‌خوانیم.
- مسیر شما از دوران دانشجویی تا ورود به صنعت و راه‌اندازی کسب‌وکار چگونه شکل گرفت؟
+ درس من که در حال اتمام بود، به شدت احساس می‌کردم هیچ تجربه کاری ندارم؛ به همین دلیل تصمیم گرفتم با کارآموزی شروع کنم. خودم شرکتی را پیدا کردم که در حوزه مورد علاقه ام یعنی مهندسی پزشکی فعالیت می‌کردند و دستگاه‌های اسپکت قلبی و تصویربرداری هسته‌ای می‌ساختند. کارم را آنجا شروع کردم و پس از آن داوطلبانه به شرکت دیگری در رفتم که ربات جراح سینا را می‌ساختند؛ رباتی که مشابه ربات داوینچی در دنیاست و در حال حاضر روی انسان نیز جراحی انجام می‌دهد. این دو محیط کارآموزی تجربه‌های بسیار خوبی به من دادند و جای خالی کارهای عملی را برایم پر کردند. پس از یک وقفه در دوران کرونا، به عنوان مدیر مستندات مهندسی در یک شرکت مشغول به کار شدم که با وجود تازه‌کار بودنم، مستندات مهندسی شرکت را به من سپردند و آنجا نکات فنی زیادی را از تیم و مدیر فنی یاد گرفتم. شغل بعدی من طراح صنعتی بود که صفر تا صد طراحی محصولات به من سپرده شد و از آنجا که مجبور بودم خودم جستجو کنم و یاد بگیرم و آزمون و خطا کنم، اعتمادبه‌نفس خوبی در این زمینه پیدا کردم. پس از حدود سه سال کار در این فضا، مقطع ارشد را شروع کردم. در نهایت به این نتیجه رسیدم که مسیر رسیدن به کارآفرینی نیازمند همین تجربه‌های میانی است؛ اینکه اگر فرد در شرکت‌های مختلف کار کند تجربه مناسبی کسب میکند، سبک‌های مدیریتی متفاوت را می بیند، با مدل‌های کار تیمی، موارد فنی و صنعتی یا حقوقی و مالی آشنا میشود و این تجربه پیش زمینه مناسب را برای شروع کار مستقل خود یا تشکیل تیم فراهم میکند.
- اگر امروز دوباره دانشجوی سال اول مهندسی مکانیک بودید و فقط چهار سال برای ساختن آینده شغلی‌تان فرصت داشتید، روی چه مهارت‌ها و تجربه‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کردید؟
+ من همیشه به دانشجویان می‌گویم که حین دوران دانشجویی حتماً در پروژه‌های عملی دخیل شوند؛ حتی اگر شده هفته‌ای یک روز به یک شرکت بروند تا دید صنعتی پیدا کنند. چهار سال دوره کارشناسی بهترین زمان برای کسب تجربه است، خصوصاً اگر فرد هدف مشخصی داشته باشد. اما حتی اگر هدف هم مشخص نباشد، همین تجربه‌های کاری به فرد هدف می‌دهند و مسیر را روشن میکنند. برای مثال، حتی اگر مسیر آینده یک دانشجو مهاجرت باشد، این تجربیات به او کمک میکند تا سریع‌تر آزمون‌های زبانش را بدهد یا درگیر کارهای پژوهشی شود و آنها را به رزومه‌اش اضافه کند. به طور کلی، اصلاً توصیه نمی‌کنم که یک دانشجو، مخصوصاً در رشته‌ای کاملاً صنعتی مانند مهندسی مکانیک، صرفاً دانشجو بماند و فقط تئوری بخواند. وارد نشدن به فضای کار و صرفاً درس خواندن ریسک بالایی دارد و باعث میشود فرد در کسب تجربه‌های متنوع و پیدا کردن مسیر اصلی خود مقداری عقب بیفتد.
- یک فارغ‌التحصیل مکانیک مسیرهای مختلفی مثل استخدام در صنعت، فریلنسری، ادامه تحصیل و کارآفرینی پیش رو دارد. به نظر شما چطور باید بین این مسیرها انتخاب کند؟
+ بهترین راه این است که دانشجویان در همان دوران کارشناسی تا زمانی که فرصت دارند، مسیرهای مختلف را امتحان کنند. هر فردی جنس روحیه متفاوتی دارد؛ ممکن است من با کار پژوهشی ارتباط بهتری برقرار کنم و شخص دیگری با صنعت و کارهای عملی. اگر دانشجویان بتوانند این موضوع را زودتر تشخیص دهند، زمانشان بسیار بهینه‌تر پیش می‌رود. برای مثال، بسیاری از افراد را می‌بینیم که در مقطع دکتری تحصیل میکنند اما اصلاً دوست ندارند استاد دانشگاه شوند؛ خب طبیعتاً مسیر دکتری خواندن با استاد شدن یا پژوهشگر بودن هم‌خوانی بیشتری دارد. اگر کسی می‌خواهد ببیند مسیر آکادمیک و پژوهشی برایش مناسب است یا نه، می‌تواند نوشتن یک مقاله کنفرانسی را امتحان کند یا با دانشجویان ارشد ارتباط بگیرد و در بخشی از کار به آنها کمک کند تا فضای کار پژوهشی را از نزدیک لمس کند.
- اگر قرار باشد برای شرکت خودتان یک مهندس مکانیک استخدام کنید، چه مهارت‌ها و ویژگی‌هایی برایتان اهمیت بیشتری دارند؟
+ در شرکت خودمان ما معمولا به دنبال شخصیت‌های یادگیرنده و مسئولیت‌پذیری هستیم که بتوان کار را به آنها سپرد و خودشان تا حدی آن را پیش ببرند، و لزوماً به این نگاه نمی‌کنیم که دانش فنی آنها در همان لحظه صد باشد. ما بیشتر رویکرد رو به رشد و یادگیری و توانایی تعامل تیمی را دوست داریم. اما در حوزه مهندسی مکانیک و صنعت به طور کلی، بیشتر افرادی در صنعت موفق‌ترند که حتماً تجربه ساخت و تولید داشته باشند. طراحی که در زمینه ساخت تجربه دارد، حرفی برای گفتن دارد؛ در حالی که طراحان تازه‌کار معمولاً در سال‌های اول با چالش‌های ساخت روبه‌رو می‌شوند. علاوه بر این، در ایران اغلب شرکت‌های بخش خصوصی با سایز متوسط معمولاً به دنبال افراد «جنرالیست» هستند که از حوزه‌های مختلف رشته سررشته داشته باشند. برخلاف خارج از کشور که تخصص‌گرایی عمیق رایج است، در ایران فرد متخصص تنها در صورتی موفق است که مثلاً بخواهد وارد صنایع جدی تر و خاصی مثل طراحی هواپیما، نفت و گاز و... شود؛ در غیر این صورت، و به صورت کلی داشتن مهارت‌های متنوع شانس موفقیت را بیشتر میکند.
- یکی از چالش‌های مهندسانی که می‌خواهند مستقل کار کنند، پیدا کردن مشتری و گرفتن پروژه است. شما اولین مشتریان و پروژه‌های خودتان را چطور پیدا کردید؟
+ اول اینکه رویکرد درست در این مرحله این است که عاشق محصولتان نباشید، بلکه عاشق مشتری‌تان باشید. باید ببینید مشتری واقعاً چه نیازی دارد و چه چیزی دوست دارد. بیشتر استارتاپ‌هایی که شکست می‌خورند، دقیقاً به این دلیل است که آنقدر عاشق محصولشان هستند که چشمشان را روی نیاز واقعی بازار می‌بندند. بهترین کار این است که پیش از شروع تولید، بازخوردهای زیادی از بازار بگیرید. من همیشه مثال بنیان‌گذاران «آچاره» را می‌زنم؛ آنها در ابتدا سایت نزدند، بلکه چندین ایده را با حداقل هزینه تست و ارزیابی کردند. مثلا ایده ماشین‌شویی در محل را با یک کانال تلگرامی و پخش کردن تراکت تست کردند و حتی خودشان ماشین ها را شستند تا چالش‌های کار را بشناسند. با الهام از آنها ما هم در اوایل کارمان، کاتالوگ‌هایی از خدماتی که می‌توانستیم ارائه دهیم طراحی و چاپ می‌کردیم و در نمایشگاه‌ها یا فضاهای مرتبط، با غرفه‌دارها و صاحبان کسب و کار صحبت می‌کردیم تا ببینیم آیا اصلاّ به این خدمات نیازی دارند یا خیر. اینکه بتوانید خودتان را جای مخاطب بگذارید و فکر کنید از کجا و چه طریقی ممکن است شما را جستجو کند، هم اطلاعات بسیار ارزشمندی به شما می‌دهد. اینطور کانال های رسیدن به مشتری و پروژه را پیدا میکنید.
- با توجه به تجربه شما در مجموعه کارا، سخت‌ترین چالشی که هنگام تبدیل یک طراحی به محصول واقعی با آن روبه‌رو شدید چه بوده است؟
+ ساخت و تولید یکی از مهم‌ترین و در عین حال چالش‌برانگیزترین مراحل است. طراحان همیشه در سال‌های اول در زمینه ساخت چالش دارند، زیرا هر روش ساخت محدودیت‌های خودش را دارد و طراح باید با حضور در کارگاه‌ها و دیدن فرآیندها از نزدیک یا بهره مندی از تجربه سازنده ها، این موارد را یاد بگیرد تا بتواند آنها را در طراحی‌اش اعمال کند. چالش بعدی مهارت کار تیمی است؛ اینکه تیمی که در حال توسعه محصول است چقدر می‌تواند بهینه با یکدیگر ارتباط بگیرد تا تغییرات به درستی اعمال شود و محصول به‌موقع به نتیجه برسد. موضوع مهم دیگر، بازخورد مشتری و توجه به ارگونومی است. گاهی یک محصول از نظر مهندسی عالی است اما وقتی به دست کاربر می‌رسد، کاربر نمی‌تواند کلید روشن و خاموش آن را پیدا کند. بنابراین، محصول باید گویا باشد و حتماً در مراحل اولیه با کاربر نهایی تست شود.
- گاهی یک ایده از نظر مهندسی جذاب و قابل اجراست، اما از نظر اقتصادی توجیه ندارد. به نظر شما از کجا می‌توان فهمید که باید یک پروژه را ادامه داد یا کنار گذاشت؟
+ تجربه خود من این است که خب برای ما محصولات بسیار متفاوتی را می‌آورند؛ خیلی از آدم‌ها صرفاً ایده‌ای در سر دارند و خیلی‌ها هم صاحب کسب‌وکاری هستند که ساخت یک محصول خاص را می‌خواهند. ما در مواجهه با این پروژه‌ها، همیشه پیش از هر چیز «توجیه اقتصادی» طرح را بررسی میکنیم. واقعیت این است که خیلی از محصولات بسیار جذاب هستند و خود ما هم دوست داریم آنها را بسازیم و داشته باشیم، اما تولید آنها فقط در تیراژ بالا صرفه اقتصادی. در چنین شرایطی، خیلی وقت‌ها بهتر است که از ساخت آن صرف‌نظر کنیم، یا نهایتاً اگر امکانش هست، فقط یک نمونه از آن را با پرینتر سه‌بعدی بسازیم.
ما معمولاً در بحث‌های ساخت، روش‌های جایگزین را به مشتری پیشنهاد می‌دهیم؛ مثلاً برای ساخت محصولات پلاستیکی، اگر هزینه قالب‌سازی تزریق پلاستیک توجیه ندارد، پیشنهاد می‌دهیم که سراغ پرینت سه‌بعدی یا روش‌های جایگزین دیگر بروند. اما گاهی اوقات، یک پروژه آنقدر توجیه‌ناپذیر است که صراحتاً به فرد توصیه میکنیم کلاً آن را بی‌خیال شود و کنار بگذارد. در نهایت، تصمیم‌گیری برای ادامه یا توقف یک ایده دقیقاً به این بستگی دارد که مسیرهای تولید آن محصول (چه سخت‌افزاری و چه نرم‌افزاری) چیست و آیا تولیدش در آن تیراژ و برای آن تعداد مشتری مشخص، اصلاً صرفه اقتصادی دارد یا خیر. برای رسیدن به پاسخ این سوال اغلب از ماتریس های تصمیم گیری و به وسیله روش های تفکر طراحی تصمیم گیری میکنیم.
- با توجه به تجربه شما در صنعت، اگر قرار باشد برای پنج تا ده سال آینده روی چند حوزه از مهندسی مکانیک در ایران سرمایه‌گذاری کنید، کدام حوزه‌ها را انتخاب میکنید؟
+ من فکر می‌کنم ایران بستر بسیار خوبی برای ساخت و تولید دارد. هزینه‌های تمام‌شده ساخت قطعات در ایران، نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر، بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر است و ظرفیت کارگاهی و منابع انسانی خوبی در این زمینه داریم. اگر فضای اقتصاد کمی آزادتر بود، مطمئناً کشورهای دیگر بخشی از سفارشات ساخت خود را به ایران می‌دادند. در کنار حوزه ساخت و تولید، حوزه تکنولوژی و تجهیزات پزشکی نیز بسیار مستعد است. تا حدی که با این حوزه درگیر بوده‌ام و می‌بینم که جای پیشرفت فراوانی در ایران دارد و می‌تواند یکی از حوزه‌های کلیدی برای سرمایه‌گذاری در سال‌های آینده باشد.
- به نظر شما یک دانشجوی مهندسی مکانیک که می‌خواهد در آینده با شرکت‌های خارجی همکاری کند یا پروژه‌های بین‌المللی بگیرد، باید از کجا شروع کند؟
+ اولین قدم این است که فرد تجربه خود را گسترش دهد و نمونه‌کارهای (Portfolio) قابل قبولی داشته باشد. همچنین توانایی پرزنت کردن خود به صورت بین‌المللی بسیار مهم است؛ یعنی فرد بتواند محتوای تولیدی‌اش را به زبان انگلیسی ارائه دهد و از ابزارهای استانداردی استفاده کند که در سطح جهانی شناخته شده هستند.
علاوه بر این، من به شدت پیشنهاد می‌کنم که رویدادها، مسابقات، کاراموزی ها و نمایشگاه‌های خارج از کشور را دنبال کنند؛ پیگیری و شرکت در این رویدادها (حتی به صورت آنلاین) فرصت بی‌نظیری برای افزایش تجربه، شبکه‌سازی و ارتباط گرفتن با متخصصان بین‌المللی فراهم میکند.
در پروژه‌های بین‌المللی، مدل مستندسازی (Documenting) با چیزی که در ایران رایج است تفاوت دارد. آنها در این زمینه بسیار جدی‌تر هستند و نیازمند این است که فرد بتواند گزارش‌های فنی پروژه و پروپوزال‌های خود را دقیقاً مطابق با استانداردهای بین‌المللی و به صورت حرفه‌ای در قالب‌های مشخص ارائه دهد.
- اگر بخواهید سه اشتباه پرهزینه دانشجویان مهندسی مکانیک را نام ببرید که ممکن است چند سال بعد بابتشان پشیمان شوند، چه مواردی را انتخاب میکنید؟
+ در مورد دانشجویان، یکی از بزرگترین اشتباهات این است که زمان خود را بهینه‌سازی نمی‌کنند و فرصت‌های دوران کارشناسی را برای کسب تجربه عملی از دست می‌دهند. اشتباه دیگر، نادیده گرفتن اهمیت شبکه‌سازی (Networking) است؛ در حالی که ارتباطاتی که در دانشگاه شکل می‌گیرد و حفظ میشود، می‌تواند در آینده شغلی بسیار راهگشا باشد. همچنین یک اشتباه بسیار رایج و پرهزینه این است که بچه‌ها تحت تأثیر «جو غالب» قرار می‌گیرند. مثلاً در مواردی مثل مهاجرت که این روزها همه می‌خواهند بروند، یا حتی در تب راه‌اندازی کسب‌وکار و استارتاپ که خیلی داغ است، هیجانی عمل میکنند و همسوی جو غالب حرکت میکنند. توصیه من این است که به جای تسلیم شدن به این جو، کاملاً دقیق، منطقی و با توجه به شرایط شخصی خودشان روی این مسائل فکر کنند و سپس تصمیم بگیرند.
در مورد کارآفرینان تازه‌کار نیز بزرگترین اشتباه «تند رفتن» و ایزوله عمل کردن است. بسیاری فکر میکنند باید به تنهایی صفر تا صد یک ایده را بسازند و در نهایت یک محصول کامل را وارد بازار کنند. این دوری از مشتری و عدم دریافت بازخورد در مراحل اولیه، معمولاً به شکست منجر میشود. یک کارآفرین باید انعطاف‌پذیر باشد، از دیگران کمک بخواهد و محصول خود را در سریع‌ترین زمان ممکن با نیازهای واقعی بازار محک بزند.
