
از بین درسهای اختیاری خارج دانشکده که بچهها در دوره کارشناسی سراغش میروند، «مقدمهای بر فلسفه علم» از جمله پرطرفدارترینها و جذابترینهاست. این درس که هر ترم ارائه میشود، مخصوص دانشجوهای خارج از گروه فلسفه علم دانشگاه است و هر دانشجو در هر رشته و هر مقطعی میتواند در کلاس آن حاضر شود. استقبال از این درس بعضا به حدی میرسد که دانشجوها و علاقهمندانی از دانشگاههای دیگر و شهرهای اطراف تهران برای شرکت در کلاس آن صبحهای چهارشنبه خودشان را به شریف میرسانند. استاد درس، دکتر مصطفی تقوی، رتبه یک کنکور دکترا و اولین دانشآموخته شریف در رشته «فلسفه علم و فناوری» است. او در سال ۸۴ برای اولین بار در ایران درس «فلسفه تکنولوژی» را در شریف ارائه داد. دانشجوها معمولا او را شوخطبع، خوشبیان و دارای وسعت معلومات توصیف میکنند و در کلاس او احساس آزادی کامل برای اظهار نظر دارند. به مناسبت انتخاب واحد ترم پاییز گفتوگویی کوتاه با دکتر تقوی درباره درس فلسفه علم داشتیم.
از اینجا شروع کنیم که «فلسفه علم» چیست؟
فلسفه علم دانشیست که موضوع آن خود «علم» است. فلسفه علم در پی شناخت علم است. در اینجا منظور از علم، علم مبتنی بر تجربه یا همان علم تجربیست؛ مانند فیزیک و زیستشناسی. از مهمترین پرسشهایی که فلسفه علم میخواهد به آن پاسخ دهد، پرسش از روش علم است: روش علم چیست؟ فعالیت علمی مبتنی بر کدام روششناسی به انجام میرسد؟ پرسش از روش علم ربط وثیقی دارد به اینکه بپرسیم نظریه علمی چگونه بر دادههای تجربی بنا میشود. این پرسش در نگاه نخست ساده به نظر میرسد ولی بر سر آن مناقشه و دعوا و جدل فراوان صورت گرفته و بحثهای داغ و دامنهداری در پی داشته است. پرسشهای مهم و اساسی دیگری نیز در فلسفه علم مورد بررسی قرار میگیرد که ارتباط زیادی با همین بحث دارد.

دانشجویی که درس «مقدمهای بر فلسفه علم» را میگیرد، دنبال چه میگردد؟ کدام سوال او را به کلاس این درس کشانده است؟
اتفاقا در جلسه اول کلاس، من همین پرسش را از دانشجوها میپرسم، میگویم از این درس انتظار دارید که به کدام پرسشهای شما پاسخ دهد. بعد پرسشهای طرحشده از سوی دانشجوها را روی تابلو مینویسم. شاید به جرأت بتوانم بگویم که هشتاد نود درصد پرسشهایی که دانشجوها مطرح میکنند، روایت اولیهای از پرسشهای مهمیست که به نحوی ذهن فلاسفه علم را هم به خودش مشغول کرده. برخی از پرسشهایی که دانشجوها در ابتدای ترم مطرح میکنند و الان در ذهنم هست را میتوانم تقریبا به زبان خودشان اینطور بیان کنم:
همه این سوالها در یک درس سهواحدی پاسخ داده میشود؟
ساعاتی که در درس مقدمهای بر فلسفه علم در اختیار داریم، کموبیش در هر جلسه، به دو قسمت تقسیم میشود؛ بخشی از این زمان صرف تدریس نعل به نعل کتاب درسی میشود و در بخش بعدی به پرسشهای دانشجوها میپردازیم. زمان قابل توجهی را به بحثها، نقدها، نظرها و پرسشهای خود دانشجوها اختصاص میدهم. دانشجوها در این کلاس مشارکت بسیار جدی و خوبی از خود نشان میدهند. اینکه وقت قابل توجهی را صرف بحثهای خود دانشجوها میکنم، خواسته خود آنهاست، نه اینکه سلیقهای باشد که من اعمال کنم. حتی چندین بار پیش آمده که در کلاس بین دو دانشجو مناظره برگزار کردهایم تا در فضایی مناسب با هم به لحاظ فلسفی مچ بیندازند. قرارمان با دانشجو این است، موقعی که کتاب درسی را تدریس میکنم، هیچ دانشجویی بحثی را مطرح نمیکند، در عوض همه منتظر میمانند تا اعلان کنم تدریس این بخش از کتاب تمام شد، و حالا نوبت بحث و پرسش دانشجو است. دراین موقع در بسیاری موارد با تعداد قابل توجهی از پرسشها، نقدها و بحثها مواجه میشوم. معمولا قاعده بر این است که به هر دانشجویی که دست بلند کرده تا برای گفتن حرفش وقت بگیرد، شمارهای را نسبت میدهم که کار به ترتیب پیش برود. با وجود اینکه جمعیت کلاس زیاد است، دانشجوها از این نظم به شیوهای مثالزدنی استقبال میکنند و تقریبا کسی در حرف کسی ورود نمیکند. بحثهای مطرحشده از سوی دانشجو را فقط من پاسخ نمیدهم و گاهی دانشجویی اعلان آمادگی میکند که پاسخ همکلاسی خود را بدهد. به این ترتیب عملا در هر جلسه این کلاس علاوه بر تدریس فلسفه علم، یک کارگاه فلسفی هم به لطف دانشجوها برگزار میشود.
مباحث مطرحشده از سوی دانشجوها، گاهی ربط پررنگی به مباحثی دارد که من بر اساس کتاب درسی تدریس میکنم، و گاهی ربط کمرنگی به مباحث تدریسشده دارد و بیشتر، پرسشها و دغدغههای خود دانشجو است که پرسش و بحث را پیش میبرد؛ در نیمه نخست ترم این نوع دوم بیشتر است ولی از میانه ترم به بعد پرسشها بیشتر روی مباحث کتاب متمرکز میشود. در پرسشها و مباحث مطرحشده به موضوعات متنوعی میپردازیم که به نحوی به دایره وسیع مباحث فلسفه علم ربط پیدا میکند. در این قسمت، در پاسخ به پرسشهای متنوع دانشجوها مجبور میشوم به آثار گوناگون فلسفی و فلسفه علمی ارجاع دهم. به این ترتیب در طی ترم کتابها و مقالات متعددی مورد اشاره قرار میگیرد و دانشجو به اجمال با بخشی از محتوای آنها آشنا میشود. بارها دانشجویانی را دیدهام که همین کتابها را تهیه کرده و مشغول مطالعه آنها شدهاند. البته امتحان فقط از مباحثیست که در کتاب درسی آمده. در هیچ کلاس دیگری که تدریس میکنم مشارکت پرهیجان دانشجو به این اندازه نیست و مواجهه علمی با دانشجو در این کلاس از من انرژی زیادی میگیرد که البته این خستگی لذتبخشترین خستگی دنیاست که من تا کنون تجربه کردهام. معمولا بعد از اتمام زمان کلاس نیز برخی از دانشجوها در کلاس میمانند تا برخی پرسشها را طرح کنند.
به این ترتیب پرسشهای اول ترم دانشجوها بعضا بر اساس محتوای کتاب درسی پاسخ مییابد و بعضا در مباحثی که در حاشیه کتاب درسی طرح میشود اما بیتردید همه این پرسشها را نمیتوان در طی یک درس سه واحدی پاسخ گفت.
دانشگاه شریف عمدتا یک دانشگاه مهندسپرور است، درس مقدمهای بر فلسفه علم به چه درد دانشجوی مهندسی میخورد؟
اولا در عصر علم و تکنولوژی، در تمام دنیا و برای تمام اقشار اجتماعی از تحصیلکردههای رشتههای مختلف (انسانی، اجتماعی، پایه، مهندسی و حتی هنر) گرفته تا کسانی که با تحصیلات دانشگاهی سر و کار ندارند، فهم درست علم اهمیت دارد و یک ارزش به حساب میآید. یکی از مهمترین اهداف درس مقدمه همین است: فهم صحیح از علم. این محتوا بصیرت دانشجوی دانشگاه صنعتی شریف را نسبت به علم در معنای کلی کلمه تقویت میکند.
ثانیا امروزه در سطح جهانی، یک مهندس تربیت نمیشود که فقط در مراحل گوناگون شکلگیری یک مصنوع تکنیکی مشارکت کند، بلکه او تربیت میشود که در مراحل گوناگون شکلگیری سیستمهای اجتماعی-تکنیکی مشارکت کند و نقش بیافریند. سیستم اجتماعی-تکنیکی فقط مصنوع تکنیکی نیست و در سامان یافتن آن واقعیت اجتماعی هم دخیل است. امروزه، بیش از پیش روشن شده است تمرکز مهندس روی مصنوعات تکنیکی و توجه نکردن به واقعیتهای اجتماعی در ارتباط با آن چه صدماتی میتواند به هدف مهندسی که بهبود زندگی انسانهاست بزند. امروز مهندس باید بتواند ابعاد اجتماعی محصولات و فرآیند مهندسی را نیز ببیند و بفهمد و این نیاز به روششناسی و همچنین نگاه اجتماعی به علم و تکنولوژی دارد. دانشجوی مهندسی در درس مقدمهای بر فلسفه علم، در این دو محور مطالب زیادی میآموزد.
ثالثا امروزه، با ظهور تکنولوژیهای برتر که عمدتا علمبنیاد هستند، ما به طور وسیعی با پدیدهای به نام تکنوساینس مواجه هستیم. علم و تکنولوژی، به عبارت دیگر پژوهش علمی و فعالیت مهندسی به نحو شگرفی درهمتنیده شدهاند و جداسازی این دو در بسیاری از رشتهها کاری مشکل و حتی عبث است. در درس مقدمه دانشجو میآموزد که با دیدی عمیقتر و وسیعتر با پدیده تکنوساینس مواجهه کند.
نظر برخی از دانشجوهایی را که این درس را گذراندهاند، در اینجا میتوانید بخوانید.