موضوع: بررسی مسیر کارآفرینی و مدیریتی در مهندسی کامپیوتر
تهیه کننده: نیکا محسنی، دانشجوی وروردی 1403 کارشناسی رشته "مهندسی نفت و زمین انرژی" دانشگاه صنعتی شریف
درباره ایشان
دکتر شهرام شکوری، مؤسس و مدیرعامل هلدینگ طرفهنگار، شامل گروه شرکتهای هلو و گروه شرکتهای زنوآ، از فعالان حوزه فناوری، مدیریت و کارآفرینی در ایران هستند. مسیر حرفهای ایشان، از تحصیل در رشته مهندسی نرمافزار تا توسعه کسبوکارهای فناورانه، نمونهای از پیوند دانش دانشگاهی با تجربه عملی و فعالیتهای کارآفرینانه است.
· سوابق استادی
o مربی دانشگاه فرهنگیان(1401-1401)
· تحصیلات تخصصی
o دکتری تخصصی مدیریت تکنولوژی -نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران1397-1402
o کارشناسی ارشد مدیریت تکنواوژی - نوآوری دانشگاه علم و صنعت ایران1392-1394
o کارشناسی مهندسی نرم افزار دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین1373-1378
· سوابق شغلی و تخصصی
o سابقه کار صنعتی: هیات مدیره ، مدیرعامل (1377-تاکنون)
· جوایز و افتخارات
o بنیاد ملی نخبگان (1401)
o کارآفرین برتر ملی رسمی ، وزارت کار (1401)
o رتبه ممتازی ، استعداددرخشان ، دانشگاه علم و صنعت (1394)
مسیر تحصیلی و شغلی شما از دوران دانشجویی تا امروز چگونه بوده است؟
از دوران دانشجویی به رشته کامپیوتر علاقه داشتم، هرچند در آن زمان شناخت چندانی از ماهیت و گستردگی این رشته نداشتم. بهطور کلی، معتقدم بسیاری از دانشجویان در ابتدای مسیر تحصیلی خود شناخت دقیقی از رشته انتخابیشان ندارند. البته امروزه، بهواسطه گسترش اینترنت و دسترسی آسانتر به اطلاعات، شرایط تا حد زیادی تغییر کرده است؛ اما در دوران ما، چنین امکاناتی وجود نداشت.
آشنایی اولیه من با کامپیوتر از طریق چند نفر از نزدیکانم شکل گرفت که با رایانههای قدیمی کومودور کار میکردند و برنامه مینوشتند. این موضوع برایم جذاب بود و باعث شد به این حوزه علاقهمند شوم و در نهایت رشته مهندسی نرمافزار را انتخاب کنم.
مسیر تحصیلی من با بسیاری از دانشجویان تفاوت داشت. در هجدهسالگی به خدمت سربازی رفتم و در بیستسالگی به پایان رساندم. پیش از ورود به دانشگاه نیز مدتی در بازار کار فعالیت کرده بودم و پس از سربازی، حدود سه سال دیگر به این فعالیت ادامه دادم. در مجموع، پیش از ورود به دانشگاه چند سال تجربه کاری به دست آورده بودم و در بیستوسهسالگی تحصیلات دانشگاهیام را آغاز کردم.
در دوران دانشگاه نیز تلاش میکردم میان تحصیل، ورزش و کار تعادل برقرار کنم؛ زیرا تمایل داشتم هزینههای زندگی خودم را تأمین کنم. طبیعتاً جمعکردن این مسئولیتها در کنار یکدیگر دشوار بود و گاهی ناچار میشدم از بخشی از زمان مطالعهام صرفنظر کنم.
در سالهای ابتدایی تحصیل، به همراه دو نفر از دوستانم، آقای مهندس صدیقیان و آقای مهندس رنجبری، قصد داشتیم برای یک کارخانه نرمافزاری طراحی کنیم. این پروژه به دلایلی به نتیجه نرسید و حدود یک سال از زمان ما را گرفت. پس از آن تصمیم گرفتیم بهجای وابستگی به آن پروژه، خودمان دست به کار شویم و محصولی مستقل تولید کنیم.
ازآنجاکه پیش از دانشگاه در بخشهای مختلف بازار، از جمله لوازم خانگی، لوازم برقی، لوازم یدکی و پوشاک، فعالیت کرده بودم، با برخی از نیازهای اصناف آشنایی داشتم. در جریان این تجربهها متوجه شدم بسیاری از کسبوکارها به نرمافزاری حسابداری، متناسب با نیازهایشان، احتیاج دارند. همین شناخت از بازار، زمینه شکلگیری ایده تولید نرمافزار حسابداری هلو را فراهم کرد.
کار را بهصورت گروهی آغاز کردیم و تعدادی از دانشجویان رشته حسابداری نیز به ما پیوستند تا در شناخت بهتر اصول و نیازهای حسابداری کمکمان کنند. بهتدریج، محصول را توسعه دادیم و وارد بازار کردیم. این فعالیت که با امکانات محدود و در قالب یک گروه کوچک آغاز شده بود، در ادامه به شکلگیری شرکت هلو انجامید؛ مجموعهای که امروز با صدها نیروی انسانی و صدها هزار کاربر شناخته میشود.
بنابراین، مسیر حرفهای من حاصل ترکیب علاقه به فناوری، تجربه حضور در بازار، شناخت نیاز مشتریان و تلاش برای تبدیل یک مسئله واقعی به محصولی کاربردی بوده است.
به نظر شما مهمترین تفاوت میان تحصیل در رشته مهندسی کامپیوتر و فعالیت واقعی در صنعت چیست؟
برای پاسخ به این پرسش، باید شرایط امروز را از دوران تحصیل خودم متمایز کنیم. در گذشته، دسترسی به منابع علمی و آموزشی بسیار محدودتر بود. برای انجام یک تحقیق، گاهی لازم بود به کتابخانه مراجعه کنیم و منابع موردنیازمان را از میان کتابهای موجود پیدا کنیم؛ اما امروزه دانشجویان میتوانند از طریق اینترنت، دورههای آموزشی، منابع برنامهنویسی و ابزارهای هوش مصنوعی، به حجم گستردهای از اطلاعات دسترسی داشته باشند.
در نتیجه، دانشجویان امروز فرصت بیشتری دارند تا مهارتهای تخصصی خود را خارج از محیط دانشگاه نیز توسعه دهند. بااینحال، این موضوع به معنای بیاهمیتبودن دانشگاه نیست.
برخی از کارآفرینان معتقدند که برای موفقیت در دنیای کسبوکار، لزوماً نیازی به تحصیلات دانشگاهی نیست و معمولاً افرادی مانند مارک زاکربرگ و استیو جابز را بهعنوان نمونه مطرح میکنند. من با این دیدگاه بهصورت مطلق موافق نیستم. به اعتقاد من، شرایط اجتماعی و آموزشی هر کشور متفاوت است و نمیتوان یک الگوی واحد را برای همه افراد و جوامع تجویز کرد.
دانشگاه به دانشجو کمک میکند تا در مسیر مشخصی قرار بگیرد، با استادان باتجربه و متخصص ارتباط برقرار کند و در تعامل با همدانشگاهیهای خود از تجربه و دانش دیگران بهره ببرد. همچنین، ساختار آموزشی دانشگاه فرد را ملزم میکند که برای یادگیری عمیقتر، مطالعه منظمتری داشته باشد.
اگر بخواهم از تجربه شخصی خودم نتیجهگیری کنم، تحصیل دانشگاهی را توصیه میکنم؛ بهویژه اگر فرد رشتهای را انتخاب کند که واقعاً به آن علاقه دارد. البته نباید به آموزش دانشگاهی اکتفا کرد. دانشجو باید در کنار تحصیل، از دورههای تخصصی بیرون از دانشگاه استفاده کند و مهارتهایی را بیاموزد که ممکن است در برنامه درسی دانشگاه پوشش داده نشوند.
من خودم تلاش کردم تحصیل دانشگاهی را با تجربه حضور در بازار، شناخت حسابداری و فعالیت اقتصادی ترکیب کنم. به نظرم، ترکیب دانش دانشگاهی با تجربه عملی، یکی از مؤثرترین مسیرها برای آمادهشدن جهت ورود به بازار کار و کارآفرینی است.
دانشجوی مهندسی کامپیوتر در دوران کارشناسی بهتر است بیشتر بر دروس دانشگاهی تمرکز کند یا بر کسب تجربه عملی و انجام پروژه؟
به اعتقاد من، دانشجو باید هر دو مسیر را بهطور همزمان دنبال کند؛ یعنی هم دانش تخصصی خود را عمیقتر کند و هم بهتدریج تجربه عملی به دست آورد. البته میزان تمرکز بر هرکدام باید با توجه به مرحله تحصیل و علاقه فرد تنظیم شود.
رشته مهندسی کامپیوتر حوزههای متنوعی دارد. برای مثال، ممکن است دانشجویی به برنامهنویسی و توسعه نرمافزارهای سمت سرور علاقهمند باشد، درحالیکه دانشجوی دیگری طراحی گرافیکی یا توسعه نرمافزارهای مرتبط با هنر و معماری را ترجیح دهد. بنابراین، دانشجو باید بهمرور علایق خود را شناسایی کند و مسیر تخصصی متناسب با آنها را برگزیند.
پیشنهاد من این است که دانشجو در یکی دو سال نخست دانشگاه، تمرکز اصلی خود را بر یادگیری عمیق مبانی علمی قرار دهد. از حدود سال سوم، میتواند بهتدریج با صنعت و پروژههای واقعی آشنا شود و در سال چهارم، حضور جدیتری در بازار کار داشته باشد. به این ترتیب، دانش نظری و تجربه عملی در کنار یکدیگر رشد میکنند.
انتخاب دروس نیز باید با توجه به حوزه تخصصی موردعلاقه دانشجو انجام شود. برای نمونه، کسی که قصد دارد در زمینه برنامهنویسی فعالیت کند، باید متناسب با مسیر خود بر مباحثی مانند پایگاه داده، محاسبات و دروس مرتبط با توسعه نرمافزار تمرکز کند. فردی که به نرمافزارهای محاسباتی علاقه دارد نیز باید علاوه بر دروس دانشگاهی، کار با ابزارهای تخصصی مانند متلب را بیاموزد و در صورت نیاز، دانش خود را در حوزههای کاربردی مرتبط گسترش دهد.
در عین حال، نباید اهمیت دروس پایه را نادیده گرفت. دروس پایه به تقویت قدرت تحلیل و شکلگیری بنیان علمی دانشجو کمک میکنند. دروس اصلی رشته نیز هرچه عمیقتر آموخته شوند، درک مباحث تخصصی را آسانتر خواهند کرد. در نهایت، بهتر است دانشجو در انتخاب دروس تخصصی و اختیاری، علایق و اهداف حرفهای خود را در نظر بگیرد.
از میان حوزههای مختلف مهندسی کامپیوتر، مانند نرمافزار، هوش مصنوعی، شبکه و امنیت، کدام حوزه را آیندهدارتر میدانید؟
در شرایط کنونی، هوش مصنوعی یکی از مهمترین روندهای فناوری است و به نظر من، حوزههایی که با این فناوری و دیگر فناوریهای نوظهور ارتباط دارند، ظرفیت بالایی برای رشد خواهند داشت.
تحصیلات من در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در حوزه مدیریت تکنولوژی و نوآوری بوده است و همین موضوع باعث شده است که تحولات فناوری را از منظر گستردهتری بررسی کنم.
بهطور کلی، فناوری در مسیر کاهش نیاز به انجام بسیاری از فعالیتهای تکراری و واگذاری بخشی از وظایف انسانی به ماشینها حرکت میکند. در ابتدا، ماشینها عمدتاً برای کاهش کارهای فیزیکی و یدی انسان توسعه یافتند. سپس سیستمهایی برای پشتیبانی از تصمیمگیری شکل گرفتند و در ادامه، فناوریهایی پدید آمدند که توانایی تحلیل، یادگیری و انجام برخی فعالیتهای شناختی را نیز دارند. هوش مصنوعی را میتوان یکی از مراحل مهم این تحول دانست.
از این منظر، چند حوزه اهمیت ویژهای پیدا میکنند. نخست، فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، کلانداده، بلاکچین و اینترنت اشیا هستند که با تحولات موسوم به انقلاب صنعتی چهارم ارتباط دارند. به اعتقاد من، آشنایی تخصصی با این حوزهها میتواند فرصتهای حرفهای ارزشمندی ایجاد کند.
حوزه دوم، امنیت است. هرچه زندگی، کسبوکارها و زیرساختهای ما بیشتر به سامانههای دیجیتال وابسته شوند، اهمیت حفاظت از اطلاعات و تأمین امنیت این سامانهها نیز افزایش مییابد. برای مثال، گسترش سامانههای هوشمند و ارتباطات بیسیم در خودروها، در کنار مزایای فراوان، چالشهای تازهای در زمینه امنیت ایجاد کرده است.
بنابراین، توصیه من این است که دانشجویان علاوه بر شناخت فناوریهای نوظهور، به موضوع امنیت نیز توجه ویژهای داشته باشند. به نظر من، هوش مصنوعی، دادههای بزرگ، بلاکچین، اینترنت اشیا و امنیت سایبری از حوزههایی هستند که ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه و ایجاد فرصتهای شغلی دارند.
با توجه به پیشرفت هوش مصنوعی، نقش مهندسان کامپیوتر در سالهای آینده چگونه تغییر خواهد کرد؟ آیا هوش مصنوعی را تهدیدی برای فرصتهای شغلی این مهندسان میدانید یا ابزاری برای افزایش تواناییهای آنها؟
به اعتقاد من، آینده بیش از گذشته به فناوریهای دیجیتال و سامانههای کامپیوتری وابسته خواهد بود. در سالهای اخیر، اهمیت سواد دیجیتال بهشدت افزایش یافته است و امروزه توانایی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نیز به یکی از مهارتهای مهم در بسیاری از حوزههای حرفهای تبدیل شده است.
این تحولات میتوانند جایگاه مهندسان کامپیوتر را در بسیاری از صنایع تقویت کنند؛ زیرا این افراد از دانش و مهارتهایی برخوردارند که برای توسعه، پیادهسازی و بهبود سامانههای دیجیتال ضروری است. بااینحال، بهرهمندی از این فرصتها مستلزم یادگیری مستمر و بهروز نگهداشتن دانش تخصصی است.
در مورد تأثیر هوش مصنوعی بر اشتغال، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی آن را تهدیدی برای مشاغل موجود میدانند و برخی دیگر بر نقش آن در افزایش بهرهوری و توانایی انسان تأکید میکنند. دیدگاه من این است که نباید هوش مصنوعی را صرفاً یک تهدید تلقی کرد.
البته این فناوری میتواند ماهیت برخی مشاغل را تغییر دهد، بخشی از وظایف را خودکار کند و نیاز به بعضی مهارتها را کاهش دهد. بااینحال، در کنار این تغییرات، نیازهای تازهای نیز به وجود میآیند و فرصتهایی برای توسعه فناوری، مدیریت سامانهها و حل مسائل پیچیده ایجاد میشوند.
بحث درباره این تحولات، بهویژه در ارتباط با انقلاب صنعتی پنجم، ابعاد گستردهای دارد. نکته مهم آن است که متخصصان باید بهجای نادیدهگرفتن فناوریهای جدید، نحوه استفاده مؤثر از آنها را بیاموزند و خود را برای تغییرات آینده آماده کنند.
به نظر شما، یک دانشجوی مهندسی کامپیوتر برای ورود موفق به بازار کار باید چه مهارتهایی داشته باشد؟
دانشجو باید در درجه نخست، مبانی علوم کامپیوتر و مهارتهای نرمافزاری مرتبط با حوزه تخصصی خود را بهخوبی بیاموزد؛ اما یادگیری نظری بهتنهایی کافی نیست. این دانش باید در محیط واقعی کار و از طریق انجام پروژههای عملی مورد استفاده قرار گیرد.
توصیه من این است که دانشجویان از سال سوم یا چهارم دانشگاه، بهتدریج وارد حوزهای شوند که به آن علاقه دارند. فعالیت عملی به آنها کمک میکند تا شناخت دقیقتری از تواناییها، علایق و نیازهای بازار کار به دست آورند. در نتیجه، پس از فارغالتحصیلی نیز با آمادگی بیشتری مسیر شغلی خود را دنبال خواهند کرد.
امروزه فرصتهای متنوعی برای کسب تجربه وجود دارد. برای مثال، دانشجویان میتوانند بهصورت فریلنسری پروژه بگیرند، با تیمهای پروژهای همکاری کنند یا در شرکتهای مرتبط با حوزه تخصصی خود فعالیت داشته باشند.
بنابراین، به نظر من، موفقیت در بازار کار به ترکیب دانش فنی، یادگیری مستمر و تجربه عملی وابسته است. دانشجو باید از دوران دانشگاه فرصتهایی برای آزمودن آموختههای خود پیدا کند و صرفاً به زمان پس از فارغالتحصیلی موکول نکند.
آیا ادامه تحصیل در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری برای موفقیت شغلی ضروری است؟
من ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد را توصیه میکنم، اما تحصیل در مقطع دکتری را بیشتر وابسته به علایق و اهداف فردی میدانم.
در دوره کارشناسی، بهویژه در نظام آموزشی ایران، دانشجویان مجموعهای گسترده از دروس پایه، عمومی و تخصصی را میگذرانند. بخشی از این دروس مستقیماً با حوزهای که فرد در آینده بهصورت حرفهای دنبال خواهد کرد، ارتباط دارند. در مقابل، مقطع کارشناسی ارشد فرصت بیشتری برای تمرکز بر یک حوزه مشخص و عمیقترشدن در مباحث تخصصی فراهم میکند.
به همین دلیل، معتقدم ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد میتواند به دانشجو کمک کند تا دانش منسجمتر و تخصصیتری به دست آورد و مسیر حرفهای خود را با شناخت بیشتری دنبال کند.
در مقابل، مقطع دکتری ماهیتی پژوهشمحورتر دارد و برای افرادی مناسبتر است که به تحقیق، توسعه دانش و فعالیتهای علمی عمیق علاقهمندند. البته این مقطع میتواند برای برخی مسیرهای صنعتی و مدیریتی نیز مفید باشد، اما لزوماً برای همه افراد ضروری نیست.
در نهایت، تصمیم برای ادامه تحصیل باید با توجه به اهداف شغلی، علایق تخصصی و مسیری که فرد برای آینده خود در نظر گرفته است، اتخاذ شود.
اگر فردی بخواهد وارد حوزه کارآفرینی شود، از کجا باید شروع کند؟
به اعتقاد من، یکی از بهترین راهها برای ورود به دنیای کارآفرینی، پیوستن به یک تیم مناسب و تجربه فعالیتهای تیمی در قالب یک استارتاپ است.
بسیاری از افراد تصور میکنند مهمترین بخش کارآفرینی، پیداکردن یک ایده منحصربهفرد است؛ درحالیکه ایده بهتنهایی تضمینکننده موفقیت نیست. ممکن است افراد بسیاری در نقاط مختلف جهان، همزمان به ایدههای مشابه فکر کنند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، توانایی تبدیل ایده به یک محصول یا خدمت واقعی و توسعه آن در بازار است.
از این منظر، تشکیل تیم یکی از چالشهای اساسی کارآفرینی محسوب میشود. پیداکردن افرادی که علاوه بر برخورداری از مهارتهای مکمل، انگیزه و تعهد کافی برای ادامه مسیر داشته باشند، کار سادهای نیست. حتی پس از تشکیل تیم نیز، تبدیل ایده به محصول، توسعه آن و رساندنش به بازار به تلاش مستمر نیاز دارد.
بنابراین، اگر بخواهم توصیه خود را بهصورت خلاصه بیان کنم، میگویم ابتدا یک تیم خوب پیدا کنید. همکاری با افراد مناسب، امکان شکلگیری ایدههای بهتر، تقسیم مسئولیتها و پیشبرد مؤثرتر فعالیتهای کارآفرینانه را فراهم میکند.
اگر فردی بخواهد بدون راهاندازی کسبوکار شخصی به جایگاه مدیرعاملی برسد، چه توصیهای برای او دارید؟
به نظر من، چنین فردی باید در یک شرکت و در حوزهای که به آن علاقه دارد، فعالیت خود را آغاز کند و در کنار انجام مسئولیتهایش، به دنبال ایجاد ارزش بیشتر برای سازمان باشد. این رویکرد با مفهوم «کارآفرینی درونسازمانی» شناخته میشود.
کارآفرینی درونسازمانی به این معناست که فرد در چارچوب یک سازمان، با خلاقیت، ابتکار عمل و ارائه راهحلهای تازه، به بهبود فرایندها و توسعه فعالیتهای آن کمک کند. این رویکرد محدود به جایگاههای مدیریتی نیست؛ حتی فردی که در یک موقعیت اجرایی ساده فعالیت میکند نیز میتواند با شناسایی مشکلات و پیشنهاد راهحلهای مؤثر، نقش مهمی در پیشرفت سازمان داشته باشد.
توصیه من این است که افراد صرفاً به انجام حداقل وظایف محولشده اکتفا نکنند. بهتر است مسئولیتپذیر باشند، تواناییهای خود را توسعه دهند و از فرصتهای موجود برای یادگیری و کسب تجربه استفاده کنند. حتی اگر در محیط کار، برخی همکاران مسئولیتهای کمتری بپذیرند، فرد میتواند با انجام مسئولیتهای بیشتر، تجربه و مهارت خود را افزایش دهد.
البته این توصیه به معنای نادیدهگرفتن حقوق فردی یا پذیرش همیشگی تقسیم کار ناعادلانه نیست؛ بلکه تأکید بر این نکته است که فرد باید از موقعیتهای شغلی خود برای رشد حرفهای استفاده کند و در عین حال، ارزشآفرینی خود را بهدرستی بشناسد و پیگیری کند.
در نهایت، ممکن است فرد پس از مدتی تصمیم بگیرد سازمان را ترک کند و در محیطی دیگر فعالیت داشته باشد؛ در این صورت، با تجربه و توانمندی بیشتری وارد مرحله بعدی مسیر حرفهای خود میشود. از سوی دیگر، ممکن است در همان سازمان باقی بماند و با اثبات تواناییهای خود، فرصت ارتقا به جایگاههای بالاتر را به دست آورد.
در هر دو حالت، توسعه مهارتها، مسئولیتپذیری، خلاقیت و تلاش برای ایجاد ارزش، میتواند زمینه پیشرفت شغلی را فراهم کند.
سوال دهم
چه توصیههایی برای دانشجویان مهندسی کامپیوتر دارید؟
به نظر من، علاقه نقش بسیار مهمی در انتخاب مسیر حرفهای دارد و نباید صرفاً بر اساس استعدادهای اولیه تصمیم گرفت. ممکن است فردی در ابتدای مسیر، توانایی چندانی در یک حوزه نداشته باشد؛ اما اگر به آن علاقهمند باشد و برای یادگیری آن تلاش کند، میتواند بهتدریج مهارتهای لازم را به دست آورد.
البته اگر علاقه و استعداد در کنار یکدیگر قرار بگیرند، شرایط مطلوبتری برای رشد فراهم میشود. بنابراین، توصیه میکنم دانشجویان ابتدا تواناییها و علایق خود را بشناسند و سپس مسیری را انتخاب کنند که بیشترین تناسب را با آنها دارد.
نکته مهم دیگر، یادگیری عمیق است. اگر امروز دانشجوی مهندسی کامپیوتر بودم، تلاش میکردم دروس دانشگاهی را جدی بگیرم و بهجای تمرکز صرف بر نمره، بر درک مفاهیم و تسلط واقعی بر مباحث تأکید کنم. هدف این است که دانشجو به سطحی از توانمندی برسد که استادان و همکارانش نیز دانش و تخصص او را به رسمیت بشناسند.
در کنار این موضوع، همکاری با دیگران و تشکیل تیم را نیز بسیار مهم میدانم. تعامل با همدانشگاهیها، تبادل اطلاعات و مشارکت در پروژههای مشترک میتواند فرصتهای مناسبی برای یادگیری و ساختن آینده حرفهای فراهم کند.
بااینحال، نباید تمام زندگی را به تحصیل و کار محدود کرد. یکی از مشکلاتی که ممکن است در میان برخی دانشجویان کامپیوتر دیده شود، تمرکز بیش از اندازه بر فعالیتهای مرتبط با رایانه و غفلت از سایر ابعاد زندگی است. من معتقدم تفریح، سفر، ارتباط با دوستان و حضور در جمعهای اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارند؛ زیرا به حفظ تعادل روانی، افزایش نشاط و ایجاد فرصت برای تجدید انرژی کمک میکنند.
در واقع، زندگی حرفهای موفق تنها به دانش فنی وابسته نیست. فرد باید بتواند میان کار، یادگیری، روابط اجتماعی و علایق شخصی خود تعادل برقرار کند. این موضوع بهویژه برای مهندسان کامپیوتر اهمیت دارد؛ زیرا بسیاری از فعالیتهای این رشته مستلزم ساعتهای طولانی کار با رایانه است.
در نهایت، توصیه میکنم دانشجویان از سال سوم یا چهارم دانشگاه، در کنار ادامه تحصیل، وارد بازار کار شوند و آموختههای خود را در محیط واقعی به کار بگیرند. ترکیب یادگیری عمیق، کسب تجربه عملی، همکاری تیمی و برخورداری از یک زندگی متعادل میتواند زمینه رشد پایدار و موفقیت حرفهای را فراهم کند.