وقتی کشوری مانند ایران در خاک کشور دیگری دانشگاه تأسیس میکند، این اقدام تنها یک پروژه اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند فرصتی استثنایی برای سرمایهگذاری فرهنگی باشد. «پیر بوردیو»، جامعهشناس فرانسوی، مفهومی را با نام سرمایه فرهنگی ترسیم میکند که مجموعهای از دانشها، مهارتها، ذائقهها و رفتارهایی است که افراد یا گروهها از طریق خانواده، آموزش و محیط کسب میکنند. این سرمایه نامرئی، در کنار پول و ارتباطات، جایگاه اجتماعی افراد، نهادها، برندها و... را در یک جامعه تعیین میکند. حال تصور کنید یک کشور چگونه میتواند با ساخت دانشگاه در خارج از مرزهایش، این سرمایه را به دست آورد، برند ملی خود را تقویت کند و گفتگو و تعاملات فرهنگی را گسترش دهد.

تأسیس دانشگاه در کشوری مثل عراق یا ازبکستان، اگر هوشمندانه مدیریت شود، میتواند ایران را بهعنوان یک قدرت نرم معرفی کند. اما برای این موفقیت، نباید صرفاً به درآمدهای ارزی یا آموزش فنی اکتفا کرد. سرمایه فرهنگی، همان عاملی است که میتواند دانشگاه را از یک ساختمان معمولی به کانونی برای جذب قلبها و ذهنها تبدیل کند.
۱. برندینگ ملی از طریق فرهنگ: یک دانشگاه ایرانی در بغداد یا تاشکند، ویترینی زنده از هویت ایران است. معماری ساختمانها، تدریس زبان فارسی بهعنوان پُل ارتباطی، و معرفی مفاخری مثل حافظ و سعدی، میتواند تصویری از ایران بهعنوان حافظ تمدن اسلامی و شرقی بسازد. حتی غذاهای سرو شده در غذاخوری دانشگاه یا نقوش فرشهای استفاده شده، میتوانند خاطرهٔ فرهنگی عمیقی ایجاد کنند.
۲. نشر عقلانیت و دانش بومی: ایران میتواند با ترویج الگوهای علمیِ ریشهدار در فرهنگ خود (مثل فلسفه اسلامی، ادبیات یا هنرهای ایرانی) بهجای تقلید صرف از غرب، نشان دهد که تولیدکننده دانش است. مثلاً ایجاد مطالعات اقتصادی در خصوص «جاده ابریشم» در ازبکستان، هم اشتراکات تاریخی را زنده میکند، هم ایران را بهعنوان بازیگری علمی در منطقه مطرح میسازد.
۳. ایجاد پُل گفتگو: دانشگاه فضایی است که دانشجویان عراقی یا ازبک، نه فقط با علوم روز، بلکه با ارزشهای فرهنگی ایران آشنا میشوند. این تعاملات، کلیشههای منفی را میشکند و اعتماد میسازد. حتی یک استاد ایرانی که صرفاً به تدریس صرف نیندیشد، ناخواسته به دیپلماسی فرهنگی کمک میکند.
بیاعتنایی به این بعد نامرئی، دانشگاه را به بنایی بیجان تبدیل میکند و چه بسا آسیبهایی ایجاد کند. رقبای منطقهای مانند ترکیه یا چین، به وسیله دانشگاههایی که همزمان بر آموزش و انتقال فرهنگ تمرکز دارند، ممکن است گوی سبقت را بربایند. همچنین بدون سرمایه فرهنگی، دانشگاه در جذب دانشجو شکست میخورد؛ چراکه دانشجویان به دنبال مراکزی هستند که هم مدرک معتبر بدهند، هم هویتی انسانی داشته باشد و بستر ایجاد ارتباطاتی انسانی شود.
برای تبدیل دانشگاههای ایرانی در خارج به کانونهای فرهنگی، اقدامات ساده اما هوشمندانهای میتوان انجام داد.
مثلا مراسمهای فرهنگی مشترک، مثل برگزاری جشن نوروز با موسیقی محلی و ایرانی، در ازبکستان که خود بخشی از تاریخ مشترک آسیای میانه است، برگزار کنیم. یا براگزاری مراسم محرم در عراق با مشارکت جامعه محلی، که هم اشتراکات مذهبی را نشان میدهد، هم ادب و رسوم ایرانی در عزاداری را معرفی میکند، اتفاق خوبی است.
زبان، کلید فرهنگ است، برای همین با تأسیس «حلقههای مطالعه شاهنامه» در کتابخانه دانشگاه با ترجمه به زبانهای محلی، میتوان در فرهنگ را باز کرد. آموزش زبان فارسی نه فقط برای مکالمه، بلکه با تحلیل شعر حافظ یا داستانهای ایرانی در گروهها یا انجمنها، حتما کمک کننده است.
در محیطهای دانشگاهی هم میتوان با نصب تندیس یا کتیبههای افراد یا المانهای مشترک فرهنگی مانند ابن سینا و رودکی در ازبکستان، دانشمندان ایرانی را به آنها معرفی کنیم.
«کرسی مطالعات ایران و بینالنهرین» در عراق، برای بررسی تاریخ مشترک و همانطور که اشاره شد «کرسی مطالعات جاده ابریشم در عراق» از محفلهایی هستند که گره پیوند تاریخی را محکم میکنند.
البته شاید موثرترین اقدام، اعطای بورسیه به دانشجویان ویژه و نخبه عراقی و ازبکستانی برای تحصیل در ایران و زندگی در میان خانوادههای ایرانی است، تا از نزدیک با فرهنگ ما آشنا شوند.
تمامی این اقدامات، کارهایی است که در کنار تضمین کردن سود اقتصادی، اثر تاسیس یک دانشگاه را در خارج از مرزهای یک کشور بیشتر میکند و ریشههای فرهنگی را در خاک دیگر قوت میبخشد.
طه علینژاد | 1402 فلسفه علم