نکتهی مهم: این متن قبل از آتشبس بین ایران و رژیم صهیونیستی نگاشته شده و هدف، صرفا تذکر و هشداری است که ایران ما در دومینوی صلح تحمیلی مشابه دوران عباس میرزا قرار نگیرد، صلحی که همهی اصلاحها را برباد داد…
عباس میرزا، فرزند چهارم فتحعلیشاه قاجار بود. بر اساس رسم شاهنشاهی، فرزند نخست باید ولیعهد میشد اما شایستگیهای کمنظیر عباس میرزا باعث شد تا شاه سنت را کنار گذاشته و او را به ولیعهدی برگزیند. در سالهای ولیعهدی عباس میرزا، روسها مرزهای شمالی ایران را تهدید میکردند و انگلیسیها با طمع دستیابی به منابع سرزمینهای شرقی و هندوستان، به جنوب ایران نزدیک میشدند. ایران در نقطهای ایستاده بود که دیگر نمیتوانست از رویارویی با این دو قدرت بزرگ فرار کند. روسیه با تکیه بر ارتشی مدرن و منظم، سودای رسیدن به آبهای گرم جنوب را در سر داشت و راه رسیدن به آن، از قفقاز میگذشت. قفقازی که در آن زمان هنوز جزئی از ایران بود. در همین راستا در دو بازه نبردهایی بین ایران و امپراطوری روس شکل گرفت. عباس میرزا در آغاز هر دو نبرد ایران و روس، پیروزیهایی به دست آورد و موفق شد مناطقی را بازپس بگیرد. اما جنگهای پیاپی، کمبود منابع مالی و از همه مهمتر عدم حمایت دربار و خیانتهایی درون ارتش و دربار، ارتش نوپای او را فرسوده کرد؛ در حالیکه روسهامصمم بودند قفقاز را به هیچ قیمتی از دست ندهند. پس از شکست نخست، در سال ۱۱۹۲ هجری شمسی (۱۸۱۳ میلادی)، عهدنامهی گلستان امضا شد و بخش بزرگی از قفقاز به روسیه واگذار گردید. این صلح، نهتنها مرزها را جابهجا کرد، بلکه روح ایرانیان را نیز در آن زمان بسیار جریحهدار ساخت.

اگر سریال تاریخی تبریز در مه را دیده و آن را به یاد داشته باشید، بعد از صلح گلستان یک سکانس فوقالعادهای وجود داشت که اوضاع را به خوبی تشریح میکند. بازتاب اندوه را در دیالوگی از زبان عباس میرزا به پدرش، فتحعلیشاه، میشنویم. آنگاه که ولیعهد، با بغض و خشم میگوید:«گرجستان که هیچ، محال داغستان را هم دودستی تقدیم امپراتوری جلالتمآب روسیه کردید! معاهدهی ننگین گلستان! قرار بود صلح شود؛ صلحی که مهر انگلیسی ممهورش کرده بود. اما گلستان، عهدنامهی منفور، خیلی زود به داغستانی مقهور بدل شد، و سرحدات ایران شد پاتوق سالداتهای مست روس...» این صحنه، نه فقط یک دیالوگ نمایشی، بلکه بازتاب خشم تاریخ بود، خشم مردی که میخواستایران را نجات دهد اما میدید که پدرش با جوهر یک امضا، زمینرا واگذار میکند و آینده را میسوزاند. میدید که این عقبنشینی همچون دومینویی در آینده دامان ایران را خواهد گرفت.
عباس میرزا، ناامید نشد. به اصلاحاتش ادامه داد. ارتش را بازسازی کرد، جوانان را به فرنگ فرستاد، صنعت چاپ را به تبریز آورد. اما درست در میانهی این تلاشها، دومین جنگ ایران و روس آغاز شد جنگی که تأثیری عمیق بر سرنوشت ایران گذاشت، تاثیری که هنوز بعد از دو سده دامنگیر ایران است.
در ابتدا، باز هم پیروزیهایی بهدست آمد، اما همان مشکلات یکییکی رخ نمودند؛ کمبود حمایت مالی، خیانت برخی فرماندهانو درباریان و فشار بیوقفهی دشمن. در نبرد بزرگ گنجه هم، با وجود مقاومت جانانهی نیروهای ایرانی، خیانت و بینظمی باعث شد که خطوط دفاعی فرو بریزد.
و در سال ۱۸۲۸ میلادی، نتیجه چیزی نبود جز امضای صلحنامهی ترکمانچای، معاهدهای تحقیرآمیز که بخشهای دیگری از قفقاز را به روسیه واگذار کرد. زخمی که تا امروز، در حافظهی تاریخی ایران باقی مانده است. آن صلحهای تحمیلی، نهتنها خاک ایران را بریدند، بلکه ستونهای اصلاحات را هم شکستند. عباس میرزا اصلاح ایران را میخواست، جسارت آن را هم داشت. اما هر بار که ایران خواست پیشرفت کند، با جنگی روبهرو شد و هر بار که جنگ داشت پیش میرفت، با خیانتها و کمکاریها و در انتها با صلحی تحمیلی روبهرو شد که کشور را بیشتر از پیش به عقب راند. ایدهی اصلاح، در هیاهوی توپ و خیانت و مهر معاهدههای بیگانه، صد سال، دویست سال عقب افتاد. او نخستین کسی بود که با چشم خود دید، این خاک اگر بخواهد زنده بماند، باید نو شود.
اما هر بار که ایران خواست اصلاح شود، جنگی بهپا شد. هر بار که دست به پیشرفت دراز کرد، مشت آهنین سیاست استعماری بر سرش فرود آمد. انگار که هر نیت اصلاحی، پاسخش با آتش و باروت بود و بعد تثبیت عقبرفتگی با صلحی تحمیلی بود. صلح، واژهای تلخ بود. اما نه صلحی از سر آرامش؛ بلکه صلحی تحمیلی که باج پیشرفت را پیش از آغاز از ما میگرفت. عهدنامههایی که بر کاغذ نوشته میشدند، اما بر گوشت و استخوان ملت حک میشدند.
و وقتی جنگ پایان یافت، صلحی در کار نبود؛ بلکه تحقیر بود، قرارداد بود، تعهدات کمرشکن، واگذاری بخشی از آینده.

گلستان آمد، ترکمانچای آمد؛ نه بهعنوان نقطهی پایان جنگ، که بهعنوان زنجیر بر دستهای هر کسی که میخواست این کشور را از نو بسازد. با هر صلح، ما عقبتر رفتیم. نه فقط از نظر سرزمین، بلکه از نظر زمان. طرحی که عباس میرزا آغاز کرد، باید در همان نیمهی اول قرن نوزدهم به بار مینشست؛ اما صلحها و آتشبسهای تحمیلی، این اصلاح را نه سالها، بلکه قرنها عقب انداختند.
امروز هم، هر بار که در آستانهی تغییر ایستادهایم سایهی جنگ بالای سرمان آمده است. هر بار که بهسوی اصلاح، رفاه یا آزادی گام برداشتیم، صدای آژیرها بلند شده. تهدید، محاصره، ترور، تحریم. گویی میخواهند ما را میان دو انتخاب مصنوعی زندانی کنند: یا جنگ یا تسلیم، یا ویرانی یا سازشی که بهایش آیندهی ماست.
و آنچه شاید از جنگ هم خطرناکتر است، صلحیست که از سر تحمیل باشد. صلح و آتشبسی که مهرش را قدرتهای بیرونی میزنند اما تاوانش را مردم درون میپردازند. صلحی که نه از دل ارادهی ملی، بلکه از دل ترس و بیپناهی زاده میشود، صلحی که بهایش همانقدر تلخ است که شکست؛ صلحیکه نه امنیت میآورد نه فرصت، بلکه عقبنشینی است در جامهیتوافق. این چرخه را پیشتر نیز تجربه کردهایم. تازه انقلاب کرده بودیم و هنوز خیابانها بوی امید میداد که جنگ هشتسالهی تحمیلی آغاز شد.
پس تاریخ، اگر بهخاطر نیاوریمش، تکرار خواهد شد. گلستان و ترکمانچای فقط نامهای کهنه نیستند، جنگ هشتساله نیز تنها در کتابها خاک نمیخورد. فردا هم میتوانند سطرهای تازهای نوشته شوند، اگر نفهمیم که هر عقبنشینی تحمیلی، سرآغاز یک قرن سکوت است. سکوتی که نه از گلوله که از گلوهای بسته و رویاهای بربادرفته برمیخیزد.
و اگر این بار، از گذشته درس نگیریم، اگر حافظه جمعی مازخمهای کهن و تازه را در کنار هم بازخوانی نکند، شاید روزیبرسد که نه استقلالی بماند نه ایرانی و نه صدایی که بتواند از آندفاع کند.
علیرضا عسگری | ۱۳۹۸ مهندسی نفت شریف و ۱۴۰۳ ارشد علوم اجتماعی تهران