
چند هفتهایست نرخ ارز به سرعت رو به افزایش گذاشته، و در چند روز اخیر این افزایش شتاب بیشازپیشی هم گرفته. نرخ دلار آمریکا که در ابتدای سال در بازار آزاد حدود ۱۸ هزار تومان مبادله میشد، به بیش از ۲۳ هزار تومان رسیده، سکه تمامبهار آزادی ۱۰ میلیون تومان را رد کرده و شاخص بورس نیز رکورد ۱۷۰۰۰۰۰ واحدی را شکسته.
در تمام این اتفاقات، عدهای برنده و دیگران بازندهاند؛ برندگان که صاحب اموال قابل توجه و شناخت خوب و کافی از بازار هستند، از فرصت پیشآمده در بازار کالاهای سرمایهای، بهخصوص بورس که دولت از سرمایهگذاری در آن حمایت میکند، خوشحال و راضیاند و نهایت بهرهبرداری را خواهند داشت. در سوی دیگر اما مردم عادی که بعضا اندک پساندازشان هم در پی تورم خانمانسوز دو سال اخیر به باد رفته، با نگرانی شاهد افزایش سرسامآور قیمتها و ناتوانی در حفظ داشتههای خودند. اما چند سوال در این بین بیجواب مانده؛ چرا همزمان با شیوع کرونا و رکود اقتصادی، به یکباره بورس چنان جهش شگفتی از خود نشان داد؟ چرا این نشانه خوبی نبود؟ چرا همزمان با قیمت ارز و طلا، شاخص بورس هم بالا رفته؟ این وضعیت تا کجا ادامه دارد؟ ما چه باید بکنیم؟
احتمالا به گوشتان رسیده که افزایش نقدینگی سبب اصلی تورم اخیر است و همان نقدینگی که در طول سالیان قبل از سوی دولت ایجاد شده بود، به بازار سرازیر شده و این آشفتگی بیپایان را بهوجود آورده است. این استدلال در مورد سال ۹۷ و افزایش قیمت ارز صدق میکرد اما امروز، فقط بخشی از این اتفاق را توضیح میدهد.
بگذارید داستان را از همان سال ۹۷ شروع کنیم. در سال ۹۷ آمریکا تحریمهایی را علیه ایران وضع کرد. این انتظار در بازار ایجاد شد که دولت به علت محدودیت در فروش نفت، دیگر توانایی کنترل نرخ ارز را نخواهد داشت. لذا جرقهای در بازار ارز زده شد. همزمان بانک مرکزی به منظور حفاظت از منابع ارزی در مقابل تحریمهایی که اثراتش قابل پیشبینی نبود، برای کنترل نرخ ارز اقدامی از خود نشان نداد و انتظار بازار به واقعیت بدل شد. دولت نیز با نمایش ضعیف دلار ۴۲۰۰ تومانی، انتظارات را از توان ارزی خود بیجهت بالا برد و هنگامی که در تأمین ارز لازم برای صنایع مختلف ناتوان ماند، قیمت ارز سر به فلک گذاشت. اما همه این مصائب در نتیجه اصرار بر ثابت نگاه داشتن نرخ ارز و عدم تغییر آن با تورم بود. اگر نرخ ارز همزمان با تورم تغییر میکرد، احتمالا قیمت آن در سال ۹۷ باید در حدود همان ۱۱۰۰۰ تومان میبود؛ نرخی که پس از مداخله بانک مرکزی در انتهای نیمه اول سال، به آن نرخ رسید.
در واقع تورم انباشته در پشت نرخ ارز ثابت، فاجعه سال ۹۷ را رقم زد اما پس از آن، دولت که از تورم پیشآمده درس گرفته بود، به بانک مرکزی اجازه داد تا نرخ ارز را اینبار به صورت شناور اداره کند، تا از بروز نوسانات ناگهانی در نرخ ارز جلوگیری شود. و بر همین اساس بود که نرخ ارز تا پایان سال ۱۳۹۸ با شیب ملایمی مسیر خود را تا ۱۷۰۰۰ الی ۱۸۰۰۰ تومان طی کرد.
اما داستان سال ۹۹، داستان متفاوتیست. فرض کنید که به عنوان یک فرد عادی، شما قصد دارید از سرمایه خود استفاده کرده و سود مناسبی دریافت کنید. کمخطرترین گزینه، سپردهگذاری بلندمدت در بانک است، مشروط بر اینکه سودی که بانک به شما پرداخت میکند، از تورم پیشی بگیرد. به عبارت دیگر سود واقعی که شما از بانک دریافت میکنید باید مثبت باشد تا متقاعد شوید که در بانک سرمایهگذاری کنید و در عوض روانه کردن نقدینگی خود به بازارهای مختلف، آن را به مدت یک سال در بانک نگه دارید. حال فرض کنید که ناگهان، تورم از میزان سود بانکی پیشی میگیرد. عکسالعمل شما چیست؟ احتمالا شما به دنبال بازاری خواهید بود که در آن بتوانید بیش از تورم سود کنید، و حاضرید در این راه تا حدی خطر بیشتری نسبت به سرمایهگذاری در بانک متحمل شوید. این همان اتفاقیست که در سال جاری رخ داد. در حالی که بالاترین نرخ سود بانکی (بسته به بانک مورد نظر) تا حدود ۳۰ درصد است، نرخ تورم در سال ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ به ترتیب ۳۱.۲ و ۴۱.۲ بوده است (به نقل از دنیای اقتصاد). در اواخر سال ۱۳۹۸، آحاد اجتماع به تدریج نرخ تورم بالای ۳۰ درصد را احساس کرده بودند و به دنبال بازار کمخطری برای سرمایهگذاری میگشتند. بازارهای ارز و طلا، به علت نظارت شدید بر صرافیها، بازارهای پرخطری به حساب میآمدند و سپردهگذاران عادی (غیر سوداگر) همچنان بانک را ترجیح میدادند اما جرقه عرضه اولیه بخشی از شستا که در اواخر سال ۹۸ زده شد، ناگهان نگاهها را متوجه بازار سرمایه کرد. افرادی که محدودیتهای قانونی در بازار ارز و طلا برایشان نامطلوب بود و در عین حال از سودهای بانکی ناامید شده بودند، سرمایه خود را روانه بورس اوراق بهادار کردند. در نتیجه سپردهای که در بند بانک بود و در بازار جاری نشده بود، از بانک خارج و به جاریترین حالت خودش تبدیل شد. بخشی از سیل نقدینگی هم از افزایش پایه پولی در اثر استقراض دولت از بانک مرکزی رخ داد. تا پایان ماه خرداد سال جاری، پایه پولی حدود ۸.۸ درصد افزایش داشته که پیشبینی میشود حداقل بخش عمدهای از آن به طور مستقیم به نقدینگی جاری تبدیل شده است.
از آنجا که رشد بازار بورس ناشی از سیل نقدینگی بود، و نه تقاضای بنگاهها برای تأمین مالی، این رشد صرفا بیانگر رشد سوداگری است و نه رشد اقتصادی؛ و از همین بابت به هیچ عنوان نشانه مطلوبی نیست. سیل این سپردهها ابتدا از بازار سرمایه عبور کرد، و اکنون به بازار ارز، طلا و مسکن نشت کرده است. در ادامه اما تمام بازارهای کشور تحت تأثیر این سیل ویرانگر قرار خواهند گرفت. بدترین و آخرین قسمت آن، نشت این نقدینگی به بازار کالاهای ضروری است. بازندگانی که در بازی بورس و ارز جایی نداشتند، حق دارند نگران باشند، آخر این داستان واقعا ترسناک است.
اما ما در این آشفته بازار چه وظیفهای داریم؟
اگر از جمله مردم عادی هستید و قصد سوداگری ندارید:
اگر رئیس بانک مرکزی هستید:
اگر رئیس جمهور هستید:
اگر عضو مجلس یازدهم هستید:
دانشجوی کارشناسی ارشد سیاستگذاری عمومی، مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن (LSE)