آنطور که از اسناد و روایات برمیآید، سال ۱۳۴۴، مرحوم دکتر محمدعلی مجتهدی، بهعنوان یکی از اساتید برجسته دانشکده فنی دانشگاه تهران، مامور به تأسیس دانشگاهی جدید شد. دانشگاهی که تلاش شده بود تا بر اساس ساختار یکی از دانشگاههای صنعتی مهم آمریکا یعنی MIT، برای تربیت نیروی مهندسی، جهت کمک به صنعتیکردن ایران بنا شود. از آن زمان تاکنون، این دانشگاه به واسطه اعتبار و عملکرد فارغالتحصیلان و اساتید خود، یکی از برجستهترین نمادهای علمی و فناوری کشور است. دانشگاهی که نهتنها در سطح داخلی، بلکه در سطح بینالمللی نیز شناخته شده است و از طریق همکاریهای علمی و پروژههای مشترک با سایر دانشگاهها و مراکز پژوهشی معتبر جهان، جایگاه بینالمللی معتبری دارد. دانشگاهی که مقصد بهترینهای کنکور سراسری است و...

خب تا اینجا جملات آشنایی را متذکر شدیم که افراد از پشت آجرهای قرمز رنگ یا تریبون همایشهای مختلف درباره شریف میگویند؛ اما اگر به عنوان کسی که چندسال از عمر خود را در این دانشگاه گذرانده به صحنه نگاه کنیم یا از کسانی که استخوانهای زیادی در اینجا خرد کردهاند بپرسیم، شریف چالشهای بسیار اساسی دارد. چالشهایی که علیرغم تلاشهای فراوان در سالیان متمادی و حل بسیاری از آنها، هنوز موارد اساسی متعددی وجود دارد که شلوغیهای امور جاری و البته شاید کمخطر و کمحاشیه بودن برای مسئولین ادوار مختلف، توجه ویژهای به آنها نشده است.
ازجمله این چالشها، میتوان مهاجرت نخبگان، محدودیتهای مالی بسیار جدی، لزوم بهروز کردن زیرساختها و رویکردهای آموزشی، بینالمللی شدن دانشگاه، تعداد بالای کارکنان و تعداد کم اساتید به نسبت دانشجویان، فعالیت و وجهه علمی بینالمللی، تقویت حضور صنعتی و اجتماعی، گسترش پژوهشهای موثر و از همه مهمتر، آینده حکمرانی و جهت حرکت راهبردی دانشگاه را نام برد. اینها، همه و همه مسائل بسیار خطیری هستند که امروزه گریبانگیر دانشگاه شده و آینده این نهاد را با پیچیدگیهای زیادی روبهرو کرده است. نقش دانشگاه شریف در توسعه و پیشبرد علم و فناوری در کشور، ایجاب میکند که رئیس جدید با نگاه دوراندیش و برنامهای جامع، مسیر این دانشگاه را در مقابله با این چالشها روشن کند. همچنین تکلیف خود را با این موضوعات مشخص کرده و در کنار توجه به امورات روزمره، برای حل آنها اقدامات اساسی کند.
پول نداریم؛ حوصله شرح قصه نیست
وضعیت مالی دانشگاه حتی در قیاس با دانشگاههای برخی کشورهای منطقه نیز قابلقبول نیست. درحال حاضر بیش از ۸۰ درصد بودجه دانشگاه صرف حقوق، دستمزد و غذای دانشجویان میشود. درنتیجه درآمد باقی مانده توانایی پاسخگویی به نیازهای لازم را نداشته و در حوزههای مختلف پژوهشی و رفاهی با کمبودهای جدی مواجه است. از جمله دسترسی به اینترنت و زیرساختهای ارتباطی که مشکلات پهنای باند پایین یکی از جنبههای قابل مشاهده آن است. اگرچه این مسئله به زیرساختهای فنی مربوط میشود؛ اما ریشه اصلی آن در کمبود منابع مالی است. علاوه بر این مسئله، توسعه محیطی و زیرساختهای دانشگاه نیز به شدت تحت تاثیر کمبود منابع مالی مختل شده است. آزمایشگاههای بسیاری هستند که باید نوسازی شوند و تجهیزات جدیدی برایشان تهیه شود، ظرفیت فعلیخوابگاهها جوابگوی دانشجویان فعلی نیست و به دانشجویان سنواتی خوابگاه تعلق نمیگیرد. به دانشجویان تحصیلات تکمیلی پرداختی مناسبی صورت نمیگیرد تا بدون دغدغه بتوانند عمر خود را صرف پژوهش و تحقیق نمایند و دانشگاه نیز برای مسائل تشکیل زندگی ایشان برنامهای ندارد یا اگر هم دارد، چندان عملی نمیشود.
از سوی دیگر ایده خاصی هم برای تقویت منابع مالی، کاهش مصارف خصوصاً در بخش حقوق و دستمزد با کاهش تعداد کارکنان و البته غذای دانشجویان وجود ندارد.
باتوجه به شرایطِ ذکر شده، ضروری است دوران جدید شریف، برنامه خود را برای اولویتبندی و مدیریت مالی دانشگاه مشخص کند. همچنین باتوجه به کاهش ردیف بودجه مستقیم دانشگاه در بودجه کشور، نسبت به راهکارهای افزایش درآمد پایدار دانشگاه مانند وقف، خیریهها و مشارکتهای صنعتی، ایدههای عملی داشته باشد. از سوی دیگر نیز بتواند نسبت خود را با پدیده آموزش پولی، پردیسهای تهران و کیش و تاثیر جدی آنها بر گسترش ناعدالتی را مشخص و شفاف کند.
برو شیر درنده باش!
شریف در طول تاریخ خود، در بسیاری از کلان پروژههای ملی نقش اساسی ایفا کرده است که اغلب در حوزههای راهبردی مانند انرژی، فضایی و ماهوارهای، صنایع دفاعی و زیرساختهای کلیدی مثل زیرساخت اینترنت کشور بودهاند. اما متاسفانه در سالهای اخیر شاهد کاهش نقش دانشگاه در پروژههای کلان ملی و درنتیجه کاهش اثرگذاری آن در محیط عمومی و روند توسعه کشور هستیم.
این پرسش واضح است که اساساً چرا وضعیت طوری بهنظر میرسد که دانشگاه در صحنه راهبردی کشور درحال کمرنگ شدن است و در دوره آتی، چگونه قرار است این روند متوقف شود؟

دور از وطن خویش و به غربت مانده
دانشگاه سالهای طولانی است که با بحران مهاجرت فارغالتحصیلان خود مواجه است. با این حال در سالهای اخیر، مهاجرت نخبگان، چه به صورت دائم و چه موقت، شدت بیشتری نسبت به گذشته پیدا کرده. اکنون نهتنها با مهاجرت دانشجویان، بلکه با مهاجرت اساتید هم مواجهایم! این مسئله نهتنها از نظر علمی و پژوهشی تأثیرات منفی دارد، بلکه ضربهای جدی به جایگاه دانشگاه در سطح ملی و بینالمللی وارد میکند که بعدتر به آن میپردازیم. از همه مهمتر آسیب بسیار جدی به سرمایه انسانی دانشگاه میزند.
برای این پدیده هم عوامل متعددی را میتوان گفت؛ از وجود فرصتهای بهتر کاری، محدودیتهای داخلی و در نتیجه کاهش انگیزه دانشجویان و اساتید گرفته تا چالشهای مالی، مسکن، رفاهی، اداری و...
بدون تعارف باید گفت که رئیس جدید دانشگاه، تنها با شعار و درخواست نمیتواند مهاجرت نخبگان را کاهش داده و آنها را به بازگشت ترغیب کند. اگر نیت واقعی برای تغییر روند وجود دارد، باید از تکرار اشتباهات گذشته پرهیز شده و بهصورت محسوس برای حفظ و حمایت از نخبگان دانشگاه، از جمله اساتید و دانشجویان، اقدام کند. مسیری که از ایجاد تسهیلات رفاهی بهتر، مانند خدمات خوابگاهی، اینترنت و تغذیه، حرکت میکند تا محیطی مناسبتر برای دانشجویان و اساتید ایجاد شود.
چنین گوید جهان دیده سخن گوی
شریف از قدیمالایام جایگاهی شایسته در سطح بینالمللی داشته اما تحریمهای بینالمللی در سالهای اخیر، این تعاملات را به شدت محدود کرده. این موضوع، جایگاه جهانی دانشگاه را تحت تأثیر قرار داده است و به دلیل تحریم اتحادیه اروپا نمیتواند در پروژههای بزرگ جهانی مشارکت کند. شرایط تحریم موجب شده که دانشگاه در برخی مواقع قادر به وارد کردن تجهیزات مدرن از کشور های خارجی نباشند. حتی در برخی از مواقع مجلات معتبر بین المللی از انتشار مقالات اساتید خودداری می کنند. به همین علت، ارتباطات علمی و پژوهشی با دانشگاههای برتر دنیا کاهش یافته، فرصتهای استفاده از فناوریها و دانش بهروز محدود شده و از اهدافی نظیر اثرگذاری در محیط علمی منطقه و جهان، بهشدت فاصله گرفته است. برنامهریزی پراکنده و یا ناکافی و حتی غیرفعال برای ارتقاء جایگاه علمی و اعتبار دانشگاه در سطح جهانی هم یکی دیگر از این مشکلات است که نیاز به طراحی منظم و مستمر ملی و حتی بینالمللی دارد.
درنتیجه لازم است طریق تعاملات بینالمللی از بسترهای دیگر، فرصتهای بیشتری برای فعالیتهای علمی و پژوهشی در داخل کشور فراهم شده و اقداماتی برای بهبود تعاملات بینالمللی دانشگاه و بازگشت به پروژههای جهانی رقم بخورد. همچنین باید برنامه مدونی برای رفع تحریم دانشگاه یا کاهش تأثیر تحریمها از طریق همکاریهای منطقهای و بینالمللی در نظر گرفته شود که در حال حاضر یا وجود ندارد یا اثر خاصی از آن دیده یا شنیده نمیشود.
دگر ره گفت کاین تدبیر خام است
از مهمترین خلاهای مدیریتی دانشگاه، ضعف برنامهریزی بلندمدت و مدیریت راهبردی است که اگرچه تلاش شده با افزودن مدیریت راهبردی، تا حد خوبی جبران شود اما هنوز اثر ویژه و چشمگیری از آن در صحن دانشگاه به چشم نمیآید. گویی اصلاً این مرکز وجود خارجی نداشته است.
این مسئله، بهویژه در شرایطی که تغییرات سریع علمی و فناوری و همچنین محدودیتهای مالی و تحریم بینالمللی بر دانشگاه تأثیر میگذارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند که مصداق بارز آن، نبود سند چشمانداز راهبردی دانشگاه است. یک سند راهبردی، نقشه راهی برای دستیابی به اهداف بلندمدت دانشگاه ارائه میکند. این سند مشخص میکند که دانشگاه در کجا ایستاده، به کجا میخواهد برود و چگونه میتواند به این اهداف دست یابد. همچنین، چارچوبی برای هماهنگی میان بخشهای مختلف دانشگاه ایجاد میکند و از تلاشهای پراکنده جلوگیری میکند.
درحال حاضر ساختاری برای تعریف مسائل علمی و پژوهشی دانشگاه، براساس نیازهای واقعی کشور و سازوکاری برای هدایت پژوهشها به سمت منافع ملی وجود ندارد. از آن بدتر اینکه نظام حکمرانی مؤثر و شفافی نیز در دانشگاه دیده نمیشود که بخواهد راهبردی داشته باشد تا برای آن سند و برنامههای بلندمدت تدوین و اجرا کند. همین موضوع، راه را برای بررسی برنامهها، ارزیابی و نقد و پیشنهاد فعالیتها بر محور آن، میبندد.
هوش آنلاین و مسئول آفلاین از زمان ظهور چت جیپیتی از شرکت OpenAI بهعنوان اولین پرچمدار انقلاب فناوری جدید تاکنون، شاهد تغییر پرشتاب دنیای اطراف بودهایم. تا چند سال پیش با شنیدن این اسم، یاد کتابها و فیلمهای علمی-تخیلی میافتادیم اما حالا تحول دیجیتال و بهدنبال آن توسعه هوش مصنوعی، آن ایدهها را به واقعیت تبدیل کرده. این روزها فناوری با سرعت سرسام آوری در حال پیشرفت و توسعه است. دانشگاه نیز نیاز به بهبود در فرآیندها و اصول مدیریت آموزشی متناسب با تغییرات فناوری دارد. البته مانند انقلابهای صنعتی گذشته، علاوه بر فرصتها، تهدیدات بالقوهای هم برای دانشگاه در این زمینه وجود دارد که در صورت عدم تطبیق با تغییرات فناورانه اطراف، دچار خسران بزرگیخواهد شد. این موضوع تنها با تدوین آییننامه تدبیر نمیشود و نیازمند برنامه مدونی برای استفاده از ظرفیت فناوریهای جدید برای کاهش هزینهها و ارتقای بهرهوری اداری، آموزشی و پژوهشی خواهد بود.
محمد غفوری | ۱۴۰۰ مهندسی صنایع